جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این مقاله به بررسی بنیادهای زیبایی‌شناسی عرفانی در فلسفه اسلامی می‌پردازد و تلاش می‌کند پیوند میان تجربه عرفانی، فهم زیبایی و نظریه‌های فلسفی مسلمانان را روشن سازد. مسئله اصلی تحقیق، نحوه تبیین زیبایی از منظر عرفان اسلامی و نسبت آن با مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و الهیاتی در فلسفه اسلامی است. نویسنده با روش تحلیلی–تفسیری، متون فلسفی و عرفانی اسلامی را مطالعه کرده و نشان می‌دهد که در عرفان اسلامی، زیبایی صرفاً یک تجربه حسی یا هنری نیست، بلکه تجلی حق در مراتب وجود است. در این دیدگاه، زیبایی به‌مثابه نمودی از وحدت، کمال و عشق الهی درک می‌شود که هم با ذات حق مرتبط است و هم در تجلیات عالم ظاهر می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم زیبایی در عرفان اسلامی با مفاهیم «تجلی»، «عشق» و «وحدت وجود» پیوندی وثیق دارد. مقاله نتیجه می‌گیرد که زیبایی در عرفان اسلامی، درک شهودی و حضوری از حقیقت است و بنیانی برای تفسیر جهان و رابطه انسان با حق محسوب می‌شود.

آگوستین و صدرالمتالهین دو متفکر برجسته در تاریخ فلسفه مسیحی و اسلامی به شمار می روند که بر «وجودشناسی و فقر وجودی» تاکید می ورزند. «وجود» برای آگوستین، نه یک مفهوم، بلکه والاترین مرتبه حقیقت و عالی ترین صفت ذات متعالی به شمار می آید. او میان دو «وجود متعالی و غیر متعالی» تفکیک می کند و «عدم تعالی» را نخستین فقر و عیب مخلوق می داند. آگوستین خداوند را «وجود متعالی» و علت هستی بخش موجودات و موجودی ازلی، توصیف می کند که تغییر و زوال در او، متصور نیست. مخلوق ، وجودی غیر متعالی است و به همین سبب ، نمی توانند علت هستی بخش خود باشند. فقر در خلقت ذاتی مخلوق، نهفته است. او سه اصل بنیادین در فقر مخلوق ،مطرح می کند:«1) خلقت از عدم ؛ 2) زمان 3؛)عقول بذری» که «وجود متعالی» نقش تعیین کننده ای در این سه اصل، ایفا می کند. ملاصدرا نیز اولین فیلسوفی است که نظریه «فقر وجودی» را ثمره قطعی سیستم «حکمت متعالیه» خود می داند که بنیان حاکم بر آنف « اصالت و تشکیک وجود» است. او توانست با این نظریه، «گذر از منطق به فلسفه» را به معنای عینیت بخشیدن به مفهوم «وجود رابط» ، به عنوان قدمی بزرگ در تاریخ فلسفه اسلامی ،ثبت نماید. او وجود متعالی را تنها «وجود فی نفسه» در عالم هستی و وجود مخلوق را صرفا «وجود فی غیره یا رابط» توصیف می کند که فقر وجودی دارد و نیازمند به وجود متعالی است.

