جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سنت و بدعت دو مفهوم کاربردی در حوزه‌های گوناگون علوم اسلامی است که احکام متعددی درباره آن در عقاید و فقه بیان شده است. بیشتر توجهات پیرامون این مسئله در مصادیق آن بوده است و کمتر به مبانی نظری آن و با نگاه ماهیت‌شناختی پرداخته‌اند. در این مقاله، ابعاد نظری سنت و بدعت از قبیل ماهیت، گونه شناسی، اقسام، خاستگاه، فرآیند شکل گیری و پیامدهای ایجاد سنت و بدعت از منظر اهل بیت( مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس روایات اهل بیت(، سنت و بدعت به دو گونه دینی و عرفی تقسیم می‌شود و سنت حسنه و سیئه، در زمره سنت عرفی جای می‌گیرند. در مورد بدعت، همه موارد گونه دینیِ آن، مذموم بوده و موارد پسندیده گونه عرفیِ آن، به عنوان سنت عرفی حسنه شناخته می‌شود. امامان معصوم(، هرگونه نوآوری در دین را گمراهی خوانده‌اند، اما برای انگیزش مسلمانان به ایجاد سنت‌های عرفیِ دارای امتداد اجتماعی و همسو با آموزه‌های دین، پاداش‌های فراوانی در نظر گرفته‌اند. در نقطه مقابل، گناه عمل کنندگان به سنت‌های عرفیِ ناپسند را برای بنیانگذار آن سنت سیئه، پیش‌بینی کرده‌اند.

مسأله این پژوهش، ارزش‌سنجی نظرات ابن تیمیه در باره «سنت» و «بدعت» است. اهمیت این مسأله، به تأثیر دیدگاه ابن تیمیه در بدعت شمردن برخی مظاهر دینی مسلمانان از سوی وهابیان برمی گردد. ابن تیمیه «سنت» را شامل اقوال و افعال پیامبر6 و سیره صحابه دانسته و آن را به «سنت در فعل» و «سنت در ترک» تقسیم می‌کند و تأکید می‌کند که ترک‌های پیامبر6 نیز دارای حکم شرعی هستند. «بدعت» در نگاه ابن تیمیه، هر فعل جدید بدون سابقه شرعی و عمل بدون پشتوانه دلیل شرعی است، و به «بدعت در اقوال و اعتقادات» و «بدعت در افعال و عبادات» تقسیم می‌شود و هر نوع نوآوری در دین هم بدعت است. بر اساس پژوهش حاضر، اشکالاتی بر دیدگاه ابن تیمیه وارد است؛ مانند: توسعه ناموجّه دایره بدعت، عدم ترسیم دقیق ارکان بدعت، و انکار عمومات (ادله و قواعد) شرعی دالّ بر مشروعیت افعال.

میرزا عماد الدین أبو الخیر بافقی از نام آوران عرصه علوم عقلی و نقلی در سده یازدهم هجری و دارای تالیفات فراوانی در این دو شاخه معرفتی به‌هشمار می‌‌رود. دانشمندان و علمای بزرگ شیعی همانند فیض کاشانی، آقا حسین خوانساری، محقق سبزواری اجتهاد وی را تایید کرده‌اند. ایشان در علم کلام آثار مختلفی را به رشته تحریر در آورده است که می‌‌توان به: «پنجه خورشید»، «مصفاة الحیاة»، «گوهر یگانه» و «تحفة الوجیزة» اشاره کرد. روش کلامی ایشان ترکیبی از روش عقلی و نقل وحیانی است، لکن در آثار کلامی وی، بهره گیری از ادله عقلی بر ادله نقلی غلبه دارد. بافقی به اقتضای نوع مساله کلامی، از علوم مختلف عقلی و نقلی بهره برده است. بیان دیدگاه‌ها و نظرات مکاتب، فرق و مذاهب مختلف از دیگر ویژگی‌های کلامی وی به شمار می‌‌رود.

