مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

شوپنهاور رنج را به‌عنوان یکی از ویژگی‌های بنیادی و اجتناب‌ناپذیر وجود انسان معرفی می‌کند که ناشی از اراده‌ای کور و بی‌هدف است. این اراده هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد و همواره در جستجوی ارضای تمایلات و خواسته‌های انسان است. در این نگاه، هرگونه میل و خواسته‌ای که انسان‌ها تجربه می‌کنند، به‌طور هم‌زمان با رنجی همراه است، زیرا این خواسته‌ها هرگز به‌طور کامل ارضا نمی‌شوند و تنها به ایجاد خواسته‌های جدید می‌انجامند. شوپنهاور معتقد است که این چرخه‌ی بی‌پایان خواسته‌ها و ارضا نشدن آن‌ها که ناشی از اراده است، تنها منبع اصلی رنج‌های بشری است. او آموزه‌های زاهدانه و نفی اراده را به‌عنوان حس رهایی معرفی می‌کند، این مقاله در چارچوب روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی نگاه شوپنهاور به دین می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه دین در نظر او می‌تواند تسلی‌بخش باشد، اما به‌طور هم‌زمان محدود و توهمی است. هدف مقاله این است که باوجود بدبینی عمیق شوپنهاور به هستی، موضع او نسبت به کارکرد دین چگونه است. نتیجه به‌دست‌آمده این است که شوپنهاور موضعی میانه دارد: او دین را نه کاملاً رد می‌کند و نه آن را به‌عنوان حقیقت بنیادین می‌پذیرد، بلکه دین را به‌عنوان یک ابزار اجتماعی و روان‌شناختی در نظر می‌گیرد، نه یک حقیقت مطلق متافیزیکی.

دیوید باس از بارزترین نظریه پردازان حوزه روان شناسی تکاملی است معروفیت او بیشتر به خاطر نظریه "استراتژی های جنسی" است. بررسی ما بر روی آثار او نشان می دهد که بسیاری از یافته های علمی او با برخی از باورهای دینی همخوانی و سازگاری دارد . این پژوهش کوشیده است تا نشان دهد که از این یافته های علمی می توان برای تبیین بهتر اندیشه های دینی استفاده کرد چراکه این یافته ها هدف، فلسفه و کارکرد برخی از باورهای دینی را که تا قبل از این تفسیر مشخصی نداشتند، آشکار و روشن می سازد. در عین حالی که نظریات روانشناسی تکاملی دین به طور عام و یافته های دیوید باس به طور خاص نمی توانند جنبه ماورایی داشتن باورهای دینی را از نفس بیندازند.

هدف: اندیشه‌های مهدی بازرگان در باب رابطۀ علم و دین، در دو برهه قابل بررسی است. بازرگان در دورۀ نخست اندیشۀ خویش، درک حداکثری از دین را می‌پذیرد و قائل به توافق و هماهنگی میان علم و دین است؛ اما در مرحلۀ دوم تفکر خویش، تفکر دین برای دنیا را زیانبار خوانده و قائل به تمایز شده است. این تحقیق با هدف تحلیل و بررسی و مطالعۀ موردی دیدگاه مرحوم مهدی بازرگان در زمینۀ نسبت میان علم و دین که امروزه در جهان افکار دانشمندان زیادی را به خود مشغول ساخته، انجام شد. روش: روش این تحقیق، توصیفی- تحلیلی و ابزار گرد آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای است. یافته‌ها: تحلیل داده‌های تحقیق در مجموع نشان داد که بازرگان با بهره‌گیری از داده‌های دانش تجربی و در جهت توجیه علمی آنها، آنها را به نوعی بر آموزه‌های دینی تحمیل کرده، می‌کوشد آنها را مطابق دستاوردهای تجربی نشان دهد. نتیجه‌گیری: به باور بازرگان، علم و دین دارای نتایج یکسان‌اند. وی با شاخص قرار دادن شیوه‌های حسی برای تفسیر دین، بسیاری از مفاهیم عمیق ماورایی دینی را به کنار می‌نهد؛ در حالی که حقیقت و جوهرۀ دین، امری ماورایی و فراتر از درک حس و تجربه است که در رویکرد تحصّلی همۀ آنها محو و مخفی خواهد شد. در آرای بازرگان متأخر، تغییرات عمده و گرایش به رویکرد تمایز مشهود است.