در سبک زندگی دوران معاصر که شاهد افراط بشریت در خود محوری هستیم، «مسئله دیگری» از جمله چالش های دارای اهمیت می باشد. از سوی دیگر مبانی فلسفی اسلامی حائز نکاتی است که می تواند در این زمینه راهگشا باشد. پرسش پژوهش حاضر این است که در نگاه فیلسوفان اسلامی (با تمرکز بر آرای ابن سینا و ملاصدرا)، «مسئله دیگری» چگونه و با چه مولفه های اساسی ای تبیین می گردد و بر اساس مولفه های مستخرج از این نگاه، رهیافت های اخلاق تعامل با طبیعت پیرامونی (دیگریِ غیر انسان) چیست؟ بر اساس تتبع در آثار این فلاسفه، این مولفه های اساسی در باب «مسئله دیگری» از منظر فیلسوفان برجسته اسلامی قابل احصا بوده است: 1- در هم تنیدگیِ گریز ناپذیر سعادت فردی و اجتماعی با «مسئله دیگری»؛ 2- تساوق وجود و ادراک و توسعه مصادیق «دیگریِ دارای ادراک»؛ 3- «مسئله دیگری» در منظومۀ فکریِ مبتنی بر جهان هدفمندِ خدامحور (و نه خودمحور). با توسعه این مولفه ها، رهیافت هایی در اخلاق تعامل با محیط پیرامونی با رویکرد فلسفی به «مسئله دیگری» استخراج شده است که شامل این موارد بوده است: الف- تبلور سعادت فردی و اجتماعی در تعامل سازنده با محیط پیرامونی؛ ب- اخلاق تعامل با محیط پیرامونی بر اساس توسعه مصادیق «دیگریِ دارای ادراک»؛ ج- قبح بهره کشی نامحدود و لزوم رعایت عدالت توزیعی در تقسیم منافع و منابع طبیعی مابین انسان ها و سایر موجودات.

هدف مقالۀ حاضر تبیین جایگاه و اهمیت رویکرد گفت‌وگویی در معرفت‌شناسی مدرن و نقش آن در حل تکثرگرایی است. با استفاده از مبانی معرفتی دیدگاه ملاصدرا و هابرماس و با روش استنباطی - تحلیلی، پژوهش ترکیبی از تحلیل استنباطی و مفهوم‌شناختی، چیستی و کارکرد گفت‌وگو را در دو منظر معرفتی روشن می‌کند. در فضای تقویت‌شدۀ تکثرگرایی معرفتی و هم‌زیستی سنت‌های فکری، بررسی کارکرد رویکرد گفت‌وگویی می‌تواند فهم متقابل، گفت‌وگوی عقلانی میان مذاهب و مکاتب، و طراحی سازوکارهای اندیشه‌ورزی و سیاست‌گذاری، پاسخ‌گویی به چالش‌های دنیای ارتباطی معاصر را بهبود بخشد. در این پژوهش، ابتدا دیدگاه هابرماس با تمرکزبر عقلانیت تعاملی و دموکراسی مشورتی بررسی می‌شود. سپس، نظام معرفت‌شناسی ملاصدرا با تأکید بر منش گفت‌وگویی، تکثرگرایی روش‌شناختی و معرفت‌شناختی و پرهیز از التقاط تحلیل می‌گردد. مقایسه نشان می‌دهد هردو، رویکرد گفت‌وگویی را فضایی کارآمد برای کنش عقلانی و توافق آرا و تفهم می‌دانند؛ بااینکه مبانی معرفتی و استدلال‌هایشان متفاوت است. نتایج حاکی از آن است که رویکرد گفت‌وگویی می‌تواند مبنای تحلیل‌های میان‌رشته‌ای و طراحی سازوکارهای اجماع‌محور در مواجهه با تکثرگرایی معرفتی باشد و چشم‌اندازی متوازن برای مواضع اندیشمندان در جهان معاصر ارائه می‌دهد.

تعارض عقل و شرع یکی از مباحث مهم فلسفی است که ملاصدرا به طور خاص به آن پرداخته است. دیدگاه وی در مورد خطای شناختاری عقل تاثیر مستقیم در حل تعارض بین عقل و شرع داشته است. لذا سوال اصلی در این پژوهش این است که نحوه مواجهه ملاصدرا با مسألهِ‌ی تعارض عقل و شرع بر اساس دیدگاه وی در زمینه چگونگی وقوع خطا چگونه است؟ ملاصدرا عقل و شرع را مصون از خطا می‌داند و خطای عقل را در اثر عوامل درونی و بیرونی خطا و خطای در برداشت از شریعت را به خاطر اشکال در سند یا دلالت می‌داند. وی معتقد است بین این دو منبع معرفت هماهنگی کامل وجود دارد و تعارض حقیقی بین عقل و شرع را غیرممکن می‌داند. وی اعتقاد کسانی که به وجوب جمود بر تقلید و تبعیت ظواهر گمان دارند را ناشی از ضعف عقل و کم‌بصیرتی ایشان میداند و نیز دیدگاه کسانی از متفلسفه که در مورد عقل زیاده روی نموده و به وسیله‌ی آن به نفی امور قطعی شرع پرداخته‌اند را به خاطر خبث ضمیر ایشان دانسته و هر دو را در طریق افراط و تفریط میداند. ملاصدرا برای تبیین هماهنگی بین عقل و شرع به نظریه روح معنا متمسک می‌شود. او این دیدگاه را دیدگاه راسخان در علم می‌نامد.

