مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

این تحقیق با هدف بررسی و تحلیل دید گاه الوین پلانتینگا در حوزه علم و دین و رفع تضاد ادعایی میان آنها با روش پژوهش کتابخانه ای و از نوع توصیفی و تحلیل محتوا انجام شده است. اهمیت نسبت بین علم و دین موجب شده است دانشمندان زیادی در این باب ورود پیداکند که از جمله آنها« آلوین کارل پلانتینگا» می باشد یافته های پژوهش نشان می دهد که مهم ترین موارد ادعایی در تضاد بین علم و دین در زمینه خلقت انسان، عمر زمین و نظریه تکاملی داروین اتفاق افتاده است. از نظر پلانتینگا این تعارضات واقعی نبوده و سطحی است که با نگاه عمیق تر تضاد بین آنها دیده نمی شود. این نوع تفکر در برخی از اندیشمندان مسلمان نیز دیده می شود.پلانتینگا شواهدی از کتاب مقدس برای حل تعارض ارائه نمی دهد و تمرکز وی بر محور ایمان و مؤمنان و خدا باورانه است. در برخی موارد دید گاه وی در حل تعارض با متون اسلامی هم خوانی ندارد در حالکه وی مدعی حل تعارض در تمام ادیان است. دیدگاه پلانتینگا با واقعیت های بیرونی نیز همخوانی ندارد. در نتیجه وی در حل تعارض بین علم و دین راه جدید و متفاوت از دیگر اندیشمندان در این زمینه ارائه نکرده است.

جرج سانتایانا، فیلسوف و نظریه‌پرداز غربی، دین را پدیده‌ای فرهنگی و نمادین می‌داند که عمدتاً تابع زیبایی‌شناسی و روان‌شناسی است و آن را با رویکرد «واقع‌گرایی شاعرانه» تحلیل می‌کند. این رویکرد دین را مجموعه‌ای از نمادها و اسطوره‌هایی می‌بیند که معنا و آرامش روانی انسان را فراهم می‌کند و کمتر به جنبه‌های معرفتی، متافیزیکی، و تاریخی آن توجه دارد. نقدهای مطرح‌شده نشان می‌دهد این نگرش توانایی کافی برای درک تنوع و پیچیدگی‌های معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی دین را ندارد و فهمی ناقص از ماهیت دین ارائه می‌دهد. همچنین، تقلیل دین به نماد و اسطوره موجب نادیده ‌گرفتن ابعاد معرفتی و حقیقت‌جویانة آن می‌شود. زیرا دین حامل ادعاهای عقلانی و تجربیاتی معنوی است که فراتر از صرف نمادند. افزون بر این، تمرکز سانتایانا بر جنبه‌های روان‌شناختی و زیبایی‌شناسانه دین نقش بنیادین دین در ایجاد معنا، هدایت اخلاقی، و تعالی معنوی انسان را نادیده می‌گیرد. بنابراین، برای فهمی جامع و دقیق از دین و معنای زندگی ضروری است از تحلیل یک‌سویة سانتایانا فراتر برویم و تحلیل‌های فرهنگی، تاریخی، معرفتی، و اخلاقی دین را همه با هم و در تعامل با یک‌دیگر در نظر بگیریم.

