مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله‌ی رابطه‌ی عقل و ایمان یکی از مباحث اساسی در فلسفه‌ی دین، کلام اسلامی و معرفت‌شناسی دینی است. در این پژوهش، جایگاه عقل در شناخت دین از زوایای مختلف بررسی شده و تلاش شده است تا نسبت عقل و وحی از منظر قرآن، فلسفه‌ی اسلامی، کلام و فقه مورد تحلیل قرار گیرد. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که قرآن کریم، همواره انسان را به تعقل، تدبر و استدلال دعوت کرده و در عین حال، بر محدودیت‌های عقل در درک برخی از حقایق متافیزیکی تأکید نموده است. تحلیل تطبیقی میان مکاتب اسلامی و فلسفه‌ی غرب نشان داد که دیدگاه‌های مختلفی درباره‌ی رابطه‌ی عقل و دین وجود دارد. عقل‌گرایی حداکثری، که در فلسفه‌ی مشائی و مکتب معتزله دیده می‌شود، بر استقلال عقل در شناخت دین تأکید دارد. در مقابل، ایمان‌گرایی، که در مکتب اشعری و برخی دیدگاه‌های غربی مانند اندیشه‌ی کیرکگور دیده می‌شود، معتقد است که حقیقت دینی فراتر از عقل بشری است. در این میان، عقل‌گرایی انتقادی، که در حکمت متعالیه و کلام شیعه مشاهده می‌شود، تلاش کرده است میان عقل و وحی تعادل برقرار کند و آن‌ها را مکمل یکدیگر بداند. همچنین، پژوهش نشان داد که عقل در فقه اسلامی یکی از منابع اصلی اجتهاد است و در استنباط احکام شرعی نقشی کلیدی ایفا می‌کند. با ظهور مسائل نوپدید در علوم و فناوری، نقش عقل در اجتهاد فقهی بیش از گذشته اهمیت یافته است و می‌تواند به حل چالش‌های جدید کمک کند. در نتیجه، این پژوهش چارچوبی متعادل برای فهم دین ارائه می‌دهد که در آن، عقل و وحی در تعامل با یکدیگر قرار دارند. این دیدگاه، نه‌تنها با آموزه‌های قرآنی سازگار است، بلکه می‌تواند راهگشای بسیاری از چالش‌های معرفتی و اجتماعی دنیای معاصر نیز باشد.

تبیین دین و رابطه آن با علم از جمله‌ی مباحث دامنه‌داری است که در عصر حاضر توجه بسیاری از اندیشمندان را در فلسفه دین به خود جلب نموده و محل بحث و تضارب آراء است. در این بین، برخی با اذعان به حقیقت دین قائل به تمایز آن با علم، برخی دیگر قائل به مکمل بودن آن دو، گروه سوم با اذعان به حقیقت دین قائل به تعارض آن دو در برخی موارد و گروه چهارم، معتقدند دین، امری توهمی بوده و هیچ مرز مشترکی بین آن دو وجود ندارد. از جمله‌ افراد گروه چهارم می‌توان به‌ ریچارد داوکینر، رفتارشناس و زیست ‌شناس فرگشتی بریتانیایی اشاره کرد. به باور وی، دین محصول تصادفی نوعی کجروی در امری سودمند بوده‌ و چه بسا نظریه‌‌ مم‌ها ، به ویژه استعداد آدمیان برای پذیرش مِم‌های دینی، بتواند توضیح دهد چرا دین به عنوان یک امر وهمی می‌تواند مانند ویروس ذهنی در میان جوامع شایع گشته و برخلاف موازین و اصول علمی و عقلانی عمل کند. وی معتقد است دین از آنجائی که توهمی بیش نیست، بر سرراه پیشرفت های علمی مانع‌تراشی می‌‌کند و از همین رو این دو هیچ سنخیتی با همکدیگر ندارند. سوال تحقیق این است که ریچارد داوکینز دین و رابطه آن با علم را چگونه تبیین می‌کند و چه نقدهایی بر دیدگاه وی در این خصوص وارد است. در این تحقیق پس از تبیین و تحلیل دیدگاه ریچارد داوکینز در باب‌ دین و رابطه آن با علم، به نقد دیدگاه وی در این خصوص پرداخته می‌شود. کلمات کلیدی: ریچارد داوکینز، دین، رابطه علم و دین، کلام فلسفی امامیه.

همواره پژوهش در باب مسئله که خاستگاه دین یکی از مسائل اصلی و مهم در حوزه دین پژوهی بوده است. فلاسفه، متکلمین نسبت به این مسئله بی‌تفاوت نبوده‌اند و برای این پرسش که خاستگاه دین چیست؟ رهیافتهایی داشته اند. شیخ مفید(ع) که از میان متکلمین دارای تبحر فوق العاده‌ای در حوزه علم کلام و شناخت قرآن است، پاسخ های ارزشمندی را برای این سوال ارائه نموده است. از این پژوهش حاضر بر آن است که به بررسی و تحلیل خاستگاه اخلاقی دین از منظر این متکلم ارجمند امامیه بپردازد که در نتیجه می‌تواند پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید. فطرت الهی انسان، فلسفه‌ی خلقت بشر و انگیزه‌ی انسان برای کسب معرفت الهی از مواردی هستند که شیخ مفید(ره)، از آنان به عنوان خاستگاه‌های دین یاد می‌کند زمینه های اخلاقی دارند. از موارد دیگری که این متکلم شیعه، از آنان به عنوان خاستگاه دین نام می‌برد، می‌توان به عدل الهی و ضرورت وجود راهنمای الهی برای انسان اشاره نمود نیز به بیان خاستگاه اخلاقی دین می پردازد. که مورد اخیر را می‌توان مهم‌ترین و مفصل‌ترین بحث پیرامون خاستگاه اخلاقی دین برشمرد. در این موضوع به بحث ضرورت وجود پیامبران و ضرورت وجود امامان معصوم (ع) به صورت جداگانه پرداخته می‌شود. محقق بر آن است تا در این پژوهش به موارد ذکر شده از منظر دیدگاه کلامی شیخ مفید(ره) به تفصیل بپردازد و با توجه به قدرت و تبحر کلامی شیخ مفید(ره) توانسته است پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید.

در کتاب حاضر، ادیان از چشم‌اندازهای بسیاری بررسی شده ‌است. سخن با بررسی پاسخ‌های مختلفی آغاز می‌گردد که به این پرسش داده شده ‌است: «چرا مطالعۀ دین؟». سپس به نحوۀ بسط مطالعۀ دین (ادیان) پرداخته شده است. در فصولی مستقل نظام‌ها یا رهیافت‌های متعدد در مطالعۀ ادیان بررسی شده‌‌، از جمله دو روش الهیات و دین‌پژوهی، که در خصوص ارتباط بین این دو، حرف و حدیث فراوان است. در هر فصل، نویسندگان متخصص و واجد بینش در حوزۀ فعالیت خود شیوه‌های علمی و / یا اجتماعی گوناگونی برای مطالعه و بررسی ادیان را معرفی کرده‌اند، مانند بررسی جامعه‌شناختی دین، بررسی مردم‌‌شناختی دین یا نگاه فلسفی به دین از طریق پدیدارشناسی دین، و روان‌شناسی دین که خود اصطلاحی عام برای شماری از رویکردها است. در پایان دین‌شناسی مقایسه‌ای به‌عنوان شیوه‌ای مستقل در شناخت ادیان معرفی شده است.