مسئله ادراک کلیات در حکمت متعالیه ملاصدرا با نظریه‌ای نوین مبتنی بر شهود حضوری نفس از حقایق مجرد عقلی (مُثُل) مواجه است که کلیت را برآمده از تعالی وجودی نفس و اتحاد آن با این حقایق می‌داند. این نظریه در دوران معاصر با دو گونه تفسیر و نقد متمایز روبه‌رو شده است. آیت‌اللّه جوادی آملی با رویکردی درون‌مکتبی و اصلاح‌گرا ضمن پذیرش اصل نظریه درصدد تنقیح آن برآمده است. ایشان با تفکیک دقیق «علم حضوری» از «مفهوم حصولی» و ارائه الگوی «انتزاع مفهوم کلی از شهود حضوری» و نیز با تمایز نهادن میان «حیثیت نفسی (تشخص)» و «حیثیت نسبیِ (کلیت)» مُثُل در پی افزایش انسجام درونی و دقت معرفت‌شناختی این نظریه است. در مقابل، آیت‌اللّه مصباح یزدی با رویکردی برون‌مکتبی و انکاری، دیدگاه ملاصدرا را با اجتماع امر واحد و کلی منتج به اجتماع نقیضین ارزیابی می‌کند. این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی نشان می‌دهد این دو مواجهه، دو کارکرد متمایز، اما مکمل دارند: نقد درون‌مکتبی جوادی آملی نماد ترمیم، تعمیق و افزایش توان دفاعی حکمت متعالیه است و نقد برون‌مکتبی مصباح یزدی نماد هشدار، بازاندیشی و الزام به وضوح‌بخشی در مرزهای تفسیری آن است. حاصل این گفت‌وگو، آشکارسازی ظرفیت‌ها، چالش‌ها و پویایی درون‌ذاتی این نظریه در منظومه فکری حکمت متعالیه است.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت‌الله جوادی‌آملی انجام شده است که یکی از مسائل کمتر کاویده‌شده در فلسفه اسلامی است. ملاصدرا با تکیه بر مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی خویش، عقل را نه تنها ابزار ادراک مفاهیم کلی، بلکه مرتبه‌ای از وجود انسانی می‌داند که در مسیر تکامل جوهری نفس، از قوه به فعلیت می‌رسد. اما برخلاف برداشت‌های سطحی که این تعبیر را نفی عقل پنداشته‌اند، در دیدگاه جوادی‌آملی، بلاهت عقل به معنای ناتوانی عقل در درک حقایق متعالی و نیازمندی انسان به هدایت وحیانی است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به ارزیابی دو دیدگاه با استفاده از منابع اصلی و ثانویه انجام شده و سپس مفهوم بلاهت عقل را به عنوان ناتوانی روش‌شناختی و اخلاقی عقل در درک مراتب الهی، بررسی کرده است. یافته‌های مقایسه دو دیدگاه نشان می‌دهد که هر دو متفکر، اصل وحدت عقل و وحی را پذیرفته‌اند، اما جوادی‌آملی تأکید بیشتری بر روش‌مندی عقل و کاربرد عملی آن دارد. لذا تأکید یافته‌ها بر آن است که بلاهت عقل از نگاه جوادی‌آملی، یک وضعیت نسبی است و با تربیت عقل و تزکیه نفس قابل رفع است، اما تمرکز ملاصدرا بر ساختار وجودی عقل است و از منظر او، «بلاهت عقل» نتیجه رکود، انحراف یا حجاب در مسیر فعلیت عقلانی انسان است. بنابراین، تحلیل بلاهت عقل برای جلوگیری از غرور و اغراق انسان در عقل گرایی صرف در برابر حقایق ماورایی و محدودیت خود عقل، ضرورت پیدا می کند.

