جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نفس واقعیت بسیط واحدی است که واجد همه کمالات و قوای قائم به خود است. ویژگی اختصاصی نفس انسان قدرت گزینش‌گری آن است که امکان تعیین مرتبه وجودی و به تبع ماهیت را دارد. نفس فاعل حقیقی همه افعال است، لذا تمامی ادراکات و افعال از‌جمله فعل اخلاقی حاصل مراتب نفس است. هدف این تحقیق تبیین رابطه مراتب نفس و فعل اخلاقی در آثار صدرا به روش توصیفی – تحلیلی است. ازنظر صدرا انسان هرچه به مراتب اعلی نزدیک‌تر شود، فعلیّت بیشتری از کمالات وجودی را شاهد و امکان صدور افعال اخلاقی از او بیشتر است؛ لذا افعال نفس براساسِ مراتب نفس به حقوقی، شرعی و اخلاقی تقسیم گردید و فرایند صدور و تفاوت فعل اخلاقی در منشأ، نیت و غایت با دیگر افعال توضیح داده شد. در ادامه با تبیین اراده خداوند براساسِ ظرفیت اراده انسان و ملاحظه انتقادی نسبت به محدودیت اراده انسان در طول اراده خداوند دو لازمه فعل اخلاقی را حفظ و ثابت کردیم که انسان دارای اراده مطلق است؛ پس از جهت ایجابی نسبت به افعال اخلاقی مسئولیتی مطلق دارد؛ همچنین از جهت سلبی خداوند علت شرور اخلاقی نیست.

پیشرفت‌های علمی از اوایل قرون رنسانس به بعد چالش‌های زیادی برای متفکران و خداباوران به‌وجود آورده است. همین چالش‌ها بود که طرح مسئله رابطه علم و دین را ضروری ساخت. زیست­شناسی و به تبع آن ژنتیک، موجب ایجاد چالش‌های عمیق در این زمینه گردید. کشف مولکول‌های DNA و ژنوم‌های انسانی و توانایی متخصصان در تغییر آرایش ژنی انسان، از عمده مواردی بود که زمینه بحث گفتگو بین این دانش و اندیشه مذهبی را بیش از پیش فراهم ساخت. پرسش‌‌ها و شبهات متعددی در این زمینه مطرح است که در این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی، بر این چالش تمرکز شده است که آیا مهندسی ژنتیک انسان و دستکاری آن منجر به تغییر هویت انسان نیز می‌گردد؟ نگارندگان مدعی­اند که برحسبِ نگاه دقیق به مبانی حکمت مشاء در نفس­شناسی و نیز با لحاظ جسمانی‌الحدوث بودن نفس در حکمت متعالیه، تغییرات ژنتیکی می­تواند بر نفس و احوالات آن تأثیرگذار باشد و با دقت در مبانی حکمت مشائی و صدرایی این دغدغه مرتفع نمی­شود. در این نوشتار این ادعا را با بیان مبانی این دو نظام فلسفی تبیین کرد‌هایم.

علم‌النفس فلسفی صدرایی آن‌گاه که مُلهَم از آیات و روایات گردیده است، افق‌های متفاوتی را فراروی پژوهشگران حوزۀ نفس گشوده است. یکی از آن‌ها رمزگشایی از پنج آیه پیرامون نفخ روح در قوس نزول می‌باشد. هدف این مقاله تحلیل نظرات ملاصدرا دراین‌باره است و تلاش دارد تا این پرسش‌ها را پاسخ دهد که استعمال نفخ روح در این آیات، آیا حقیقی است یا مجازی؟ همچنین وی اضافۀ روح به خداوند را چه نوع اضافه‌ای می‌داند؟ آیا نفخ روح در قوس نزول، اختصاص به انسان دارد یا غیراختصاصی است و شامل موجودات دیگری نیز می‌شود؟ یافته‌های این نوشتار که به روش تحلیل محتوا و با توجه مستقیم به آثار ملاصدرا تهیه شده،گواه بر آن است که وی استعمال نفخ در این آیات را مجازی و به معنای «انشاء تعلق تدبیر» بُعد نفسی با بُعد طبیعی انسان کبیر و بلکه تمام موجودات دارای نفوس ناقصه می‌داند. اما اضافۀ روح به خداوند را حقیقی و از نوع اضافۀ اشراقی مبتنی بر سیر از وحدت به کثرت سریانی شمرده است و نه از نوع إضافۀ مقولی. نکتۀ دیگر این‌که وی بر اساس مستندات درون‌دینی برای انسان، به دو روح و نیز به دو نفخ در قوس نزول قائل شده است. همچنین وی معتقد شده است هدف خداوند از نفخ روح، تکمیل سیر استکمالی «تکمیلی» نفوس است نه سیر «تتمیمی» انسان.

