مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

هدف این رساله بررسی معرفت‌ شناسی تجربه دینی از دیدگاه ردولف اتو و ملاصدرا است و با روش تطبیق و ارزیابی به بررسی مسائلی از قبیل عینیّت و فرا عقلانی بودن تجربه دینی و نسبت آن با وحی در سنت دینی اسلام و مسیحیت پرداخته ‌شده است. اتو با تاثیرپذیری از کانت و انتقادات او بر براهین طبیعی بر وجود خدا، با رویکردی پدیدارشناسانه و تفکیک نومن از فنومن و ابداع واژه‌ای به نام امر مینوی بر فراعقلانی بودن این تجربه تأکید می‌کند. وی با بیان عناصر موجود در تجربه امر مینوی از قبیل احساس مخلوقانه، راز هیبتناک و شوق بیان می‌کند که این عناصر ضرورتاً متوجه متعلّق خود هستند. اتو حقیقت امر مینوی را دارای عمق و باطنی می داند که برای عقل استدلالی دسترس‌ناپذیر است. وی فرآیند تجربه دینی و آگاهی عرفانی را یک امر بشری و معطوف به تکامل تاریخی دانسته، بیان می کند که تجربه امر مینوی در بستر زمان برای بشر شکل گرفته است. تکامل این تجربه در ادیان ابراهیمی خاصه مسیحیت تحقق یافته است. تبعیّت از سبک زیستن پیامبران که محصول این تجربه است باعث می‌شود که ما خود از طریق شهود و احساس، حضور خداوند را دریابیم. در فلسفه ملاصدرا فراعقلانی بودن امر قدسی را به معنای مشاهده حضوری، تقدم معرفت حاصل از شهود بر معرفت استدلالی، شدت ظاهر بودن این حقیقت دانست. ملاصدرا با بیان عناصری مانند فنا، اتحاد شهودی، احساس شوق و عظمت در مواجهه با امر قدسی، کمال نهایی انسان را فنا و استغراق دانسته که با پشت سر نهادن مراتب استکمالی، این مشاهده حاصل می گردد. از نظر وی انسان کامل، هم حامل وحی است و هم مهبط وحی است، و انسان با پیروی از قول و فعل پیامبر می تواند زمینه آن شهود را در خود متجلی کند.

دوره ی قرون وسطی دوره ای است که الهیات و اخلاق مسیحی بر جهان غرب غالب شده است. مردمی که مسیحی هستند بر اساس اخلاق مسیحی نیز زندگی می کنند. بعد از ورود به قرن16 م و شروع فلسفه ی جدید با دکارت، ایجاد دوگانگی بین سوژه و ابژه و رشد علوم و تغییر سبک زندگی انسان این اندیشه جرقه زد که می توان پیرو دینی بود و مناسک آن را انجام داد بدون آن که به اخلاق آن دین هم پایبند بود. به عبارتی لزومی میان دین و اخلاق وجود ندارد و عدم پایبندی به اخلاق نقصی در دین ایجاد نمی کند. از آن پس شاخه ی جدیدی در فلسفه به نام فلسفه ی اخلاق ایجاد شد که باید ها و نباید ها را مستقل از عقاید دینی بررسی می کند. کی یرکگارد بعد از هگل دومین دانشجوی مهم شلینگ و از جمله ی کسانی بود که حیطه ی اخلاق را از ساحت دین جدا کرد. دلیل کی یرکگارد بر این جدایی و تمایز را میتوان نوعی تمایز زبانی دانست که نیچه هم بعدها آن را دوباره مطرح کرد. کی یرکگارد معتقد است که زبان اخلاق در واقع زبان فاهمه است که با مفاهیم کلی و مطلق و عقلانی سرو کار دارد. وقایع و گزاره ها در این ساحت قابل پیش بینی هستند و از یکدیگر استنتاج می شوند اما ساحتی نیز فراتر از ساحت فاهمه