مفهوم «وجود رابط» در فلسه اسلامی و خصوصا حکمت متعالیه در شمار مباحث پرچالش و پایه‌ای مطرح است. مساله وجود رابط از نوآوری‌های بنیادین صدرالمتالهین است که نسبتِ میان واجب و ممکن را تبیین و توضیح می‌کند. هدف این مقاله بررسی این مساله مهم از منظر آیت‌الله جوادی آملی، شارح و فیلسوف معاصرِ پیرو حکمت متعالیه، است. ما معتقدیم استاد جوادی‌آملی با پذیرش چارچوب کلی حکمت متعالیه، تفسیری متفاوت از وجود رابط ارائه داده و با تأکید بر «فقر محضِ ممکنات» و «وحدت عینی وجود»، هرگونه استقلال وجودی را از ممکنات سلب کرده است . یافته‌ها نشان می‌دهند که این تفسیر از وجود رابط، ممکنات را صرفاً به عنوان تجلیات وجود حق تعالی تلقی می‌کند، لذا ضمن اینکه خود را به سنت فلسفی ملاصدر پایبند نگاه می‌دارد از سوی دیگر، با بهره‌گیری از مبانی عرفانی و قرآنی، به نتایجی مشابه با نظریه «وحدت وجود» می‌رسد. این تحقیق با روش تحلیلی-توصیفی و با بررسی آثار اصلی این دو حکیم، به واکاوی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه‌های ایشان پرداخته و در پایان نشان می‌دهد که تبیین استاد جوادی‌آملی از وجود رابط، گرچه با تلفیق برهان و عرفان و قرآن، عمیق‌تر و دقیق‌تر شده است لیکن باز هم با چالش‌های جدیدی مواجه شده است، این چالش‌ها خود را در هماهنگی با اصولی مانند علیت، اختیار انسان و واقعیت عالم ماده بیشتر نمایان می‌کنند.

نظریة بساطت خداوند، از مهم‌ترین نظریه‌های فلسفی که در دوران معاصر نیز مناقشه‌انگیز بوده است. بریان لفتو از مدافعان این نظریه در فلسفة تحلیلی دین در دورة معاصر است که تلاش کرده است به انتقادات فیلسوفانی مانند آلوین پلنتینگا در این زمینه پاسخ دهد. در نوشتار حاضر ابتدا نشان داده شده است که لفتو به مدد اصولی نظیر فرض نهایی بودن خداوند، خالقیت مطلق، کمال و استقلال وی و نیز تجربه‌های عرفانی، به اثبات عدم ترکیب خداوند از اجزاء مادی و ماهیت و وجود، و همچنین عدم ترکیب ذات حق از صفات پرداخته و تمایز این صفات از یکدیگر را نیز نفی کرده است. در ادامه، با تکیه‌بر مباحثی از حکمت متعالیة صدرایی، مانند تقدم واجب بر ممکنات و نفی ترکیب وی از وجود و عدم، نشان داده شده است که گرچه این دو نظریه‌پرداز، از مدافعان بساطت خداوند هستند، اما دو تصور جداگانه از خداوند دارند و استدلال‌های متفاوتی در دفاع از بساطت خداوند ارائه داده‌اند که براساس آن‌، ترکیب‌های متفاوتی را از خداوند نفی کرده‌اند. گرچه لفتو برخی از انواع ترکیب مانند ترکیب جهتی و در نتیجه، برخی اوصاف امکانی را در خداوند پذیرفته است، ولی با تکیه‌بر ادلة ملاصدرا از طریق تفکیک مقام فعل و ذات خداوند، به وی پاسخ داد و از ضروری بودن تمام اوصاف خداوند دفاع کرد.

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.