مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پرسش از «چرایی دین و ارزش معرفتی باورهای دینی» در شمار مهم‌ترین مسائل دینشناختی معاصر است. نظریههای مطرح شده در این باب به تبیین‌های طبیعی و فراطبیعی تقسیم‌پذیراند. از جمله تبیین‌های طبیعی، نظریه «ژن خدا» از دین هَیمر است که میتواند دستاویزی برای طبیعتگرایی و ناواقعگرایی دینی باشد. درمقابل، «فطرت‌مندی دینی انسان» تبیینی فراطبیعتگرایانه و واقعگرایانه از دین فراهم میآورد. از طرف دیگر در نگاه طبیعتگرایانه، فطرت‌مندی دینی به بنیادهای ژنتیک فروکاسته میشود و در این صورت، دلالتی بر حقایق فراطبیعی- از جمله وجود خدا- نخواهد داشت. با توجه به اهمیت این مساله و نقش آن در بنیادیترین پایه‎های اعتقادی دینی، مقاله حاضر بر آن است تا دیدگاه دین هَیمر و دلالت‌های الهیاتی آن را بررسی، و نسبت آن را با نظریه فطرت بازکاود. روش تحقیق به لحاظ مقام گردآوری، کتابخانه‎ای و در مقام داوری، عقلی- تحلیلی خواهد بود. دستاورد تحقیق این است که برخلاف انتظار طبیعتگرایان، نگره ژنتیکی هَیمر هیچگونه دلالت تقلیلگرایانه و تعاندی با واقعگرایی دینی نداشته، بلکه همراه با فطرت‌مندی دینی میتوانند نگرهای دوسطحی را در تبیین دینورزی بشر ایفا کنند. در عین حال، «نظریه فطرت» دلالت‌های الهیاتی مهم‌تری دارد که نگره ژنتیکی هَیمر نسبت به آنها خنثی است

اندیشه‌‌های فیلسوف معاصر فرانسوی، پل ریکور که در بستر هرمنوتیک فلسفی و پدیدارشناسی هرمنوتیکی شکل گرفته، در میان دانش‌‌وران این علم، جایگاه قابل توجه و تأملی دارد. در سنت تفسیری رایج، فهم، امری زبانی، فرا تاریخی و فرا زمانی و بازتولیدی شمرده می‌‌شود. ریکور نیز فهم را امری زبانی و فرا زمانی می‌داند اما در خصوص تولیدی و بازتولیدی دانستن فهم، مسیری میانه در پیش می‌‌گیرد. نوشتار حاضر در پی آن است تا امکان طرح ماهیت فهم مدنظر ریکور را در خصوص متون شرعی با نظر به ویژگی‌‌های آن‌‌ها، با روی‌آوردی توصیفی- تحلیلی و با جمع‌‌آوری اطلاعات به روش کتاب‌خانه‌‌ای و اسنادی، بررسی کند. به نظر می‌‌رسد، با در نظر داشتن و توجه به «امکان فهم گذشته و یا معانی اولیه و مقصود دیگران در فرض امتزاجی بودن فهم، تصحیح پیش‌فرض‌ها با کمک راهنمایی‌های خود متن و شاهدهای مرتبط با آن به‌جای تحمیل پیش‌فرض‌های بیگانه با متن، توجه به قصد ظاهری و انطباق قصد متن و مقصود ماتن در متون شرعی (مجموعه‌‌ قرآن و سنت) و قابل دست‌‌یابی بودن آن و مبنا قرار دادن فهم عصری مؤلّف محور یا قصدی‌گرا»، می‌‌توان نظرگاه ریکور را به شکلی مورد توجه قرار داد.

از جمله مسائل فراروی تجربه‌‌های دینی و عرفانی واقع‌‌نمایی آنها است و با پیدایش نظریه‌‌های جدید در عصب‌‌شناسی الهیات باب جدیدی در این باره گشوده شده است. یکی از دیدگاه‌های مطرح در این حوزه، موضع مایکل پرسینگر مبنی بر خاستگاه مغزی تجربه‌‌های دینی و امکان کنترل و همتاسازی آنها از طریق فناوری‌‌های پیشرفته است. این گمانه دستمایه‌‌ای برای جریان الحادی و شک‌‌گرا در مقابله با واقع‌‌گرایی تجربه دینی است. با توجه به اهمیت دفاع عقلانی و منطقی از تجربه‌‌ها و باورهای دینی در برابر چالش‌های نوپدید، هدف پژوهش حاضر بررسی میزان اعتبار علمی و نسبت دیدگاه یاد شده با واقع‌‌گرایی تجربه دینی است. مایکل پرسینگر روان‌‌‌‌شناس آمریکایی-کانادایی، مغز آدمی را جایگاه تمام تجربیات او دانسته و تجربه‌‌های دینی را با الگوهای خاصی از فعالیت‌های مغز مرتبط می‌‌داند. به‌نظر وی، تجربه‌‌های عرفانی و دینی توسط ریزموج‌‌های الکتریکی جاری در ساختارهای عمیق لوب تمپورال مغز برانگیخته می‌‌شوند. وی وقوع چنین تجربه‌‌هایی را