مسئله حدوث و قدم عالم از مسائلی است که از دیرباز ذهن بشر را به خود مشغول کرده است. این مسئله با عناوین متعددی در زمینه‌های عقلی و نقلی در ارتباط است، از جمله آنها مسئله حدوث اراده الهی است که در روایاتِ متعدد، مورد تاکید اهل بیت قرار گرفته است. ملاصدرا با طرح مسئله اتحاد اراده با علم الهی، همانگونه که علم الهی را به دو گونه علم ذاتی و علم فعلی تقسیم می‌کند؛ اراده را نیز در ساحت ذات و فعل جاری دانسته و در واقع، اراده را صفت مشترک بین ذات و فعل می‌داند. صدرا ضمن پذیرش قدم اراده ذاتی، روایات مرتبط با حدوث اراده الهی را ناظر به اراده در ساحت فعل می‌داند. در پژوهش حاضر تلاش شده است با بهره گیری از روش توصیفی – تحلیلی آمیخته با نقد، به تحلیل نظرات ملاصدرا در شرح روایات حدوث الهی پرداخته شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هرچند نظرات ایشان، برخی روایات را توجیه می‌کند؛ لکن مواردی همچون ناسازگاری توجیه ایشان با برخی روایات این باب و ابواب دیگر، رد نظرات همراستا با این برداشت در روایات، دست برداشتن از ظهور بسیاری از روایات و برگرداندن اراده از معنای اصلی آن، اعتبار برداشت ایشان را قابل تامل می‌کند.

کارکردشناسی دین از جمله مسائلی است که در گرایش‎های مختلف دین‎شناسی و دین‎پژوهی اعم از فلسفه دین، کلام جدید، جامعه‎شناسی و روانشناسی دین محل بحث و گفتگو بوده و دیدگاه‌های مختلفی در این زمینه رخ نموده است. از جمله‌ی باحثان این حوزه، پیشگامان الحاد جدیداند که با نگاهی منفی به کارکردهای دین، آن را باعث و بانی اصلی رنج و شوربختی انسان قلمداد کرده و دین را آموزگار جهل و نادانی، سرکوب‎گر آزادی عقیده و فزاینده پرخاشگری و تروریسم معرفی کردهاند. با توجه به اهمیت این مساله، مقاله حاضر سودای آن دارد که منطق این نگرش، مدعا و مستندات آن را به روش کتابخانه‎ای بررسی و با کاوش و تحلیل محتوای داده‎های دینی به ارزیابی بنشیند. نتیجه تحقیق این است که تصویرسازی الحاد جدید از دین فاقد پشتوانه‎های معتبر، به شدت تعصب‎آمیز و ناسازگار با تعالیم دینی و واقعیت‌های تاریخی است.

«کسوف خدا در عصر مدرن» از مهمترین چالش‌های الهیاتی نوین است که میزان حضور معرفتی خدا و نحوه مواجهه انسان معاصر با او را بررسی می‌کند. مارتین بوبر (1878-1965م) از شاخص‌ترین نظریه‌پردازان این حوزه، با هدف احیای معنویت در عصر مدرن، تقریر جدیدی از آموزه کسوف خدا ارائه کرد. جستار حاضر با درک اهمیت و ضرورت این مسأله و جایگاه تأثیرگذارش در الهیات مدرن و با هدف بررسی این آموزه در اندیشه بوبر، می‌کوشد با روش توصیفی-تحلیلی، چیستی، چرایی و چگونگی کسوف خدا را تقریر و ارزیابی کند. از رهگذر این پژوهه آشکار می‌شود که «کسوف خدا» نظریه‌ای معرفتی-تجربی و ناظر به عصر مدرن است که در پی عواملی نظیر عقل‌گرایی، شریعت‌محوری، انسان‌مداری ناسوتی و پدیده هولوکاست شکل گرفته که در سایه آنها رابطه «من-آن» جایگزین‌ «من-تو» شده است. از جمله نقاط قوت نظریه بوبر می‌توان جامعیت، نظام‌مندی و انسجام، دغدغه احیای معنویت دینی در جهان معاصر، اهتمام به عنصر شهود و تأکید بر پیوند خداشناسی با خودشناسی را نام برد. با این حال، از نارسایی‌هایی نظیر ناسازگاری درونی در حوزه بیان‌ناپذیری، انکار ارزش معرفتی شناخت عقلی، فقدان نظام فلسفی کسوف خدا، خلط شریعت‌گرایی با شریعت‌بسندگی و... نیز رنج می‌برد.