این مقاله، به‎روش توصیفی و تحلیلی، به‎بررسی رویکرد دین‎شناختی ویلهلم اشمیت، زبان‎شناس، انسان‎شناس، قوم‎شناس، دین‎شناس تطبیقی و کشیش کاتولیک آلمانی، سده‎های نوزدهم و بیستم، و بنیانگذار مکتب «اشاعه‎گرایی» در مقابل «تطورگرایی» در آلمان می‎پردازد. اشمیت، نظریه «فرهنگ اصیل اولیه»، «دوایر فرهنگی» و بالاخره نظریه «توحید نخستین» را ارائه کرد. او در نظریات خود متأثر از آندریو لانگ بوده و «یگانه‏‎پرستی» را نخستین صورتِ دین ابتدایی در میان اقوام ابتدایی به‎شمار آورد، که در طی زمان، به‎دیگر صورت‎های ابتدایی دین «انحطاط» پیدا کرده است. وی با بهره‎گیری از شواهدِ قوم‌نگاری استخراج‌شده از برخی اقوام ابتدایی، نظریه تطور در مورد منشأ و پیدایش دین را زیر سوال برده و اظهار داشت که در باورهای این مردم، انگاره‌هایی از یک «موجود متعال»، «زندگی پس از مرگ»، «آفرینش» و همچنین مجموعه‎ای از باید و نبایدهای اخلاقی وجود دارد که در موارد زیادی در فرهنگ‎های پیشرفته بعدی نیز مشاهده می‎گردد. وی وحیانی بودن مفهوم موجود متعال را نیز باور دارد و در آثار خود علل افول نگرش توحیدی در اقوام ابتدایی و روی آوردن جوامع نخستین به‎شرک و چندخدایی را بررسی و ارائه می‎کند. نظریه او از سوی برخی از اندیشمندان، به‎این دلیل که متأثر از تفکر کلیسایی وی بوده است، مورد نقد قرار گرفت.

این مقاله با نقد الگوهای تقابلی و استقلالی در رابطه علم و دین، الگوی بدیلی مبتنی بر رویکرد عقلانیت نقادِ غیرموجه‌گرا پیشنهاد می‌دهد. در این رویکرد از یک سو دین چارچوبی معنابخش برای فعالیت علمی فراهم می‌کند تا از این رهگذر مانع از نیهیلیسم روش‌شناختی در علم شود؛ و از سوی دیگر، علم نیز به الهیات در بازنگری نقادانۀ مفاهیم بنیادین خود کمک می‌رساند تا مانع از جزمی‌شدن باورهای دینی ‌شود. این الگو نه تنها مانع ستیزهای غیرضروری می‌شود، بلکه بستری برای همکاری پویا و خلاق در مواجهه با مسائل بنیادین وجودی و اخلاقی ایجاد می‌کند. نتیجه آن است که علم و دین می‌توانند بدون فروکاست یا تقابل، در غنابخشی متقابل یکدیگر سهیم شوند.

