جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مروری بر آراء فلاسفه مشاء در مورد موضوعات مختلف فلسفی به ویژه ابن‌سینا است. در ابتدای این اثر به انواع مشرب‌های فلسفی پرداخته شده وسپس توصیفی اجمالی از فلسفه مشاء و آثار مکتوب مشائیان ارایه شده است. آن گاه به توصیف اقسام علم از دیدگاه ارسطو، فارابی و ابن‌سینا پرداخته شده و مهمترین مسایل مربوط به معرفت‌شناسی در فلسفه مشاء بیان شده است. نویسنده در ادامه به تبیین مسایل هستی‌شناختی و امور عامه در فلسفه مشاء پرداخته و اموری مانند: احکام وجود و ماهیت، جوهر و عرض، مواد ثلاث (واجب، ممکن، ممتنع)، علت و معلول، تقدم و تأخر و حدوث و قدم را شرح داده است. در بخش دیگری از کتاب نویسنده به مباحث مربوط به الهیات در فلسفه مشاء اشاره نموده و مباحثی همچون: ادله اثبات وجود خدا، اوصاف خداوند متعال، تبیین نظریه فیض و نظام آفرینش را در این بخش بررسی نموده است. آن گاه وی به مباحث انسان‌شناسی در فلسفه مشاء اشاره نموده و احکام و ویژگی‌های مربوط به نفس را از دیدگاه فلاسفه مشاء تبیین کرده است. بیان مسایل مربوط اخلاق اعمر از اخلاق نظری و عملی و نیز فلسفه سیاست نزد مشائیان، از مباحث پایانی این کتاب است.

مسئلۀ سعادت انسان از دیرباز، موردتوجه متفکران بوده و ارسطو از نخستین اندیشمندانی است که سعادت را محور نظام اخلاقی خویش قرار داده است. ازنظر این فیلسوف، سعادت، غایت زندگی انسان محسوب می‌شود که درپی کسب فضایل اخلاقی و عقلانی در دنیا به‌دست می‌آید. ابن‏سینا و توماس آکوئیناس به ‏عنوان دو فیسلوف شاخص مشائی در شرق و غرب، هرکدام، تفسیری خاص از نظریۀ سعادت بیان کرده ­اند. در این نوشتار، با استفاده از روش توصیفی‌- تحلیلی، بررسی تطبیقی تفسیرهای عرضه‌شده ازسوی این دو فیلسوف را به‌منظور کشف افتراقات و اشتراکات نظریاتشان انجام داده‌ایم. مباحث این دو متفکر، بیانگر آن است که هردوی آنان تفسیرهایشان از نظریۀ سعادت ارسطو‌ را با تمسک به عنصر دینی خویش و با تکیه بر رویکردی عقلانی، در بستر تعالیم دینی به‌دست داده‌اند. ابن‌سینا در بُعد عملی سعادت، درقالب تمسک به جنبۀ عملی شریعت اسلام، با بیان فضایل و رذایل دینی و التزام به آن‌ها، و توماس آکوئیناس درقالب قاعدۀ فیض و لطف الهی با مطرح‌کردن ایدۀ فضایل الهیاتی، موجب قرین‌سازی سعادت دنیوی ارسطو با سعادت دینی- اخروی شده‌اند. ابن‌سینا با رویکردی تکمیلی و با محور قراردادن سعادت عقلی، نقش شرع در سعادت را لازم و تکمیل‌کننده دانسته و توماس آکوئیناس نیز با رویکردی ترکیبی، علاوه‏بر سعادت عقلی ارسطویی، سعادت الهیاتی مبتنی ‏بر ایمان مسیحی را لازم و نقش آن را تکمیل ­کننده به‌شمار آورده است.

