جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسأله احتجاب الهی که در الهیات مدرن با عناوینی نظیر «اختفای الهی»، «غیبت خدا» و «کسوف الهی» از آن یاد می‌شود، از مهمترین چالش‌های الهیاتی عصر حاضر است که برخی آنرا شاخص‌ترین مشخصه الهیاتی عصر مدرن قلمداد می‌کنند. زوایای مختلف این آموزه در روایات نیز مطرح شده، اما کمتر مورد اهتمام الهی‌دانان به‌ویژه در الهیات معاصر قرار گرفته است. جستار حاضر با درک اهمیت و ضرورت این مسأله و جایگاه آن در الهیات مدرن و با هدف بازخوانی این آموزه در فرهنگ روایات، می‌کوشد با روش توصیفی تحلیلی به تحلیل و بررسی احتجاب معرفتی الهی در روایات با تأکید بر دیدگاه صدرالمتألهین بپردازد. از رهگذر این پژوهش آشکار می‌شود که روایات احتجاب الهی چهار گونه‌اند: الف. احتجاب معرفت‌شناختی؛ ب. احتجاب هستی‌شناختی؛ ج. احتجاب کیفری؛ د. احتجاب سلوکی. دسته اول خود، دو گونه «حقی» و «خلقی» دارد. واجب‌الوجود علی‌رغم احتجاب عقلی اجمالی، شناخت‌پذیر است و احتجاب تام ندارد؛ چنانکه فقدان تجربه حضور خدا در عصر حاضر نیز فی‌الجمله پذیرفتنی است. از دیگر سو، عامل احتجاب الهی، شدت ظهور الهی و قصور قوای ادراکی انسان است.

امامت یکی از اصول اعتقادی شیعه و دارای مسائل مختلفی از جمله وجوب تعیین یا نصب امام است. متکلمان امامیه با ادله مختلف، قائل به وجوب عقلی نصب امام از سوی خداوند متعال هستند، که «دلیل ضرورت حفظ و تبیین شریعت» از آن جمله است. بر این دلیل اشکالاتی وارد شده است که متکلمان و متفکران امامیه به آنها پاسخ داده‌اند. این مقاله با استفاده از روش عقلی- تحلیلی، پس از تقریر دلیل مذکور، به پنج شبهه‌ی مطرح شده در کتاب «تئوری امامت در ترازوی نقد» پاسخ گفته و اثبات کرده است که با توجه به خاتمیت دین اسلام، بعد از رحلت پیامبر اکرم6، شریعت ضرورتا محتاج حافظ و مبیّن است و غیر از امام معصوم کسی نمی‌تواند عهده‌دار آن شود؛ از این رو، برای هر عصری، نصب امام از طرف خداوند واجب است. این دلیل و سایر ادله عقلی، درباره تعداد ائمه، نفیا و اثباتا نظری نداشته و غیبت امام نیز با این دلیل ناسازگار نیست؛ زیرا امام می‌تواند از راه‌هایی که با فلسفه غیبت منافات ندارد به مسئولیت حفظ شریعت اقدام کند.

قرن دوّم، دوران تکوین و گسترش دانش کلام و جریان‌های فکری نوظهور بود. داده‌های کلامی- حدیثی و تاریخی بیانگر دو رویکردِ به‌ظاهر ناهمگونِ امام صادق7 (از نهی و تحریم تا فرمان و تأکید) در مواجهه با دانش کلام است، به‌گونه‌ای که برخی اصحاب‌ ایشان به ناهمگونی این دو رویکرد اشاره داشته‌اند. این پژوهش در شمار مطالعات میان‌رشته‌ای با روش توصیفی- تحلیلی، این مواجهه را کاویده و دریافته‌ که مواجهه امام7 نه متعارض که در حقیقت، مدیریتی عالمانه و چندوجهی و هوشمندانه، با توجه به موضوع، مخاطب و روش بوده است: حضرت از یک‌سو، کلام‌ورزی در حوزه‌های فراعقلی همچون کُنه ذات الهی و استدلال به روش‌های نامعتبری چون قیاس را به‌شدت مذموم شمرد. از سوی دیگر، با تربیت متکلمانی مانند هشام بن حکم و تشویق آنان به مناظرات روشمندِ مبتنی بر قرآن و سنت، بر ضرورت تبیین دیدگاه اصیل شیعی و دفاع عقلانی از آن در برابر دیگر دیدگاه‌ها تأکید ‌ورزید. در نتیجه، امام7 با جهت‌دهی و پالایش کلام از انحرافات، چارچوبی اصولی و متعادل برای کلام امامیه بنیان نهاد که بر عقلانیتِ وحی‌بنیان استوار بود و تأثیری بنیادین بر تطورات بعدی این دانش داشت.