وجود دارد که ایمان دینی در این ساحت قرار می گیرد. زبان این ساحت با مفاهیم کلی سروکار ندارد. در این ساحت است که معجزه معنا می یابد. وی ایمان دینی را فراتر از اخلاق می داند. انسان دین دار در مواجه با ساحت ایمان دائما در شک و اضطراب است که آیا راه درست را می‌رود یا دچار توهم شده ‌است. گویا روی لبه‌ی تیغ است. بنابراین اضطراب دینی حالتی است که در آن، فرد موقعیتی را تجربه می‌کند که ایمان در مقابل اخلاق قرار می‌گیرد و فرد باید یکی از آن‌ها (بین ایمان و اخلاق) را انتخاب کند. در این موقعیت ساحت عقلانی و ساحت ایمان در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند. کی‌یرکگارد مصداق این اضطراب دینی را در داستان حضرت ابراهیم روایت می‌کند هرچند تلاش کی یر کگارد برای دفاع از دین و نقش بی بدیل آن در زندگی انسان در عصری که نگرش های ضد دینی و ادعای بی نیازی انسان به دین و آموزه های وحیانی حاکم بوده است، ستودنی است، در عین حال این دیدگاه مبتنی بر مبانی است که نمی توان به این سادگی آن ها را پذیرفت. یکی از مبانی این نظریه که مورد تأکید کی یرکگارد نیز است، تضاد عقل و ایمان است. به راستی اگر راه فهم دین، ایمان است و عقل را یارای ارزیابی اعتقادات و باورهای دینی گوناگون و متعارض نیست، در این صورت بر چه اساس می‌توان دین حق را تشخیص داد تا بدان ایمان آورد. آیا غیر از این است که در این صورت هیچ دینی به جهت برخورداری از باورهای نامعقول و عجیب و غریب استحقاق مذمت را نخواهد داشت.؟ و آیا غیر از این است که در این صورت راه را بر خرافه پرستی و یاوه سرایی گشودیم.؟

5-1 تعریف مسأله و بیان سؤالهای اصلی تحقیق یکی از موضوعاتی که همواره ذهن آدمی را به خود مشغول کرده است، چه در گذشته که جوامع دین‌مدارتر بودند و دین نقش پررنگی در زندگی بشر داشت، و چه در زمان حال که با پیشرفت های علمی در جامعه بشری مواجه هستیم، مسئله و موضوع قلمرو دین است. تعریف و تبیین قلمرو دین از این جهت مهم است که با تعریف درست از قلمرو دین، کارکرد آن و انتظارات بشر از آن مشخص می شود. به عبارت دیگر، این سوالات که دین چه کارکردی دارد؟ چه انتظاری باید از دین داشت؟ دین در چه حوزه هایی از زندگی برای شناخت و پرداختن به مسائل گوناگون، کاربرد دارد؟ گستره دین تا چه اندازه ای است و چه ابعادی را دربرمی‌گیرد؟ دین به کدام نیازهای بشری پاسخ می دهد؟ آیا دین صرفا موضوع و مسئله ای اخلاقی واخروی است؟ آیا مسائل اجتماعی و سیاسی را نیز دربر می-گیرد و تبیین می‌کند؟ آیا محدوده دین و قوانین دینی زندگی فردی است یا زندگی اجتماعی؟