رابطۀ نفس با صور علمیه و تحلیل آن در حکمت اسلامی سابقه‌ای دیرینه دارد. این پژوهش درصدد بررسی نقش نفس در رابطه با صور علمیه در حکمت اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه صدرالمتألهین و علامه طباطبایی است. روش این مقاله تحلیلی - مقایسه‌ای با استفاده از متون اصلی و تفاسیر فلسفی است. صدرالمتألهین با احداث مبانی‌ای چون حرکت جوهری نفس، اصالت وجود و تجرد صور علمیه توانست اثبات کند نفس نسبت به صور جزئیه یعنی صورت‌های حسی و خیالی، مصدر است و این نفس است که صورت‌های جزئیه را ایجاد می‌کند و در صور عقلیه نقش نفس، مظهریت است. ملاصدرا با مصدر دانستن نفس در صورت‌های جزئیه، بسیاری از اشکالات باب وجود ذهنی را پاسخ می‌دهد و راه‌حل‌های فلسفی خود را مبتنی بر آن ارائه می‌کند. همچنین در این مقاله نشان داده‌ایم که فلاسفۀ متعددی از اندیشمندان متأخر از صدرالمتألهین در این مسئله تابع صدرالمتألهین بوده‌اند، اما علامه طباطبایی با توجه به تحلیل خاص خود دربارۀ ماهیت علم حصولی و با توجه به استحالۀ اتحاد قوه و فعل، نقش نفس را در تمام صور مظهریت دانسته است.

مسئلۀ آزادی از مسائل پردامنه و زندۀ تمامی اعصار بوده و هست و کیفیت نگاه به حقیقت فلسفی آن از طرفی متفرع بر مبانی فلسفی فیلسوفان است و از طرفی هم خود متفرع بر مسائل فراوان دیگر فردی-اجتماعی می‌گردد. ملاصدرا و هایدگر دو تن از فیلسوفان بسیار تأثیرگذار به شمار می‌روند که بر اساس مبانی فلسفی آنان، نگاه خاصی به آزادی شکل می‌گیرد. فطرت نزد صدرالمتألهین و وجدان نزد هایدگر متقدم از مهم‏‌ترین مؤلفه‌های این دو فیلسوف در ترسیم آزادی به شمار می‌رود. در این مقاله به‌صورت تحلیلی به نقش فطرت از منظر ملاصدرا در تحقق آزادی و نقش وجدان از منظر هایدگر متقدم در تحقق آزادی پرداخته، و به‌صورت تطبیقی به اشتراکات و افتراقات دیدگاه آنان ورود کرده‌ایم. با بررسی تطبیقی فطرت صدرایی و وجدان هایدگری در ساحت‌های چیستی، مبدأ، مقصد و محتوا، ناظر به نقش آن در تحقق آزادی، این نتیجه حاصل می‌شود که گرچه اشتراکاتی وجود دارد، اما دیدگاه ملاصدرا دارای انسجام و برتری در این امور است: یک) ارائۀ تصویر دقیق از مبدأ فطرت (بر اساس نظریۀ تجلی و وجود رابط)؛ دو) تبیین داشته‌های مشترک (دانشی و گرایشی) فطرت انسان‌ها؛ سه) ارائۀ تصویری جامع از ساحت‌های وجودی انسان (اخلاقی و عرفانی) و تناظر آن‎ها با مراتب آزادی؛ چهار) تبیین وجود حق‌تعالی به‌مثابۀ غایت انسان و غایت آزادی؛ پنج) ارائۀ برنامۀ عملی (شریعت) برای شکوفایی فطرت و تحقق آزادی.