قلمرو دین در عرصه علوم از مسائل مهم و چالش‌انگیز در فلسفه دین است. با توجه ‌به اهمیت این مسئله در حل مسائلی مانند اسلامی‌سازی علوم انسانی و رابطۀ علم و دین ضرورت دارد به دنبال پاسخی متقن به آن باشیم. علامه طباطبایی از بزرگ‌ترین اندیشمندان مسلمان معاصر در مباحث دین‌پژوهی است که به طور پراکنده در آثارش به‌ویژه تفسیر المیزان به بحث قلمرو دین پرداخته است. برخی عبارات وی ظهور در دیدگاه حداکثری دارد و برخی عبارات بر باور وی به دیدگاه اعتدالی دلالت دارد. با تمرکز بر آثار ایشان و با روش توصیفی و تحلیلی در این مقاله در صددیم نظر نهایی وی در این زمینه را دریابیم. برخی عبارات ایشان در زمینۀ کارکرد دین در تأمین سعادت همه‌جانبه، جامعیت قرآن، جامعیت سنت و جامعیت شریعت اسلامی حاکی از باور علامه به دیدگاه حداکثری است؛ اما نگاه جامع به منظومه فکری علامه طباطبایی و شواهدی مانند تعاریف اعتدالی که وی از دین ارائه کرده و دیدگاه وی در زمینۀ اشتمال قرآن بر تعالیم هدایت‌بخش و تفاسیر اعتدالی وی از ادلۀ نقلی که ظهور اولیه در دیدگاه حداکثری دارد، به این نتیجه‌گیری رهنمون می‌شود که علامه طباطبایی قائل به دیدگاه اعتدالی است.

مسئله تکثر ادیان و حقانیت آن‌ها در عصر نوگرایی و پیشرفت رسانه‌ها به چالشی اساسی تبدیل شده است. در گذشته، پیروان ادیان مختلف بدون آگاهی از یکدیگر به اعمال دینی خود می‌پرداختند، اما امروزه با گسترش ارتباطات، آشنایی با باورها و مناسک ادیان مختلف افزایش یافته است. این وضعیت پرسش‌هایی درباره حقانیت ادیان و نجات انسان‌ها ایجاد کرده است. در این زمینه، رویکردهای مختلفی وجود دارد؛ انحصارگرایی تنها یک دین را حق می‌داند و سایر ادیان را باطل می‌شمارد. در مقابل، شمول‌گرایی به این باور است که حقانیت و رستگاری تنها از طریق یک دین خاص ممکن است، اما پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند نجات یابند. همچنین، کثرت‌گرایی به رسمیت شناختن حقانیت و نجات در همه ادیان را مطرح می‌کند و بر این اساس، راه‌های متعددی برای دستیابی به حقیقت وجود دارد. با توجه به توضیحات فوق و رویکردهایی که در ارتباط با تکثر ادیان و حقانیت آن ها بیان شد مسئله ای که ایجاد می شود این است که درنهایت از میان این ادیان متکثر، کدام دین واقعا حق بوده و به پرسش های اساسی انسان ها درباره آغاز و انجام هستی و راه دستیابی به مقصود آفرینش و غیره پاسخ خواهد داد و موجب رستگاری و سعادت ابدی انسان ها می شود؟ اساسا با چه معیارهایی می توان دین حق را شناسایی و اثبات کرد و ادیان باطل دیگر را افزون بر کارآمد بودنشان رد نمود؟ معیارهای دین حق چیست؟ معیارهای بازشناسی دین حق از ادیان باطل چیست؟ اندیشمندان برای شناسایی دین حق معیارهایی ارائه داده‌اند، عده ای از اندیشمندان خاستگاه دین را از آن جهت که آیا دین منشا و مبدا الهی دارد یا ساخته و پرداخته انسان است به عنوان ملاک در نظر گرفته اند. برخی نیز به کارکردهای ادیان توجه نموده و معتقدند که دینی می تواند از اعتبار بیشتری برخوردار باشد که از جنبه های گوناگون پاسخ گوی جامع نیازها و مشکلات انسان ها باشد. عده ای دیگر نیز بنیان گذاران ادیان و ویژگی های شخصیتی و همچنین شیوه ی زندگی آن ها را به عنوان معیار ارزیابی حقانیت ادیان در نظر گرفتند. عده ای از متفکران هم به بررسی اجمالی محتوا و آموزه های ادیان از جهت عقلانی بودن، جامع و مطابق با واقع بودن، انسجام و کارکرد مثبت داشتن و غیره پرداختند. در همین راستا علامه طباطبائی نیز در آثار مختلف خود معیارهایی برای شناسایی دین حق ارائه داده است که در این تحقیق به بررسی معیارهای دین حق از دیدگاه ایشان می پردازیم. تحقیق در این زمینه به دلیل شیوع شبهات دینی و عدم آگاهی صحیح از دین حق (اسلام) در جامعه امروزی اهمیت دارد. با توجه به گسترش اطلاعات و دسترسی آسان به منابع مختلف، نیاز به تبیین و شناخت دقیق دین حق بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین هدف این تحقیق بررسی معیارهای بازشناسی دین حق از باطل با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبائی است.