، و مسائلی از این دست بویژه در زمان حال، به یکی از بحث های کلامی مهم تبدیل شده است. در مواجه با این سوالات، دانشمندان و متخصصان دینی سعی در ارائه پاسخ هایی از منظر و دیدگاه های مختلف و تبیین قلمرو دین داشته اند. برخی محدوده و گستره دین را صرفا شامل امور فردی و اخلاقی و برای سعادت اخروی دانسته اند. برخی دیگر، قلمرو دین را تمامی ابعاد و گسترده زندگی بشر شامل مسائل دنیوی و اخروی تعریف کرده اند. دیدگاه های مطرح شده عمدتا براساس دو رویکرد حداقلی و حداکثری هستند. طبق رویکرد حداقلی، قلمرو اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و فقهی بسیار کوچک و محدود است و دین محدود به امور آخرتی است و در امور دنیایی باید به حداقل بسنده کرد. در مقابل دیدگاه حداکثری ، حوزه گسترده تر و جامع تری برای دین در تمامی عرصه های زندگی انسان شامل امور اخروی، و دنیوی مثل سیاست، آموزش، اخلاق، مسائل اجتماعی، مسائل فردی و غیره قایل است. براین اساس، بعضی از اندیشمندان دینی قلمرو دین را تمام عرصه های زندگی و حیات دنیوی و اخروی بشر شامل عرصه های اخلاق فردی، اخروی، اجتماعی و سیاسی می دانند. درحالیکه، برخی دیگر در نقطه مقابل این دیدگاه، بیشتر تفکر و اندیشه فردگرا یا شبیه به سکولار دارند و قلمرو دین را محدود به چارچوب های زندگی شخصی افراد و در بیشترین حالت به نوع تعامل آنها با افراد دیگر و یا همان حوزه اخلاق اجتماعی، می دانند. علامه طباطبایی (1281-1360)، یکی از مفسران، فیلسوفان، فقیه اصولی و عارف شیعه ایرانی، از جمله اندیشمندان شیعی است که به مسئله و پرسش فلسفه شریعت و کارکرد دین پرداخته است. از نظر نیاز به دین و کارکرد دین برای تامین سعادت انسان در دنیا و آخرت است. به عقیده ایشان، دین روشی برای زندگی اجتماعی برای انسان به عنوان یک موجود اجتماعی. این روش زندگی شامل قوانین و مقرارتی هم برای خوشبختی دنیوی انسان و هم شامل یک سلسله عقاید و اخلاق و عبادات است که تضمین کننده سعادت اخروی بشر است (طباطبایی، 1388 (ج)، ج1، ص 127). فخر رازی(544-606 ق)، فقیه، متکلم، فیلسوف و مفسر شافعی، نیز آراء و نظرات متعددی درباب مسائل فلسفی و دینی و تفسیری دارد. از نظر ایشان دین برای انسان کارکرد هدایت دنیوی و اخروی دارد. ایشانبا اتخاذ رویکرد کارکردگرایی قلمرو وسیعی برای دین اسلام قائل می شود و وظیفه هدایت دنیوی و اخروی بشر در قلمرو د ین را به پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام نسبت می دهد (تلخیص المحصل، صص 373-367). بنابراین، قوانین زندگی بشر در سطح فردی و اجتماعی باید تابع و براساس قوانین دین باشد. به عبارت دیگر، می توان اینگونه استنباط کرد که طبق نظر فخر رازی بشر برای رسیدن به کمال مطلوب و سعادت و حفظ آن نیازمند دین است و در نبود آن به کمال و سعادت نمیرسد. با درنظر گرفتن مباحثی که مطرح شد، و با توجه به اهمیت تبیین و شناخت قلمرو دین از منظر اندیشمندان مسلمان، چه شیعی و چه اهل سنت، برای پاسخگویی به سوالاتی که امروزه در ذهن انسان نسبت به دین مطرح است، پژوهش حاضر قصد دارد تا با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع اِسنادی-کتابخانه-ای به بررسی تطبیقی دیدگاه فخر رازی اندیشمند اهل سنت و علامه طباطبایی، اندیشمند شیعه، در مسأله‌ی قلمرو دین بپردازد و وجوه اشتراک و افتراق اندیشه این دو اندیشمند را با مصادیقی نشان دهد.