در آثار غیرفارسی و غیرعربی دربارة خواجه نصیرالدین طوسی دو دیدگاه غریب بمیان آمده است: اینکه طوسی دانشمندی از آذربایجان است و اینکه او متعهد به نگرش یونانی‌مآب بوده است. هدف این مقاله بررسی این دو دیدگاه و آشکار ساختن خطاهای تاریخی و تحلیلی آنهاست. در صد سال اخیر کشورهای همسایه تلاش داشته‌اند دانشمندان کشور ما را بنام خود ثبت کنند. یکی از این تلاشها آذربایجانی دانستن خواجه نصیر است. این مقاله با رویکرد تاریخی و تحلیلی، نخست نشان میدهد که بهیچ روی نمیتوان طوسی را دانشمندی از آذربایجان دانست، آنگاه علل این سرقت علمی را تبیین خواهم نموده، از جمله اینکه بدین طریق به حکومت خود مشروعیت میبخشند و رکن فرهنگی آن را استوار میسازند. از طرف دیگر، جمیل رجب، مورخ علم در سنت اسلامی، با توجه به فعالیتهای زیاد طوسی در ریاضیات و نجوم، میخواهد نشان دهد که او در پی حفظ میراث یونانی بوده است. با رویکرد تاریخی و تحلیلی نشان خواهیم داد که نمیتوان این ادعا که طوسی متعهد به نگرش یونانی‌مآب بوده، بی‌آنکه در پی رفع نیازهای عملی جامعة اسلامی یا اهداف دینی یا غیر آن بوده باشد، را ادعایی استوار دانست. اینگونه نگاه فروکاهشی به طوسی، شخصیت پیچیده و چندبعدی او را کتمان میکند.

پژوهش حاضر بررسی تجرد خیال اعم از خیال متصل (قوه خیال ) و خیال منفصل (عالم مثال ) از دیدگاه سه مکتب مشاآ، اشراق و حکمت متعالیه است که با روش کتابخانه ای صورت گرفته است . براساس این تحقیق در معنی نخست که خیال متصل نامیده می شود اعتقاد مشائین بر مادی بودن خیال است . ابن سینا علیرغم اینکه در کتاب مباحثات بر خلاف اصول مشائی برهان بر تجرد این قوه آورده است ، در سایر کتب فلسفی خود از قبیل شفا و اشارات با التزام به اصول مشائی معتقد به مادی بودن آن است . اشراقین نیز قوه خیال را امری مادی و جسمانی دانسته اند ولی صدرالمتالهین شیرازی بر این عقیده است که خیال امری مجرد و غیر مادی است . در معنی دوم که خیال منفصل نامیده شده است مشائین به کلی منکر چنین عالمی در بین مراتب هستی هستند ولی شیخ اشراق و صدرالمتالهین قائل به وجود چنین مرتبه ای از هستی می باشند. پس از آنها نیز عرفایی چون محی الدین بن عربی و شیخ داود قیصری معتقد به وجود چنین عالمی هستند. معتقدین به وجود خیال منفصل آنرا مرتبه ای از هستی می دانند که نه مادی است و نه مجرد بلکه بر این اعتقادند که این مرتبه از عالم هستی مجرد است به تجرد برزخی ولی حکمائی چون میرمحمد باقر استرآبادی و حکیم ملا عبدالرزاق لاهیجی منکر وجود چنین عالمی هستند

از آنجا که اذهان به طور عادی ماهیات را می‎شناسند نه وجودات را، لذا غالب بحثهای فلسفی از ابتدا به سبک اصالت ماهیت مطرح شده است، هر چند به حکم برهان در بعضی موارد از آن شیوه عدول کرده و سخنانی گفته‎اند که با اصالت وجود سازگارتر است. دلائل بوعلی و شیخ اشراق درباره ماهیت نداشتن واجب الوجود از این قبیل است؛ بنابراین بعد از هزارها موشکافی فلسفی است که اصالت وجود و اعتبار ماهیت ثابت می‎شود. صدرالمتألهین که بیش از هر فیلسوف دیگری در این باب سخن گفته و دراثبات آن کوشیده است خود روزگاری طرفدار اصالت ماهیت بود تا این که بنا به قول خود از جانب حقتعالی هدایت یافت و به اصالت وجود گرایید. اصالت وجود تأثیرات فراوان در سایر مسائل فلسفه دارد. به طوری که مبنای اصالت وجود، پایه و اساس اغلب تحلیل‎های فلسفی ملاصدرا است؛ بدین معنی که برخی ازمباحث فلسفی صدرالمتألهین تنها بر منبای اصالت وجود قابل طرح‎اند و اگر اصالت وجود را کنار بگذاریم این مباحث دیگر قابل طرح نخواهند بود و همچنین قائل شدن به اصالت وجود لوازم و نتایج معنایی وسیعی به دنبال دارد؛ یعنی بسیاری از مسائل فلسفی اگر بر مبنای اصالت ماهیت لحاظ شوند، یک معنا دارند و اگر بر مبنای اصالت وجود لحاظ شوند، معنای تازه ومتفاوتی پیدا می‎کنند.