جهان‌بینی هر متفکر، بر بنیان جهان‌شناسی او استوار است و بدون واکاوی نظام‌واره جهان‌شناختی وی، شناخت صحیح و دقیق از جهان‌بینی‌اش دشوار، بلکه گاه ناممکن خواهد بود. از این‌رو، برای معرفی جهان‌بینی استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری، پیش از هر چیز باید ساختار نظام‌مند جهان‌شناسی ایشان را بررسی کرد؛ ساختاری که از دل پرسش‌هایی چون: چیستی جهان، چگونگی پیدایش آن، ساختار هندسی و فیزیکی جهان، ساکنان این عالم و قوانین حاکم بر آن سربرمی‌آورد. بر همین اساس، این مقاله با روش توصیفی‌ـ ‌تحلیلی و رویکرد استنادی، به بررسی مکتوبات استاد مطهری پرداخته و به بازسازی منظومه جهان‌شناختی وی می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که شهید مطهری با اتخاذ رویکردی عقل‌گرایانه و بهره‌مندی از سنت فلسفی حکمت متعالیه، در عین وفاداری به آموزه‌های قرآن کریم و تعالیم اهل‌بیت:، «جهان» را به‌عنوان «ما سوی‌الله» پدیده‌ای حادث، اما مبتنی بر صدور از واجب‌الوجود تلقی کرده است. او ساختار هفت آسمان و هفت زمین را پذیرفته و انسان، ملائکه و جنیان را از جمله ساکنان مختار این عالم دانسته است. از نظر وی، سنت‌هایی نظیر علیت و اختیار از جمله قوانین بنیادینی‌اند که بر این جهان و ساکنان آن حاکم‌اند.

آموزه‌ی توحید، بنیادی‌ترین اصل اعتقادی اسلام و محور وحدت امت اسلامی است. با این حال، قرائت وهابیت از توحید با رویکردی طردمحور و تکفیری، این آموزه را از جایگاه وحدت‌بخش خود خارج کرده و آن را به عامل تفرقه و خشونت مذهبی تبدیل کرده است. مسأله‌ی اصلی این پژوهش آن است که مشکل این قرائت صرفاً در پیامدهای رفتاری و فقهی آن نیست، بلکه در ساختار معرفتی و کلامی آن ریشه دارد. هدف مقاله، واکاوی این ساختار و نشان دادن آن است که توحید وهابیت در ذات خود واجد نوعی کفر ساختاری است که معنای قرآنی توحید را تحریف کرده و به ضدتوحید تبدیل می‌سازد. روش تحقیق بر تحلیل کلامی- انتقادی متون اصلی وهابیت و مقایسه‌ی آن‌ها با مبانی توحید در قرآن و سنت استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این رویکرد با مطلق‌سازی یک فهم خاص از خداوند، انکار مراتب عرفانی و اخلاقی، فروکاست توحید به شعائر صوری و بازتولید گفتمان سلطه، عملاً به انسداد وحدت اسلامی و تعمیق تفرقه در امت اسلام انجامیده است.

معجزه در اصطلاح دینی، امر خارق العاده‎ای است که با عنایت خاص خداوند واقع می‎شود تا صدق ادعای نبوت را اثبات کند. خارق العاده بودن معجزه، بررسی رابطه آن با قوانین علیت به طور عام، و قوانین طبیعی به طور خاص را در پی داشته است. برخی، معجزات را ناقض اصل علیت عام یا خاص دانسته و چون نقض اصل علیت را عقلا محال دانسته‎اند، در صدد تأویل معجزات برآمده‎اند. برخی دیگر به استثناپذیری قوانین طبیعی قائل شده و گفته‎اند قوانین طبیعی ناشی از اراده الهی است و خداوند می‏تواند هرگاه مصلحت بداند، اراده خود را تغییر دهد. بر اساس دیدگاهی دیگر، معجزات، اسباب و علل طبیعی ناشناخته دارد، و آنچه در معجزات نقض می‎شود اسباب شناخته شده در عالم طبیعت است، نه هرگونه سبب طبیعی. مطابق دیدگاهی دیگر، اسباب شناخته شده طبیعی که در معجزات نقض می‏شود، اسباب ظاهری وقایع‎اند، نه اسباب حقیقی؛ اسباب حقیقی، همان اسباب ناشناخته است که تنها آورندگان معجزات از آنها آگاهند. بر دیدگاه‏های مزبور نقدهایی وارد است که در این مقاله بیان شده است. دیدگاه صحیح در این‎باره آن است که معجزات از باب حکومتِ یک قانون تکوینی بر قانون تکوینیِ دیگر است. در حقیقت، قوانین طبیعی مشروط به این‎اند که قانونی برتر مانع تأثیر آن نشود، و عدم تحقق قانون به خاطر عدم تحقق شرط آن، مصداق نقض قانون نخواهد بود.