در عصر حاضر، با گسترش عقلانیت و پیشرفت علم مدرن، جایگاه دین در زندگی انسان به چالش کشیده شده است. این پژوهش با هدف تبیین وجوه نیاز بشر به دین، به بررسی کارکردهای دین در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی می‌پردازد و به‌طور خاص اندیشه‌های شهید سید محمد‌باقر صدر و عبدالکریم سروش در این موضوع را موردبررسی قرار داده است. این پایان‌نامه با روش توصیفی-تحلیلی دیدگاه‌های این دو اندیشمند را تبیین و مقایسه کرده است. درنهایت، با توجه به یافته‌های پژوهش، به این نتیجه می‌رسیم که هر دو اندیشمند بر وجود نیاز انسان به دین تأکید دارند. اما درعین‌حال، در تفسیر و تبیین این نیاز و راه‌های پاسخگویی به آن، تفاوت‌هایی اساسی دارند. شهید صدر با رویکردی اعتدال‌گرایانه معتقد است دین دارای نظم و همبستگی بوده و از بنیان‌های استوار و منطقی برخوردار است؛ به همین دلیل دین با مکتب‌سازی، متناسب با نیازهای هر عصر و دورانی، و در تمام سطوح، چه فردی و چه اجتماعی برای انسان راهکار دارد. در مقابل، سروش با رویکردی حداقلی، معتقد است دین برای زندگی دنیوی بشر برنامه‌ای ندارد و پیامبران در پی سعادت اخروی انسان‌ها بودند؛ لذا بر ابعاد شخصی، معنوی و اخلاقی دین، تأکید داشته و آن را به‌عنوان یک تجربه فردی و درونی مطرح می‌کند.

این پژوهش به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های ویلیام جیمز و اریک فروم درباره فایده‌مندی دین در زندگی انسان‌ها می‌پردازد. جیمز دین را از منظر تجربه دینی و احساسات فردی می‌بیند و معتقد است که ایمان دینی بر اساس احساسات و عواطف انسان، نه دلایل عقلانی، باعث آرامش و معنای زندگی می‌شود. وی همچنین دین را عاملی برای بروز رفتار اخلاقی می‌داند. در مقابل، فروم دین را پدیده‌ای اجتماعی می‌داند که از نیاز انسان به الگوهای فکری و اجتماعی ناشی می‌شود. او معتقد است که دین باید به رشد توانایی‌های درونی فرد مانند آزادی، تفکر و عشق کمک کند و تأکید دارد که انتخاب دین باید آزادانه و بر اساس این مؤلفه‌ها باشد. در نتیجه، جیمز به وجود حقیقت مستقل خدا در جهان خارج از ذهن انسان اعتقاد دارد، در حالی که فروم وجود خدا را به‌عنوان ساخته اجتماعی انسان‌ها می‌داند.

گذار از جامعه ای کشاورزی و سنتی به جامعه ای صنعتی و مدرن، مشکلات جدید به همراه آورد. یکی از این مشکلات که به نظر می رسد، مشخصه پیشرفته ترین جوامع معاصر است، بحران بزرگ معناداری است. در عصر مدرن، نه‌ تنها مشکلات جدی در زمینه معنا با توجه به فرهنگ سنتی که اکنون از بسیاری جهات دور و غریب به نظر می‌رسد، وجود دارد بلکه پرسشی عمیق نیز طرح می‌‌شود: گسترش و رشد فناوری چه حاصلی داشت؟ و چه اهمیتی دارد؟ در این عصر، پاسخ به من کیستم و تصویر از خود، تار و از هم گسیخته شده است. پرسش های اگزیستانسیالیستی، پاسخ های واضح خود را از دست داده اند و هیچ پاسخ رضایت بخش دیگری در دسترس نیست. چنین دوره ی تاریخی، "مسئله‌ی بی معنایی" را قویا عَلَم می کند. حال پرسش این است که آیا راه حلی و امکانی برای برون رفت از این مشکل و تصاحب مجدد آنچه در گذشته داشته ایم وجود دارد؟ رابرت بلا، جامعه شناس دین آمریکایی، راه حل را دین می داند. او معتقد است، دین راهی برای معنا بخشیدن به جهان است. در جوامع پیشامدرن، دین بود که نقش مهمی در ترویج جهت‌گیری‌های معنادار نسبت به جهان و تنظیم احساسات شخصی ایفا می‌کرد و به طور مستقیم و غیرمستقیم به ثبات فردی و انسجام اجتماعی کمک می‌کرد.رابرت نیلی بلا جامعه شناس فرهنگی و جامعه شناس دین آمریکایی است که در سال 2000 مدال "ملی علوم انسانی" ایالات متحده را دریافت کرد. او برای فهم چیستی دین، کارکرد و نحوه عملکرد آن به نظریه فرگشت داروین توجه کرد و تئوری "فرگشت دینی"اش (Religious Evolution) را با توجه به آن طرح و تبیین کرد. بلا، منشاء دین را در تاریخ بیولوژیکی (فرگشت) می یابد. او دین را یک ظرفیت زیستی می داند که با فرگشت انسان، تحول یافته است و در هر دوره ‌ای به گونه ‌ای بروز و نمود یافته است. بلا از فرگشت دین به عنوان "نظامی نمادین" سخن می گوید. تحول از نمادسازی فشرده (compact) به متمایز (differentiated). همه چیز از قبل به نوعی در نظام نمادهای دینی ابتدایی ترین انسان وجود دارد. به سختی می توان چیزی را بعدا یافت که در آنجا پیش نمایش نباشد. اما بین نمادسازی‌ ابتدایی ترین انسان با ادیان توحیدی تفاوت وجود دارد و این تفاوت منجر به ظهور الگوی متفاوت دین داری می شود. ادیان توحیدی یهودیت، مسیحیت، و اسلام نه تنها در تصورشان از خدا، بلکه از بسیاری جهات دیگر، در مقایسه با ادیان بدوی، نمادسازی بسیار متفاوت‌تری از شرایط غایی وجود انسان دارند و رابطه‌ای بسیار پیچیده‌تر با شرایط نهایی وجود انسان ایجاد می‌کنند. بر این اساس، او قائل به مطالعه علمی اجتماعی دین است و تنها مبنای کافی برای آن را "رئالیسم نمادین" می داند. بر اساس رئالیسم نمادین، واقعیت نه تنها در ابژه بلکه در سوژه و به ویژه در رابطه بین سوژه و ابژه قرار دارد. معیارهای علم تجربی اساساً در مورد نمادهایی اعمال می شود که سعی در بیان ماهیت ابژ‌ه ها دارند، اما نمادهای غیر عینی هستند که احساسات، ارزش‌ها و امیدهای سوژه ها را بیان می کنند، یا بی تظمی کنش متقابل بین سوژه ها و ابژه ها را سازماندهی و تنظیم می کنند، یا تلاش می کنند کل مجموعه سوبژه-ابژه را با هم در نظر بگیرند یا حتی به بستر یا زمینه آن کل اشاره کنند. این نمادها نیز بیانگر واقعیت هستند اما قابل تقلیل به گزاره های تجربی نیستند. بنابراین دین واقعیتی خاص است که حقیقت دارد. چرا که نمادسازی دینی و تجربه دینی در ساختار وجودی انسان نهفته است. بلا بر این نظر است که انواع مختلفی از دین(قبیله ای، باستانی‌، تاریخی و مدرن) وجود دارد و این انواع را می توان در یک نظم فرگشتی قرار داد؛ نه از نظر بهتر یا بدتر بودن، بلکه از نظر ظرفیت هایی که ادیان از آنها استفاده می کنند. پژوهش پیش رو بر آن است تا آراء دین شناسانه ی رابرت بلا را با توجه به نقش دین در معناداری زندگی بررسی کند.