مسئلۀ مقاله ارائۀ الگویی نوین از عقلانیت دینی بر اساس مبانی معرفت دینی در دو نظام فکری ملاصدرا و پلانتینگا است؛ الگویی جامع که بتواند عناصر هستی‌شناختی و وجودی سنت اسلامی را با معیارهای معرفت‌شناسی تحلیلی معاصر تلفیق کند. ملاصدرا با تأکید بر علم حضوری، تشکیک وجود و اتحاد عاقل و معقول، ساختاری از معرفت دینی ارائه می‌کند که بر مبنای تحقق وجودی و شهودی معرفت سامان یافته است. در مقابل، پلانتینگا با طرح نظریۀ «ضمانت» و تبیین «کارکرد صحیح قوای معرفتی»، تصویری کارکردگرایانه از عقلانیت دینی عرضه می‌کند. مقالۀ حاضر با روش تحلیلی–تطبیقی می‌کوشد الگویی نوین از عقلانیت دینی را از رهگذر گفت‌وگوی میان این دو دستگاه فلسفی بررسی کند. اهمیت موضوع این مقاله در آن است که صرفاً به مقایسۀ مفهومی میان دو سنت اکتفا نمی‌کند، بلکه با هدف نظریه‌پردازی، عناصر بنیادین هر دو نظام را برای ساختن مدلی تلفیقی از عقلانیت دینی کنار هم قرار می‌دهد. ساختار مقاله شامل سه بخش اصلی است: نخست، تبیین مبانی معرفت دینی در حکمت متعالیه؛ دوم، تحلیل مبانی معرفت دینی بر اساس نظریۀ ضمانت پلانتینگا؛ و سوم، ارائۀ مدل پیشنهادی برای عقلانیت دینی بر اساس تلفیق دو سنت. یافتۀ مقاله نشان می‌دهد که ترکیب «وجودشناسی شهودی و حضوری» در حکمت متعالیه با «تحلیل کارکردگرایانۀ قوای معرفتی» در نظریۀ ضمانت، می‌تواند چارچوبی فراهم آورد که در آن باور دینی از یک‌سو بر حضور و تحقق وجودی در ساحت شناختی انسان و از سوی دیگر از طریق سازوکارهای معرفتی صحیح، قابلیت تبیین عقلانی پیدا کند.

ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمی‌خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج‌گانۀ انسان‌شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می‌دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب‌شناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر می‌گذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به‌عنوان ابزاری موقت به کار می‌گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین‌رو موانع کمال نفس (بیماری‌های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می‌یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می‌شود اهداف سه‌گانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن‌سینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی‌شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است.

فلاسفه اسلامی در توجیه ارتباط حادث و قدیم، عالم را حادث ذاتی و قدیم زمانی دانسته‌اند. در مقابل، اغلب متکلمان به حدوث زمانی معتقد شدند و قول به قدم را در مورد کل آفرینش انکار کردند و مدعی تطبیق این تفسیر با گزاره­های دین گشتند. صدرالمتألهین با تمسک به مبانی فلسفی خود نظیر حرکت جوهری، قول متکلمان را در حدوث زمانی عالم ­پذیرفت و بسیاری از گزاره­های دینی را در این رابطه شاهد بر ادعای خود دانست اما حدوث زمانی را منحصر به عالم طبیعت نمود. نوشتار حاضر که با روشی تحلیلی - توصیفی سامان یافته است، ضمن تبیین رویکرد صدرالمتألهین و بیان تفاوت حدوث زمانی او با آرای پیشینیان، انحصار حدوث زمانی صدرالمتألهین را به عالم طبیعت به چالش کشیده و بیان می­دارد که با وجود تصریحات وی مبنی بر این انحصار، می­توان با تمسک به نظریه ارواح معانی تمام ممکنات و معالیل حق را حادث به حدوث زمانی دانست.