این مقاله با تمرکز بر پرسش محوری آیا می‌توان نسبت خداپرستی و خداناباوری را در پرتو رابطۀ علم و دین از سطح تقابل به سطح تعامل معرفتی ارتقا داد؟، به بازخوانی مفهومی این نسبت می‌پردازد. استدلال می‌شود که تقابل‌های سنتی میان خداپرستی و خداناباوری، و نیز میان علم و دین، ریشه در ساده‌سازی‌های مفهومی و خلط میان باور و روش دارند. در گام نخست، نشان داده می‌شود که برچسب‌های خداپرست و خداناباور، بدون تحلیل اصطلاح‌شناختی و زمینه‌ای دقیق، گمراه‌کننده‌اند. سپس با تمایز میان محتوای اعتقادی و روش‌های تولید معرفت، استدلال می‌شود که رابطة علم و دین نه بازتابی از تقابل‌های الاهیاتی، بلکه حاصل تفاوت در روش‌شناسی‌های معرفت‌شناختی است. سه الگوی تعامل علم و دین ـ‌استقلال، تقابل بالقوه و سازگاری‌ـ از این منظر بررسی می‌شوند. در بخش پایانی، با بهره‌گیری از چارچوب معرفت‌شناسی اجتماعی و نظریۀ اختلاف‌نظر دینی، تحلیل می‌شود که مواجهۀ عقلانی میان خداپرستی و خداناباوری چگونه می‌تواند به‌جای انکار متقابل، به گفت‌وگویی انتقادی و رشد عقلانی و معنوی بینجامد. بدین‌سان، مقاله می‌کوشد امکان بازتعریف نسبت خداپرستی و خداناباوری را در پرتو رابطۀ علم و دین و در چارچوب معرفت‌شناسی اجتماعی نشان دهد.

این کتاب -که ویژگی‌های متن درسی را دارد- در سه جلد به چاپ رسیده و دربردارندۀ برخی از مهم‌ترین و برجسته‌ترین مسائل کلام جدید می‌باشد. مجموعه حاضر، پس از تبیین چیستی دانش كلام جدید و معرّفی مبحث كلانِ دین‌‌پژوهی و رشته‌‌های همگون و مرتبط با آن، مباحث اولیه و اساسی كلام جدید را با عنوان‌های خدا، برهان‌های اثبات وجود خدا، مسئله شرّ، چیستی دین و تجربه دینی و معجزه و معاد شرح داده است. مسأله‌هایی که در كلام قدیم سازمان اصلی اعتقادی را شکل می‌داده‌اند.مؤلف بر این باور است که كلام جدید در مقام تعریف، با كلام قدیم تفاوتی ندارد و هر دو را باید در عنوان كلام اسلامی بررسی کرد. هر دو كلام در اساس و هدف با هم مشتركند، مسائل اصلی كلام قدیم در كلام جدید، با روش ویژه كلام جدید، تحلیل و بررسی و اثبات شده و به شیوه همان دانش از آن‌ها دفاع می‌شود. البته، با این تفاوت که بیشتر نظام‌های کلامی غرب با تفکر اومانیستی، انسان‌شناسی را بر خداشناسی مقدم ساخته‌اند. محوری‌ترین مباحث مشترك میان این دو علم، شناخت مبدأ و شناخت معاد می‌باشد. انتظارات بشر از دین، معقولیت گزاره‌های دینی، زبان دین، هرمنوتیک و روش‌های فهم متن، منشا دین، عقل و دین، پیوند علم و دین، قرآن و تئوری تحول و پلورالیسم دینی مباحث دیگر این کتاب ‌اند. خسروپناه ضمن شرح و مقایسۀ دیدگاه‌های متکلمان و فیلسوفان جهان اسلام با اندیشمندان غرب، به تناسب برخی بحث‌های چالشی و کشمکش‌های علمی که میان روشنفکران و نواندیشان دینی با اندیشمندانی از حوزه‌های علمیه وجود دارد را شرح کرده و خود به داوری نشسته است.

نحوه سخن گفتن از خدا یکی از مسایل مهم فلسفه دین است که در طول تاریخ تفکر، فیلسوفان و الاهی دانان نظریه‌های گوناگونی درباره آن اظهار داشته‌اند. در دوره جدید این مسئله با عنوان معناشناسی صفات الاهی مطرح شده است. در این کتاب ضمن بررسی این نظریه‌ها، بر مسئله فهم این صفات تکیه شده است و بر مبنای تقدم فهم بر زبان، بر این نکته تأکید شده است که هر چند متفکران مختلف این بـحث‌ را در حـوزه مـعنا و معـناشناسی بـررسی کرده‌اند اما بحث معرفتشناختی است زیرا در واقع مسئله معنا، مسئله‌ای معرفتی است.