مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از نظریه‌های عرصة دین‌پژوهی معاصر ایران پروژة «عقلانیت و معنویت» مصطفی ملکیان است. این نظریه با محور قراردادن مؤلفه‌های اجتناب‌ناپذیر مدرنیته به مواجهه با دین سنتی می‌رود و ضمن مقایسه این مؤلفه‌ها با ویژگی‌های اصلی دین سنتی، حکم به تباین میان دین‌داری و مدرن‌بودن می‌کند. فهم سنتی از دین را در جهان مدرن کارآمد نمی‌داند و فهمی جدید از دین (معنویت) را که سازگار با مؤلفه‌های مدرنیته است معرفی می‌کند. این مقاله کوشیده است تصویری روشن و شفاف از ارکان اصلی این نظریه، که عبارت‌اند از عقلانیت، معنویت و زندگی اصیل، ارائه دهد. در ابتدا مراد ملکیان از دین بیان می‌شود و بعد از آن تقریری از نظریۀ عقلانیت و معنویت ارائه خواهد شد و به‌کوتاهی نقدهایی که علیه این نظریه ارائه کرده‌ایم، و عناوین آن‌ها در زیر آمده است، اشاره می‌شود.

یکی از مباحث مهم در فلسفة دین، موضوع وحدت عالم و نسبتش با واحد‌بودن خداوند است. این برداشت‌های متفاوت از وحدت عالم تحت بحث وحدت وجود چالش‌برانگیز شده است. در این مقاله تلاش می‌کنیم دیدگاه فیلسوفان مسلمان وابسته به مکتب حکمت متعالیه را با این بحث روشن سازیم و استدلال‌های آن‌ها را ارزیابی کنیم و برتری دیدگاه برخی بر برخی دیگر را نشان دهیم. برای این کار دیدگاه سه تن از شارحان حکمت صدرا را که آرای متضادی دارند برگزیده‌ایم و تجزیه و تحلیل کرده‌ایم. علامه طباطبایی که گاه به وحدت تشکیکی و گاه شخصی متمایل است، گاهی نیز حکم به همسانی دو تعبیر می‏دهد درنهایت با براهین قاطع وحدت شخصی را می‏پذیرد اما توان پاسخگویی شبهات را ندارد. مطهری با وحدت وجود، نفی کثرات و معدوم دانستن ممکنات مخالف است. و درنهایت علامه جوادی آملی با اثبات «وجود مطلق» و قرار دادن «وجود» و «نمود» در برابر «عدم» ایراداتی را که مانع اکمال فلسفه بر مبنای وحدت وجود بود، از میان برداشتند لذا راه برای تغییر و ارتقای بسیاری از مباحث همچون قاعدة بسیط‌الحقیقه باز شد. در این نوشتار در صددیم مقایسة نقادانه‌ای از دیدگاه این سه متفکر داشته باشیم.

من مقدمة الكاتب: " إن الله عز وجل في كتابه العزيز دعا المسلمين إلى الحوار مع الآخر مهما كان هذا الآخر، ووجهه من خلال آيات كثيرة إلى كيفية هذا الحوار، حتى ولو كان مع المخالفين والمعاندين، وقد أعطانا رب العزة نموذجا مهما لهذه القاعدة، وهو حواره وهو رب العالمين، عزوجل مع إبليس - العاصي والمعاند والكافر-، بل إن الله عز وجل استجاب لدعائه وأنظره إلى يوم يبعثون. وعندما نستعرض سير الأنبياء والمرسلين، نجد أن هذا المبدأ هو أساس مهم في أسلوب دعوتهم، فقد لبث نوح عليه السلام ألف سنة إلا خمسين، وهو يحاور قومه ويجادلهم، وإبراهيم عليه السلام حاور النمرود حوارا يقوم على الحجة والبرهان.............. من أجل هذا كتبت هذا الكتاب، الذي يعالج الأديان الرئيسة في العالم (السماوية والوضعية)، واعتمدت منهج التحليل مع العرض للمعلومات من مصادرها، وقد قسمت هذا الكتاب إلى أربعة أبواب".