روشن‌فکری دینی با هدف جمع میان سنت و مدرنیته از دل کشمکش‌ روشن‌فکری لائیک و شریعت‌گرایی اسلامی پدیدار شد. این جریان، سه دوره فکری را از سر گذرانده است. التقاط فکری، تفسیر به رأی و التزام به مبانی مدرن از سویی و عدم آگاهی لازم از دین از سوی دیگر، باعث شد تا این جریان در هر دوره در دست‌یابی به اهداف خود ناکام بماند. در دوره اول شاهد انطباق آموزه‌های دینی با علوم طبیعی توسط مهندس بازرگان هستیم. دوره دوم نیز با رویکرد جامعه‌شناسانه شریعتی و غلبه اندیشه‌های سوسیالیستی و اگزیستانسیالیستی همگام است. اما نسل سوم روشن‌فکری دینی با رویکرد معرفت‌شناختی و فلسفه تحلیلی، در یک چرخش آشکار پا را فراتر گذاشته و بنیان‌های اندیشه دینی را متزلزل نمود. بدین‌سان، کانون توجه در این پژوهش، معطوف به دوره سوم روشن‌فکری دینی بوده و تنها آرای دو شخصیت تأثیرگذار آن، یعنی عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری واکاوی شده است. این جریان در دو دهه اخیر به جهت اتخاذ برخی نظریات و مواضع ضد دینی رو به افول رفته و مقبولیت خود را ازدست داده است. در این تحقیق با روش توصیفی تبیینی و تا حدودی هم انتقادی سعی بر آن شده است دلایل این افول را در قالب عوامل معرفتی و غیر معرفتی بررسی و تحلیل نماییم. از مهم‌ترین عوامل معرفتی این افول می‌توان به تناقضات درونی، التقاط فکری و التزام عملی به مدرنیته، ضعف مبانی فکری و ناکارآمدی در تطبیق دین و مدرنیته اشاره کرد و در عوامل غیرمعرفتی نیز، علل فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و فردی مورد واکاوی قرار گرفت.

یکی از دیدگاه های منحصر به فرد زبان دین، رویکرد ایان توماس رمزی اسقف و فیلسوف دین آکسفورد دهه 80 میلادی است. رویکرد معرفتی ایان رمزی استفاده از روش تجربه گرایی منطقی برای دفاع از آموزه های دینی در برابر موضع انتقادی آنتونی فلو و آیر مبنی بر ابطال ناپذیری و بی معنایی گزاره های دینی بود. از نظر رمزی برخی اصول تجربه گرایی منطقی که اصرار بر شواهد تجربی در معرفت شناسی دارد، می تواند آموزه ها و اعتقادات دینی ما را احیا کند و منافات با توجیه باورهای دینی ندارد. روش تجربه گرایی مدلها و معیارهایی را در اختیار ما قرار می دهد که می توان با بسط آن به تجربه دینی دست یافت. از این رو روش سخن گفتن با خداوند را می توان در روش غیرتوصیفی و مکاشفه ای جستجو کرد و تجربه از نوع دیگر را برای توجیه گزاره های دینی مفید یافت. مبانی معرفت شناختی ایان رمزی درباره زبان دین مبتنی بر تجربه دینی است؛ در زبان دینی سوق یافتن به تجربه دینی شواهدی را در اختیار ما قرار می دهد که می تواند باورهای دینی را توجیه نماید. از سوی دیگر شناخت مبانی زبانی می تواند برای مسائل الهیات راه حل بدیعی ارائه کند و چالش های بی معنایی زبان دین را برطرف سازد. رمزی برای چالش بی معنایی زبان دین و رفع مشکلات معرفتی اش لازمه دستیابی به تجربه دینی را در خلق «موقعیت های بصیرت بخش» می بیند که می تواند لحظه ی شخص را از امور روزمره به امر ورای تجربی بکشاند. موقعیت هایی که