مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

عامه‌ مردم‌ كه‌ اهل‌ تعقل‌ و تفكر و تجزيه‌ و تحليل‌ نيستند، همواره‌ تدين‌ را مساوي‌ با تعبد و تسليم‌ فكري‌ به‌ ظواهر آيات‌ و احاديث‌ و مخصوصاً احاديث‌ مي‌دانند و هر تفكر و اجتهادي‌ را نوعي‌ طغيان‌ و عصيان‌ عليه‌ دين‌ تلقي‌ مي‌نمايند. خصوصاً اگر سياست‌ وقت‌ بنا به‌ مصالح‌ خويش‌ از آن‌ حمايت‌ كند و به‌ ويژه‌ اگر برخي‌ از علماي‌ دين‌ و مذهب‌ اين‌ طرز را تبليغ‌ نمايند و خود واقعاً به‌ ظاهرگرايي‌ خويش‌ مؤمن‌ و معتقد باشند و عملاً تعصب‌ و تصلب‌ بورزند»./ اشعري‌ در سال‌ 260 هجري‌ قمري‌ زاده‌ شد و از 60 سال‌ زندگي‌، چهل‌ سال‌ را در مناظره‌ و محاجّه‌ به‌ سر آورد. مي‌گويند پر حرارت‌ بود و پاسخهاي‌ دندان‌ شكن‌ مي‌داد. با اين‌ حال‌ در جريان‌ مناظره‌ با ابن‌ سهلويه‌ معتزلي‌، مغلوب‌ شد، در نتيجه‌، از غصّه‌ تب‌ كرد و مرد! به‌ همين‌ خاطر، ابن‌ سهلويه‌ از آن‌ پس‌ به‌ «قاتل‌ الأشعري‌» ملقب‌ شد./ تكلم‌ معتزلي‌، «جاحظ‌» مي‌گويد «حكم‌ قاطع‌ را ذهن‌ صادر مي‌كند و روشِ صحيح‌ را فقط‌ عقلْ اتخاذ مي‌نمايد». تاريخ‌ به‌ ما مي‌گويد كه‌ معتزليان‌ اگر چه‌ از عوامل‌ درون‌ و برون‌ سرزمين‌ اسلامي‌ تأثير بسياري‌ گرفتند، با اين‌ حال‌ از تقليد كوركورانه‌ به‌ دور بودند و بدون‌ بحث‌ و تحقيق‌ و مراجعه‌ به‌ عقل‌ هر عقيده‌اي‌ را نمي‌پذيرفتند. همين‌ ا عتقاد به‌ عقل‌ بود كه‌ معتزله‌ را وادار مي‌كرد تا از علوم‌ عقلي‌ زمانه‌ي‌ خود استفاده‌ كنند و براي‌ اقامه‌ دليل‌، آماده‌تر از ديگران‌ باشند./ يكي‌ از مهم‌ترين‌ شيوه‌هاي‌ معتزله‌ در به‌ كارگيري‌ روش‌ عقلي‌، طرح‌ شك‌ بود. اين‌ روش‌، آنها را توانا مي‌ساخت‌ تا ابعادِ مختلفِ هر مسئله‌ را بررسي‌ كنند. اين‌ شك‌ پس‌ از معتزله‌ به‌ فلسفه‌ اسلامي‌ و كلام‌ اشاعره‌ نيز انتقال‌ يافت‌ تا آنجا كه‌ ابن‌ راوندي‌، امام‌ فخر رازي‌ (معروف‌ به‌ امام‌ المشكّكين‌) و محمد غزالي‌ نيز از آن‌ تأثير پذيرفتند./ اشاعره‌ در تقابل‌ با معتزله‌، قائل‌ شدند به‌ اينكه‌ خداوند خالق‌ افعال‌ ماست‌ و ما كاسب‌ آنها هستيم‌. به‌ عبارت‌ ديگر، فعل‌ بندگان‌، كسب‌ است‌ و فعل‌ خدا خلق‌ است‌. به‌ تعبير شهرستاني‌، از ديدگاه‌ اشاعره‌، وقتي‌ بنده‌، اراده‌ي‌ فعلي‌ را بنمايد، اين‌ فعل‌ از ناحيه‌ خداوند خلق‌ مي‌شود. اشاعره‌ همچنين‌ در بحث‌ از ترتّب‌ صفات‌ خدا، به‌ تقدم‌ «قدرت‌» و ترتّب‌ ديگر صفات‌ بر آن‌ قائلند. (برخي‌ اين‌ منظر اشعري‌ را در كنار ديدگاه‌ دكارتي‌ قرار داده‌اند كه‌ وسعت‌ اراده‌ انسان‌ را بيش‌ از فاهمه‌ مي‌دانست‌ و صدور حكم‌ در انسان‌ را قبل‌ از آنكه‌ مرهون‌ فهم‌ بداند، مديون‌ اراده‌ مي‌خواند از منظر اين‌ گروه‌، با توجه‌ به‌ اينكه‌ اين‌ ديدگاه‌ در سراسر فلسفه‌ جديد به‌ چشم‌ مي‌خورد، از آن‌ تعبير به‌ «اشعريت‌ دوران‌ مدرن‌» نموده‌اند كه‌ البته‌ سخني‌ پر بيراه‌ هم‌ نيست‌؛ اما تفصيل‌ آن‌، خود مجالي‌ ديگر مي‌طلبد.)