مجموعه حاضر در برگیرنده مقالات، سخنرانی‌ها و ترجمه‌هایی از دکتر خدایار محبی است که با موضوع((فرهنگ ایران و تطبیق ادیان)) فراهم آمده است .بخش نخست کتاب متضمن مباحثی است در زمینه پیدایش افسانه‌ها، مراسم و آیین‌های فرهنگی و هنری، نیز تاریخ ادیان در کشورهای ایران، هند، چین و مصر .در بخش دوم پس از تشریح روش تحقیق در علم ادیان، مقایسه‌ای میان باورهای موجود در دین اسلام با دیگر ادیان صورت گرفته است .

دین، کهن ترین و بانفوذترین نهاد فرهنگی انسانی است که در دیگر نهادهای فرهنگی و اجتماعی تأثیر دارد. بر اساس اصل لزوم تناسب آفرینش و قانون گذاری، خداوند لباس و پوشاک را همراه با سایر نعمات بیکرانش به بشر ارزانی داشت. بدون تردید جهان بینی و انسان شناسی هر فرهنگ و مکتب، نقش اساسی و مهمی در انتخاب نوع و کیفیت پوشش دارد. از این منظر، جایگاه اندیشه دینی، دریکی از نمادهای بارز فرهنگی بشر، یعنی پوشش و لباس، بررسی می گردد. نوع پوشش هر یک از راهبران ادیان ازجمله شئوناتی است که از ویژگی متفاوت اعتقادی و فرهنگی و دین مربوط به آنان سخن می گوید و بیان کننده تاریخ، فرهنگ و جهان بینی هر قوم و ملتی است؛ و از مهم‌ترین مظاهر تمدن به شمار می رود. این پژوهش به بررسی پوشش دینیاران، نماد و رنگ آنان در یهودیت، مسیحیت و اسلام پرداخته است. در این راستا اجزای پوشاک راهبران هر دین مورد بررسی قرار گرفته است که نشان از این دارند که هر چیزی نمادی از یک اعتقاد است که پیامی را به ما می رساند و بستر فرهنگی هر یک از این دین ها در نحوه پوشش دینیاران تأثیر داشته است.

"تعریف عقل"، "لفظ عقل (مشترک لفظی یا معنوی)"، سابقه عقلانیت (عقلانیت در غرب و عقلانیت در ایران اسلامی)". و "ارتباط عقل با دین زرتشت، مسیحیت و اسلام"، "از مباحث اصلی این کتاب هستند که نویسنده هدف از طرح آن را بررسی عقل و عقلانیت ایرانی در مقابله با غرب در وضعیت حاضر خاطرنشان کرده است. وی می‌گوید: "ایران با غرب سه بار داد و ستد فرهنگی جدی داشته است: یک بار قبل از اسلام و در عهد اسکندر و سلوکی‌ها؛ دوم بار در عصر طلایی و نهضت ترجمه‌ی جهان اسلام، در زمان بنی‌عباس؛ و آخر بار از حوالی مشروطه به بعد. در دوبار اول در تعامل فرهنگی و تمدنی، ایرانیان از یافته‌های غرب به نفع خود بهره برده و بر عقل و عقلانیت خود افزودند و فرهنگ دیگران را در فرهنگ خودی مستحیل نمودند. اما این بار، غرب در حوزه‌های عقلانیت، هم در "عمل" جلوتر است (ایران تنها مصرف کننده‌ی مظاره تمدن غربی در حوزه‌های تکنولوژی و بسیاری از علوم است) و هم در "نظر"، غرب از عقل هگملی، عقل و بری (ابزاری)، عقل ارتباطی (هابرماس) و عقل عملی (به معنای مکتب فرانکفورتی) و.... سخن می‌گوید و حال آن که ما در پذیرش و عدم پذیرش عقل فلسفی و جزوی سرگردانیم و حداکثر تلاش‌مان، نقد عقل‌های غربی است. و ما تا در بعد نظری و عملی شرایط فعلی را باز تولید می‌کنیم، پای سند عقب ماندگی خود را امضا کرده‌ایم. و اگر این بن بست را تلقیات دینی فراهم می‌آورد، باید به قرائت‌های معقول‌تر از دین رو آوریم!".