قابل کنترل و همتاسازی از بیرون می‌داند و در این راستا، «کلاهخود خدا» را برای مطالعۀ تجربه‌های مذهبی و اثرات تحریک نامحسوس لوب گیجگاهی مغز به‌‌کار گرفت. براساس گزارش پرسینگر، بسیاری از افراد مورد آزمایش با به‌سر نهادن کلاهخود خدا تجربه‌های عرفانی و حالات دگرگون شده»ای را گزارش کرده‌اند. بر این اساس، او فرضیۀ تحریک الکتریکی مغز برای ایجاد تجربۀ عرفانی و دینی را ارائه کرد و لوب گیجگاهی را خاستگاه تجربه‌‌های دینی انگاشت. بنابراین، تجربه‌‌های عرفانی که طی قرون گذشته مبنای اصلی عقاید دینی و نظام‌‌های اعتقادی-اجتماعی مختلفی بوده و به مبادی کیهانی منتسب می‌‌شدند، ناشی از تأثیر میدان‌های مغناطیسی بر مغز انسان است. براساس این گمانه، دریافت‌های پیامبرانه و وحی نازل‌ شده بر انبیای الهی نیز مستثنی نبوده و حالات پیامبران در زمان دریافت وحی را می‌‌توان نشانۀ نوعی بیماری همچون صرع و تشنّج مغزی قلمداد کرد. اکنون این سؤال مطرح می‌شود که درنتیجۀ چنین مدعیاتی، دیگر چه‌ جایی برای اعتبار و ارزش تجربه‌‌های دینی، باورهای بنیادین دینی همچون خداباوری و نیز وحی الهی به‌‌مثابه عظیم‌‌ترین و مهم‌ترین منبع معرفت دینی و در یک کلمه، چه جایی برای واقع‌گرایی دینی باقی خواهد ماند؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده، و نتایج نشان داد، دعاوی پرسینگر اشکالاتی را نشان می‌‌دهد از قبیل: اولاً، ناکامی در همتاسازی و شکست تکرار تجربۀ مورد ادعای وی توسط دیگر پژوهشگران؛ تا آنجا که شماری از آزمایش‌های غیرمستقیم نیز نتیجه‌‌ای مغایر با مدعای پرسینگر را به‌نمایش گذاشته‌‌اند. ثانیاً، آسیب‌مندی آزمایش‌های پرسینگر و فقدان شرایط لازم از قبیل دوسو کور بودن. ثالثاً، ضعف و نارسایی میدان‌‌های مغناطیسی تولیدشده توسط کلاهخود خدا و ناکارآیی میدان‌های مغناطیسی ضعیف در بازتولید آزمایشگاهی تجربه‌‌های مورد انتظار. رابعاً، پیچیدگی و چندعاملی بودن تجارب مذهبی، تا آنجا که حتی بر فرض مثبت‌ بودن آزمایش‌های پرسینگر، تجارب مذهبی متأثر از عوامل انگیزشی، شناختی و زمینه‌‌ای مختلفی هستند و نمی‌توان آنها را با حالت‌های عصبی فیزیولوژیکی که به‌راحتی تعریف می‌شوند، یکسان انگاشت. به‌لحاظ دلالت معرفتی-الهیاتی نیز رویکرد الحادی بر آن است که تجربه‌‌های دینی و عرفانی، چیزی بیش از تصویرسازی ذهنی برآمده از فرآیندهای عصبی و رفتار طبیعی یا اختلالی سلول‌های مغزی نبوده و درنتیجه، نمی‌‌توان آنها را تجربۀ واقعی و حکایت‌گر واقعیات و مابازاء عینی ورای خود دانست. در نقد این گمانه روشن شد که، اولاً، بنیاد عصب‌‌شناختی تجربه، دلیل معتبری برای نفی واقع‌‌نمایی آن نیست؛ زیرا اگر صِرف جایگاه مغزی تجربه، نافی واقع‌‌نمایی آن باشد؛ همۀ تجربه‌‌های انسان بی‌‌اعتبار خواهند شد و شکاکیتی فراگیر رقم خواهد خورد. ثانیاً، ناواقع‌‌نمایی یک تجربه، زمانی نتیجه می‌‌شود که پیشاپیش، ارتباط آن با واقعیت و متعلق خارجی نفی شده باشد؛ لیکن تحقیقات و آزمایش‌های پرسینگر چنین‌ چیزی را اثبات نمی‌‌کند. ثالثاً، ناواقع‌‌نماانگاری تجربۀ دینی، مبتنی‌بر یک‌سری مبانی متافیزیکی و پیشینی است و برداشت آن از دیدگاه علمی، ناشی از خلط تبیین طبیعی و فیزیکی با فیزیکالیسم و طبیعت‌گرایی فلسفی و مغالطۀ اخذ جزءالعله به‌جای تمام‌العله است. رابعاً، بنیاد عصب‌‌شناختی و ایجاد آزمایشگاهی تجربۀ دینی، حتی مستلزم موضع شک‌‌گرایانه هم نمی‌‌تواند باشد؛ بلکه از جهت دلالت معرفتی کاملاً لااقتضاء است. خامساً، اصل بر واقع‌‌نمایی سیستم شناختی انسان است. بدین جهت، همچون دیگر تجربه‌‌های رایج بشری، اصل بر واقع‌‌نمایی تجربه‌‌های دینی است؛ الاً ماخرج بالدلیل.