هدف: این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی دیدگاه های سهروردی و آیت اهلل جوادی آملی در مسئله ی کارکردهای دین انجام شده است. تمرکز پژوهش بر این است که چگونه نوع نگاه به کارکرد دین، جایگاه آن را در زندگی انسان، چه در بُعد فردی و چه در بُعد اجتماعی، تعیین میکند. روششناسی پژوهش: روش این پژوهش توصیفی تحلیلی است و با مطالعه و تحلیل منابع اصلی دو متفکر، دیدگاه های ایشان درباره ی کارکردهای فردی و اجتماعی دین استخراج و مقایسه شده است. یافتهها: آیتاهلل جوادی آملی دین را برنامه ای کامل برای هدایت فرد و جامعه میداند و به نقش حداکثری دین در همه ی ابعاد زندگی انسان باور دارد. در مقابل، سهروردی بیشتر بر کارکرد فردی دین، همچون تهذیب نفس، اخالق و شناخت عالم غیب تأکید دارد؛ هرچند به کارکرد اجتماعی دین نیز اشاره هایی هرچند محدود داشته است. اشتراک هر دو اندیشمند، پذیرش کارکرد معرفتی و فردی دین است و تفاوت اصلی در حدود و عمق توجه به کارکرد اجتماعی آن دیده میشود. نتیجه گیری: هر دو متفکر بر اهمیت دین در ساماندهی زندگی فردی تأکید دارند، اما آیت اهلل جوادی آملی نگاه گسترده تری به نقش اجتماعی دین ارائه میدهد، در حالی که سهروردی بیشتر بر جنبه های فردی تمرکز دارد. این مقایسه، روند تحول نگرش به کارکرد دین از تفکر فلسفی کالسیک تا معاصر را آشکار میسازد،. فردی، اجتماعی

چرایی دین و تبیین آن، از مسائل بنیادین حوزه فلسفه دین و تعیین‌کننده جهت‌گیری‌‌ها و رویکردهای مختلفی در دین‌شناسی همچون طبیعت‌گرایی یا فراطبیعت‌گرایی، واقع‌گرایی یا ناواقع‌گرایی دینی، تاریخ‌مندی یا ناتاریخ‌مندی دین و اثرگذار در مسائلی چون آینده دین، تکثرگرایی دینی و رویکردهای دیگر در این باب است. دنیل کلمنت دنت[1] فیلسوف ذهن فیزیکالیست و نوداروینیست آمریکایی و از چهره‌های شاخص الحاد جدید، در کتاب «شکستن طلسم: دین به‌مثابه پدیده‌ای طبیعی» در پی بسط تبیینی طبیعت‌گرایانه از دین در پرتو نظریه تکامل داروین است. مقاله پیش‌رو درصدد است تا دیدگاه او را در این زمینه به روش توصیفی-تحلیلی بررسی کرده و در معرض سنجش قرار دهد. نتیجه تحقیق کشف نارسایی‌ها، کاستی‌ها و ناراستی‌های متعدد در توضیحات دنت و ناکامی نگره نوداروینیستی در تبیین دین است و نشان می‌دهد که نه تنها طلسم‌انگاری دین و شکست‌پذیری آن در برابر تبیین‌های نوداروینیستی موجه نمی‌نماید، بلکه اینگونه تبیین‌ها خود طلسم‌هایی از بیخ و بن شکسته و فاقد اعتبار علمی و ارزش تبیینی نهایی‌اند.