در تجربه روزمره قدرت برانگیختن مکاشفه دارند، می تواند بعد عمیقی گرفته و حاکی از امور وراحسی باشد. در این صورت می توان در چنین موقعیتهایی مکاشفه را با استعاره «پرتو نوری شروع به تابیدن کرده» و یا «یخی شکسته» و... برای توجیه باورهای دینی بکار برد. از سوی دیگر رمزی همانند دانشمندان علوم طبیعی، با مدل سازی دینی جریانی را برای لحظه ای بصیرت فراهم می کند. دانشمند از توصیف و بررسی کیفیات شیء به اسرار و ناشناخته های آن پی می برد و در لحظه ای که چیزی دریافت شد، حکایت از آن دارد که رازی از ماهیت اشیا آشکار شده است. به همین سبب رمزی مدل را در گزاره های دینی لازمه کشف و آشکارسازی امور متافیزیکی لحاظ می کند. با توجه به روش، مبانی و لوازم معرفتی زبان دین رمزی، مهترین اشکال بر وی اینست که آن چیزی که آشکار شده چیست. آیا می توان آن را تجربه خداوند نهاد یا خیر. تجربه خداوند با زبان غیرتوصیفی رازآلود است و خلق موقعیت ها می تواند باعث تجربه از چیزی شود که دقیقا نمی دانیم چیست. اگر سه شق سخن گفتن(اشتراک لفظی، اشتراک معنوی و مدل تمثیلی) نزد رمزی از خداوند را در نظر بگیریم، وی به نوعی بر زبان توصیف یافته تاکید دارد و زبان مبتنی بر اشتراک لفظی را یادآوری می کند. تاکید بر بیان زبان غیرتوصیفی و برانگیزاننده ای به خاطر اینست که خداوند از طریق مکاشفه درک شود که بر مبنای نسبی گری در فرهنگ های مختلف می تواند متفاوت به نظر رسد. هدف رساله حاضر تحلیل و بررسی و نقد دیدگاه زبان دین ایان توماس رمزی به نگارش درآمده که عمده مباحث اش شامل دوموضوع خواهد بود؛ اولا تبیین و توصیف معرفت زبان دین و ثانیا؛ زبان سخن گفتن رمزی از خداوند و توجیه گزاره های الهیات. مهمترین مسائل پیش روی رمزی جایگاه تجربی بخشیدن به زبان دین، کشف امور واقع جهان با مدل سازی و بکارگیری استعاره جهت فهم زبان الهیات بود. در نتیجه معتقد بود کلمات زبان دین و گزاره های دینی همچون گزاره های علمی می توانند دربردارنده معنا و در موقعیت خاصی مکاشفاتی را آشکار سازند.

این پژوهش به بررسی و نقد تطبیقی دیدگاه‌های ابوالحسن غزالی و ابوعلی ابن رشد درباره ارتباط فلسفه و دین می‌پردازد. هر دو این متفکران اسلامی، با وجود تفاوت‌های روش‌شناختی و محتوایی، تأثیر عمیقی بر اندیشه اسلامی و تربیت دینی دارند. غزالی بر اهمیت تجربه دینی و معارف نقلی تأکید دارد و به ارتقاء روحانی انسان می‌پردازد، در حالی که ابن رشد بر رابطه عقل و وحی و هماهنگی آن‌ها تأکید می‌کند. این پژوهش با تحلیل تطبیقی این دیدگاه‌ها، دلالت‌های آنها را برای تربیت دینی، به ویژه در زمینه تقویت تفکر عقلانی و تعمیق تجربه‌های معنوی، بررسی می‌کند. هدف نهایی این مطالعه، ارائه راهکارهایی برای ارتقاء تربیت دینی با الهام از اندیشه‌های این دو فیلسوف بزرگ است. این پژوهش به بررسی و نقد تطبیقی دیدگاه‌های ابوالحسن غزالی و ابوعلی ابن رشد در زمینه فلسفه و دین می‌پردازد. هر دو اندیشمند با رویکردهای متفاوتی، سعی در پاسخ به چالش‌های موجود در ارتباط بین فلسفه و دین در دنیای اسلام داشتند. غزالی، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین متفکران مسلمان، بر اهمیت تجربه دینی و تکیه بر معارف نقلی تأکید دارد و در آثارش به نقد فلسفه و چالش‌های آن با اصول دینی می‌پردازد. او معتقد است که عقل و وحی باید در راستای ارتقاء روحانی انسان هماهنگ شوند و در برخی موارد، قدرت عقل را در فهم دین محدود می‌داند.