با توجه به اهمیت حرکت جوهری و تحول ذاتی نفس در فلسفۀ ملاصدرا، این پژوهش به بررسی ارتباط میان اعمال اختیاری انسان و حرکت جوهری نفس می‌پردازد. هدف اصلی، بررسی نقش اراده و اعمال اختیاری انسان در جهت‌دهی به مسیر تکامل نفس است. روش پژوهش تبیینی‎-‎تحلیلی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که حرکت جوهری انسان، شامل حرکت‌های جبلی و ارادی است؛ حرکت ارادی، ناشی از عقل عملی و مبنای رشد عقل نظری و توسعۀ ذات نفس است. همچنین با توجه به حرکت درونی و پیوستۀ نفس، تکرار اعمال اختیاری از یک طرف موجب شکل‌گیری ملکات نفسانی می‌شود و از سویی دیگر، مسیر و مقصد حرکت ذاتی نفس را که زمینه‌ساز پیشرفت یا سقوط جوهر وجودی انسان است، مشخص می‏کند. در واقع، بنابر حرکت جوهری، نفس انسان همواره در سَیَلان است و اعمال اختیاری، نقش اساسی در جهت‌دهی ارادی به حرکت آن دارد. بنابراین، درک دقیق نقش اراده و اعمال اختیاری در فلسفۀ ملاصدرا می‌تواند راهنمای مناسبی برای بهبود کیفیت زندگی و معنویت انسان باشد.

برهان صدیقین ملاصدرا، به‌عنوان یکی از مهم‌‏ترین تقریرهای اثبات وجود خدا در حکمت اسلامی، بر مبانی اصالت وجود، تشکیک وجود و تفسیر وجودشناختی علیت استوار است و از این حیث با براهین ماهیت‌محور و جهان‌شناختی کلاسیک تفاوت بنیادین دارد. در مقابل، آنتونی فلو، به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص الحاد تحلیلی در قرن بیستم، نقدهای گسترده‌ای بر براهین اثبات وجود خدا وارد کرده است که دامنۀ آن‎ها عمدتاً معطوف به برهان علیت ارسطویی-توماسی، برهان نظم و تبیین‌های مبتنی بر علیت ماهوی و تجربه‌محور است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که آیا این نقدها، با توجه به پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی و معناشناختی فلو، متوجه ساختار وجودشناختی و تفسیر علیت در برهان صدیقین ملاصدرا نیز می‌شود یا خیر. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و تطبیقی و از رهگذر مقایسۀ مبانی متافیزیکی دو سنت حکمت متعالیه و فلسفۀ دین تحلیلی، نسبت میان نقدهای فلو و برهان صدیقین را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت تسری نیافتن نقدهای فلو به برهان صدیقین، ریشه در تفاوت بنیادین دو تلقی از علیت و تبیین دارد: نقدهای فلو ناظر به مدلی از علیت تجربی و ماهیت‌محور است که در چارچوب براهین کیهان‌شناختی کلاسیک معنا می‌یابد، درحالی‌که برهان صدیقین بر تحلیل «وجود بما هو وجود»، پیوستار تشکیکی مراتب هستی و ضرورت وجودی واجب‌الوجود استوار است و اساساً از سنخ تبیین‌های رویدادی و تجربی نیست. ازاین‌رو، برهان صدیقین نه‌تنها از دامنۀ مستقیم نقدهای فلو خارج می‌ماند، بلکه می‌تواند با بازتقریر مفهومی، ظرفیت‌هایی برای گفت‌وگو و بازسازی براهین اثبات وجود خدا در فضای فلسفۀ دین معاصر فراهم آورد.