پژوهش حاضر که به روش کتابخانه‌ای، توصیفی- تحلیلی است، به دنبال دیالکتیک جامعه‌شناسانه دین است. همواره دین یکی از مباحث جدی جامعه‌شناسان بوده و دیدگاه‌ها و نگاه‌های متفاوتی به آن بوده است. این پژوهش دیدگاه سه جامعه‌شناس (کارل مارکس، ماکس وبر و امیل دورکیم) را پیرامون دین مورد بازاندیشی قرار داده است. کارل مارکس دین را هم مفهوم از خودبیگانگی و هم بیانگر جامعه طبقاتی دانسته و دین را عامل زروگویی طبقات بالای جامعه به زیردستان می‌داند. ماکس وبر علی‌رغم اینکه معتقد است دین به زندگی انسان‌ها معنا می‌دهد و به زندگی انسان در مقابل محرومیت‌ها و رنج‌ها معنا می‌بخشد اما، جوامع در دنیای امروزی از دین عبور کرده و به مفهومی به نام عقلانی‌سازی رسیده‌اند. امیل دورکیم، باور دارد دین عامل همبستگی و انسجام بین افراد جامعه است و از طرفی او خدا و جامعه را یکی می‌داند. بر این اساس، ما به دنبال بررسی اندیشه‌های دینی این سه اندیشمند در ساحت جامعه‌شناسی هستیم و در نهایت به اندیشه‌های تقابلی آنها پیرامون دین می‌پردازیم.

در تاریخ با شخصیت‌های بارزی مواجهیم که در صدد احیای فکر دینی بر آمده اند تا مانع انحرافات و آفت‌هایی شوند که محتوای دین را آلوده کرده، طوری که تنها پوسته ظاهری دین تداعی کننده تدین و دین‌داری است. از جمله این شخصیت‌ها سید جمال الدین اسد آبادی، اقبال لاهوری و مرتضی مطهری و ... می‌باشد. استاد شهید مرتضی مطهری به عنوان یک اصلاح‌گر و محیی دینی به آسیب ها و انحرافات درعصرمعاصردرحوزه دین ودین‌داری ازجمله: وضعیت اسف‌بار ونیمه جان وزنگارگرفته چهره دین در میان دین‌داران، عقب‌ ماندگی و انحطاط مسلمانان در دنیای پیشرفته و فناوری محور کنونی، مسخ اسلام در میان مسلمین، التقاط برخاسته از مجامع روشنفکری و متجدّد، جمود و انعطاف ناپذیری ناشی از تحجر، تحریفات وعاظ وگویندگان و اهل منبر، ناآگاهی جوانان از حقیقت دین و آلودگی اخلاقی آنان پرداخته است. ایشان دغدغه دین داشت. نه تنها با ریشه یابی آسیب ها جلوی چالش ها را می گرفت، راهکارهای عملی در جهت برون رفت از آن با دفاع از جنبه عقلانی دین اسلام، تاکید بر عمل‌گرایی جامعه اسلامی، آسیب شناسی مفاهیم دینی، اجتهاد و تاکید بر پویایی آن و مبارزه علمی وعملی با هر گونه التقاط وتحجّر ارائه می‌دهد. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای، توصیفی و تحلیلی در صدد بیان دیدگاه‌های آن اندیشمند در خصوص راهکارهای مهم برون رفت آسیب های دین‌داری در عصر حاضر است. عصری که هنرش به حمل پوسته ظاهر دین است با نام دین، و بی دینی روشفکری است.

در این رساله سه دلیل آمده برای اینکه انسان بایستی الهیات بخواند: (۱) شرافت موضوع علم، (۲) مکلّف بودن ما برای تحصیل در این علم و (۳) ذکر مزایا و امتیازاتی که از طریق خواندن این دانش به دست می‌آوریم.