حسن و قبح عقلی از موضوعات بحث‌برانگیز در محافل علمی مسلمانان بوده است. معتزله حسن و قبح را عقلی و اشاعره آن را شرعی می‌دانسته‌اند. ابن‌تیمیه، متفکر اصلی سلفیت، کوشیده است هر دو مکتب را نقد، و دیدگاه جدیدی عرضه کند. وی حسن و قبح را عقلی دانسته، اما تأکید کرده است که روش معتزله را در این بحث قبول ندارد، چراکه منجر به تشبیه خدا به بندگان می‌شود. از طرف دیگر، ضمن رد حسن و قبح شرعی، آن را مخالف عقل و نقل می‌داند. هرچند ابن‌تیمیه حسن و قبح را عقلی می‌داند ولی برخی لوازم آن، مانند ذاتی‌بودنش، را نمی‌پذیرد. در مجموع، برخی از دیدگاه‌های ابن‌تیمیه قوت‌هایی دارد و برخی از آنها هم ضعف‌های جدی دارد که در این مقاله بررسی شده است.

علم الهی یکی از چهار صفت مهم حقیقت واجب الوجود است که از اهمیت خاصی برخوردار است. در مقاله حاضر پس از مرور دیدگاه‌های مختلف در تعریف علم و ارائه دلایل عقلی و نقلی عالم بودن خداوند، به تفصیل درباره کیفیت علم الهی بحث شده است. در میان موضوعات مختلفی که متعلق علم الهی قرار می‌گیرد موجودات مادی و حالت‌های وجودی آنها بیش از همه بحث‌انگیز بوده است. کیفیت علم الهی به حالات وجودی موجودات مادی قبل از ایجاد آنها و همزمان با ایجاد آنها و نیز بعد از فنای آنها متفاوت است. بیشترین اشکال در مورد علم الهی قبل الایجاد به حالات وجودی مادیات است که مقاله حاضر به تفصیل و با توجه به دیدگاه‌های مختلف در تعریف علم آن را بررسی کرده است

اثر حاضر، پیرامون ایمان؛ حقیقت، درجات و آثار آن، نگاشته شده است. این کتاب، مشتمل بر یک مقدمه و دوازده فصل می باشد. شمولیت، نوآوری، تفصیل، تنوّع و همچنین، بررسی آراء سایر فرق اسلامی را می توان از مهمترین خصوصیات این تألیف، بر شمرد. این کتاب شامل یک مقدمه و دوازده فصل می باشد: فصل اول: نفس و قوای آن فصل دوم: سخنی دربارۀ فطرت فصل سوم: حقیقت ایمان نزد کرّامیه، جهمیّه، خوارج، معتزله و اشاعره فصل چهارم: ایمان از دیدگاه متکلمان، فلاسفه، و عرفای مکتب اهل بیت (ع) فصل پنجم: رابطۀ بین ایمان و علم و عمل فصل ششم: افزایش و کاهش درجات ایمان فصل هفتم: مراتب، درجات ایمان و مقامات مومنین فصل هشتم: پایه های ایمان و علامات مؤمن فصل نهم: حقیقت قلب؛ احوال و وظایف فصل دهم: اثر داخلی ایمان (اثر ایمان در پیراستگی و تطهیر قلب) فصل یازدهم: اثر خارجی ایمان (اثر ایمان در تحصیل ولایت خدا) فصل دوازدهم: آثار اجتماعی ایمان

(از مجموعۀ 5 جلدی)در مجموعه حاضر به برخی از مهم‌ترین مسائل در عرصه دین‌پژوهی پرداخته شده است. این اثر متشکل از نه مصاحبه و چهل و هفت مقاله در پنج مجلد است. هدف از انتشار این کتاب، جریان‌شناسی و نقد و بررسی دیدگاه و آرای مختلف اعتزال نو و پاسخ‌گویی به شبهات مرتبط و فراهم کردن زمینه برای تحقیقات بعدی است. در جلد سوم اندیشه‌های نواعتزال در موضوعاتی چون حقوق اساسی، علم دینی، مغالطه‌ها و ... به نقد کشیده شده است.

(از مجموعۀ 5 جلدی)در مجموعه حاضر به برخی از مهم‌ترین مسائل در عرصه دین‌پژوهی پرداخته شده است. مسائل مطرح شده در این مجموعه به پنج دسته کلی تقسیم می‌شوند: جریان‌شناسی اعتزال نو؛ اعتزال نو و مسائل فلسفه دین اسلامی؛ اعتزال نو و اندیشه‌های حقوقی، علم دینی و ...؛ چالش‌ با ابوزید که از شخصیت‌های محوری این جریان است؛ و عقل شیعی و عقل نواعتزالی. این اثر متشکل از نه مصاحبه و چهل و هفت مقاله در پنج مجلد است. هدف از انتشار این کتاب، جریان‌شناسی و نقد و بررسی دیدگاه و آرای مختلف اعتزال نو و پاسخ‌گویی به شبهات مرتبط و فراهم کردن زمینه برای تحقیقات بعدی است. در جلد دوم مجموعه با موضوع مسائل فلسفه دین اسلامی، به تحلیل و نقد آرای نواعتزال در این موضوعات پرداخته شده است.