جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

: برای نیل به همزیستی مسالمت‌آمیز لازم است که قبل از هر چیز مفهوم مشخصی از همزیستی مسالمت‌آمیز وجود داشته باشد. بر این اساس هدف پژوهش حاضر دستیابی به یک تعریف مشخص از مفهوم همزیستی مسالمت‌آمیز از منظر تفسیر المیزان است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی است که بر اساس آن با مراجعه به تفسیر المیزان تلاش شده است معنای همزیستی مسالمت‌آمیز استخراج و سپس ابعاد آن بررسی شود. با توجه به نتایج پژوهش تعریف همزیستی مسالمت‌آمیز از منظر علامه طباطبایی در تفسیر المیزان عبارت است از: «تعاملِ توأم با آرامش و رفتارهای موجد صلح با بهره‌مندی همه‌ی طرف‌ها از صلح و آرامش و احترام به تفاوت‌ها و ارزش‌های یکدیگر به‌منظور دستیابی به رشد و تعالی فردی یا اجتماعی در چهارچوب ارزش‌های برخاسته از عقل مبتنی بر شرع». این تعریف دارای ویژگی‌هایی است که عبارت‌اند از: مقصد همزیستی مسالمت‌آمیز صلح و آرامش است، هدف از همزیستی رشد و تعالی فرد یا جامعه است، همزیستی یک فرایند تعاملی و متقابل است، همه‌ی طرف‌ها از همزیستی مسالمت‌آمیز بهره‌مند ‌می‌شوند و نهایتاً اینکه ملاک اعتبار ارزش‌ها مطابقت با «عقل مبتنی بر شرع» است. همچنین نتایج پژوهش نشان از نُه بعد از همزیستی مسالمت‌آمیز دارد که در سه محور جامعه، خانواده و محیط آموزشی قرار دارند که در هرکدام از این محورها سه بعد شناسایی‌شده است.

توحید اساسی‌ترین اصل اعتقادی است که جمیع معارف اسلامی مبتنی بر آن است. موضوع این پژوهش تحلیل تأثیر اصالت و بساطت وجود بر فهم توحید قرانی از دیدگاه علامه طباطبایی است. روش تحقیق: توصیفی –تحلیلی با تکیه‌بر متن است. علامه طباطبایی (1281-1360) مفسری بزرگ و فیلسوفی پیرو حکمت متعالیه است . او معتقد است توحید قران به این معناست که خداوند احدی الذات است و ذات از هر نوع ترکیبی اعم از خارجی ، ذهنی ، تحلیلی، منزه است که با درک عرفی یعنی وحدت عددی خداوند متفاوت است . هدف: این پژوهش این است که با تحلیل متن تفسیر المیزان نشان داده شود که علامه چگونه در تبیین احدیت ذات از اصول حکمت متعالیه بهره برده است .یافته‌های پژوهش: نشان می‌دهد که علامه در تبیین احدیت ذات از مبانی چون اصالت وجود ، بساطت و صرافت حقیقت وجود استفاده فراوان کرده است و استفاده از این اصول را منافی شیوه تفسیری قران به قران نشمرده است . درنتیجه: می‌توان گفت با توجه به‌نظام فکری علامه در اعتماد به عقل در فهم حقایق مطابق با واقع ،در سایه معرفت برهانی می‌توان از معرفت وحیانی دریافت عمیق‌تری داشت .

توجه به توحید، ریشه‌ای عمیق در فطرت انسان دارد و بنیان اصلی جهان‌بینی هر انسان موحدی را تشکیل می‌دهد. این باور ریشه‌دار، نگاهی جامع و همه‌جانبه به هستی و زندگی می‌بخشد که در مفهوم «توحید عملی» به اوج خود می‌رسد. توحید عملی، به‌معنای جاری‌سازی باور به یکتایی خداوند در تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی است. این رویکرد، چنانچه قرآن کریم نیز بر آن تأکید دارد، به ساخت جامعه‌ای پویا، هدفمند و مبتنی بر عدالت منجر می‌شود. برخی از نتایج مهم این پژوهش عبارت است از این‌که توحید عملی، کارکردهای فراوانی در سطح فردی و اجتماعی دارد. در سطح فردی، توحید عملی منجر به آرامش درونی، امیدواری و انگیزه‌ای قوی برای انجام کارهای نیک می‌شود. در سطح اجتماعی نیز، توحید عملی به اصلاح جوامع، مبارزه با فساد، استقرار عدالت و ایجاد جامعه‌ای امن و پایدار کمک شایانی می‌کند. به‌عبارت‌دیگر، توحید عملی نه‌تنها به سعادت دنیوی انسان می‌انجامد، بلکه بستر را برای رسیدن به سعادت اخروی نیز فراهم می‌کند و به بیانی دیگر توحید عملی، پل ارتباطی میان انسان و خداوند برای رسیدن به کمال مطلوب است.