از سوی دیگر، ابن رشد به عنوان نماینده پارادایم عقل‌گرا، تلاش می‌کند تا فلسفه را با دین همسو کند و به این باور است که عقل می‌تواند به درک بهتر شریعت کمک کند. او بر این نکته تأکید دارد که بین تعالیم دینی و مفاهیم فلسفی می‌توان هماهنگی برقرار کرد و فلسفه را ابزاری برای درک عمیق‌تر آموزه‌های دینی می‌داند.این پژوهش با بررسی تطبیقی دیدگاه‌های غزالی و ابن رشد، دلالت‌های آنها را در حوزه تربیت دینی تحلیل می‌کند و به رشته‌های مختلفی از جمله تربیت اخلاقی و شناختی می‌پردازد. هدف نهایی این بررسی، ارائه راهکارهایی برای ارتقای تربیت دینی است که از دو رویکرد مختلف این دو فیلسوف بزرگ الهام می‌گیرد. این مطالعه می‌تواند به بهبود روندهای آموزشی و تربیتی کمک کند و به‌ویژه در ایجاد تعادلی میان عقل و ایمان، و نیز در تقویت تفکر انتقادی و تجربه‌های معنوی دانش‌آموزان تأثیرگذار باشد.

در مطالعات عرفانی جدید، بر جنبه‌های درونی یا ناخودآگاه و ادراکات شخصی از خداوند تأکید می-شود و آنها را کـه در پیوندی مستقیم با احساسات و عواطف آدمی قرار می‌گیرند، با عنوان «تجارب دینی و عرفانی» می‌شناسند. اگرچه آغاز این اندیشه را در غرب با شلایرماخر و ویلیام جیمز دانسته‌اند؛ اما با نگاهی کلّی به نظرات ایشان در می‌یابیم آنچه را آنان تجارب دینی و عرفانی نام نهاده‌اند، در آثار عارفانه ایرانی هم، با تسامحاتی دارای سابقه بوده است و چیزی در ردیف همان کشف و شهود عرفانی و حالات وجدآمیزِ حاصل از آن به شمار می‌آید. با توجه به همین مشابهات، پژوهش حاضر درصدد برآمد تا شیوه‌ها و شاخصه‌های بیان ادبی و مفهومی تجارب دینی را عموماً در آثار مولانا و خصوصاً در غزلیات شمس بررسی، و معلوم نماید که او در بیان چنین تجاربی، شیوه‌های خاصی مثل استفاده از استعارات، تمثیل‌ها‌ و متناقض‌نمایی داشته است؛ اما به دلیل گنجایش و محدودیت ابیات یک غزل از بین آن شیوه‌ها، طبعاً استعاره و متناقض‌نمایی با خاصیت ایجازی خود، عنصر غالب در غزلیات شمس؛ و شاخصه بیانیِ تمثیلْ با اطناب‌آمیزیِ خود، ویژگی بارز در مثنوی بوده‌اند. همچنین با تحلیل آنها مشخص شد استعارات و متناقض‌نماها، خصوصاً در غزلیات شمس، صرفاً برای تخییل و زیباسازی در سخن مولانا به‌کار نرفته‌اند؛ و در غالب موارد او سعی کرده است مفاهیم بیان‌ناپذیرِ تجارب عرفانی را با استمداد از این روش‌ها، از حالت انتزاعیِ محض به سمت عینیّات قابل ادراک سوق دهد و آنها را ملموس نماید. هرچند کلام وی خصوصاً در غزلیات ـ که مبتنی بر ثبت تجربه-های لحظه‌ای و ناب عرفانی بوده ـ گاه در ساختار عمودی و ربط ابیات دچار ابهام می‌شود و به همین دلیل فهم آنها در گرو اُنسِ شنونده با این تجارب قرار می‌گیرد.