حکمت متعالیه ملاصدرا و تفسیر المیزان علامه طباطبایی، دو قله برجسته در تاریخ اندیشه اسلامی به شمار می‌روند که در آن‌ها تعامل میان عقل، وحی و برهان به اوج کمال خود رسیده است. این پژوهش با تمرکز بر این دو اثر بنیادین، به تحلیل تطبیقی روش‌شناسی معرفتی آن‌ها می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین چگونگی تعامل عقل فلسفی (برهان) و معرفت وحیانی (قرآن) در ساختار استدلالی هر یک و شناسایی مبانی، ابزارها و غایات مشترک و متمایز آن‌هاست. برای نیل به این هدف، از روش تحقیق کیفی با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تطبیقی استفاده شده که مبتنی بر تحلیل محتوای متون اصلی، به‌ویژه «الاسفار الاربعة» و «تفسیر المیزان» است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند در غایت نهایی یعنی اثبات اصول دین و تبیین نظام هماهنگ هستی اشتراک دارند. با این حال، روش‌شناسی‌ها از نقاط عزیمت متفاوتی برخوردارند: ملاصدرا در حکمت متعالیه، یک نظام فلسفی منسجم را بر پایه برهان عقلی بنا می‌کند و سپس به نحو مؤثری وحی و شهود را در آن ادغام می‌نماید؛ در مقابل، علامه طباطبایی در المیزان، از متن وحیانی قرآن آغاز کرده و با بهره‌گیری از روش تفسیری «قرآن به قرآن» و ابزارهای دقیق فلسفی و برهانی، به استخراج و تبیین معارف عمیق آن می‌پردازد. نقطه اوج این تعامل در الهام‌گیری ملاصدرا از آیات قرآن برای تکوین براهینی چون «برهان صدیقین» و استفاده نظام‌مند علامه از مبانی حکمت متعالیه برای تفسیر آیات پیچیده تجلی می‌یابد و از یک رابطه مکمل و دوسویه حکایت دارد.

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد.

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

خداوند علت و یگانه است برای تمام مخلوقات عالم و هر موجودی برای پیدایش هستی به کسی که بی‌پایان و محتاج نیست نیازمند است و آن خداوند متعال است در واقع این طور می توان گفت که خداوند به درون و بیرون هر چیز احاطه کامل دارد. احاطه خداوند بر عالم از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی است که جلوه‌ای از علم، قدرت و قیومیت مطلق الهی را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم و اقسام احاطه الهی در سه تفسیر مهم ــ مفاتیح الغیب اثر فخر رازی، المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر نمونه اثر آیت‌الله مکارم شیرازی ــ می‌پردازد. هدف آن است که وجوه اشتراک و افتراق مفسران در تبیین احاطه علمی، وجودی و قیومیت الهی روشن گردد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که هر سه مفسر، احاطه الهی را امری مطلق، فرازمانی و فرامکانی دانسته‌اند، با این تفاوت که فخر رازی محور اصلی احاطه را بر علم و قدرت خداوند متمرکز کرده و آن را ناظر بر آگاهی و سلطه الهی بر همه اشیا می‌داند. علامه طباطبایی در المیزان، احاطه را از سنخ علم حضوری و وجودی معرفی می‌کند و بر وحدت ذات و صفات الهی تأکید دارد؛ به گونه‌ای که احاطه خداوند عین ذات اوست و نه صفتی زائد بر آن. در مقابل، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، با تکیه بر جنبه فلسفی و هستی‌شناختی، احاطه الهی را ناشی از وابستگی ذاتی همه موجودات به خداوند قیوّم می‌داند. از دید وی، هستی مخلوقات عین تعلق و فقر به وجود الهی است. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که احاطه الهی مفهومی چندبعدی است که ابعاد علمی، وجودی و قدرتی را در بر می‌گیرد و فهم آن تنها در پرتو شناخت توحید ذاتی و صفاتی میسّر است.

تقدیم تاخیر الفاظ در ادبیات نقش ویژه‌ای در رساندن معنا دارد. در ادبیات عرب نیز تقدیم و تاخیر الفاظ، معانی خاصی را به مخاطب القاء می‌کند. قرآن کریم کتاب فصاحت و بلاغت است که به زبان عربی نازل گشته و هرگونه تقدیم و تاخیر در آن به حسب اینکه از سوی خداوند حکیم بیان شده است دارای حکمت است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حکمت‌های تقدیم و تأخیر آیات قرآن در دو کتاب تفسیری برجسته، «المیزان» و «تسنیم»، انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر در قرآن کریم از دیدگاه دو مفسر بزرگ قرآن یعنی علامه طباطبائی(ره) و آیت الله جوادی آملی(دام عزه) می باشد. این پژوهش، به‌عنوان مطالعه‌ای تطبیقی، زمینه را برای تعمیق فهم مفاهیم قرآن از رهگذر تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر فراهم می آورد. ضرورت انجام این مطالعه ناشی از اهمیت شناخت دقیق این شیوه بیانی در قرآن است که می‌تواند درک بهتر مفاهیم وحیانی و نیز کاربرد آن‌ها در تفسیر، تعلیم و تربیت دینی را فراهم سازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد هر دو تفسیر ضمن تأکید بر جنبه‌های بلاغی و ساختاری تقدیم و تأخیر، حکمت‌هایی در حوزه‌های اعتقادی، تربیتی، اخلاقی را برجسته می‌سازند.

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.