مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

دین از مهم‌ترین پدیده‌های بشری است که در هر دوره تاریخی، جایگاهی ویژه در دستگاه نظری اندیشمندان و متفکران حوزه علوم انسانی داشته است. بسیاری از اندیشمندان، دوران مدرنیته و ظهور عصر روشنگری را دوران افول دین دانسته‌اند. اما ظهور عصر پست‌مدرنیته زنگ خطری برای عصر مدرن و مفاهیم برساختۀ این دوره بود. در این پژوهش سعی بر آن است که مقوله‌ای چون دین را از منظر اندیشمندان پست‌مدرن مورد بررسی قرار دهیم. بر همین اساس، دین از منظر اندیشمندان جریان‌ساز پست‌مدرن چون دلوز، دریدا، لیوتار و بودریار بررسی شده و نوع نگاه هر کدام به دین را بر مبنای دستگاه نظریاش مورد بررسی قرار داده‌ایم. نتایج این بررسی نشان داد که دین در عصر پست‌مدرن نیز با تناقض‌های متعددی روبه‌رو است که این تناقض‌ها نشان‌دهنده عدم سازگاری بنیان‌های معرفتی دین و پست‌مدرنیته است. بر مبنای نتایج این پژوهش و نوع نگاه متفکرین پست‌مدرن، می‌توان ادعا کرد که بنیان‌های معرفتی و شناختی دین و پست‌مدرنیته، با یکدیگر سازگاری ندارند.

دین‌پژوهی رشته‌ای علمی است که در آن از مسائلی بحث می‌شود که حول محور دین می‌چرخند. ازجمله اینکه تعریف دین چیست، سبب پیدایش یا گرایش به دین کدام است و اینکه چرا مردم نیازمند دین می‌باشند؟ متکلمان مسلمان و الهی‌دانان مسیحی هریک پاسخ‌هایی را برای این پرسش‌ها مطرح کرده‌اند. ازجملة ایشان خواجه نصیرالدین طوسی، متکلم و فیلسوف شیعی قرن هفتم است. ایشان تعریف ماهوی از دین ارائه نمی‌دهند و به جای آن بر کارکردهای دین تأکید می‌کنند که می‌توان با کنار هم قرار دادن این کارکردها تعریف دین را از منظر ایشان به دست آورد. همچنین مبدأ پیدایش دین از نظر ایشان، صفات کمالیه الهی ازجمله خیریت محض، حکمت، هادی بودن و جواد بودن است. در خصوص سبب گرایش مردم به دین نیز ایشان فطرت انسانی را دلیل این مسئله قلمداد می‌کنند. درباره وجه نیاز به دین، ایشان وجوهی را ذکر می‌کنند؛ ازجمله نیاز مردم به حاکم صالح، جلوگیری از شر و فساد، تعلیم و تربیت و موارد دیگر.

این کتاب بی‌نظیر که در نوع خود اولین کتابی است که پوششی همه جانبه و متعادل از همه چشم اندازهای عمده درباره توجیه عقلی باوردینی ارائه می‌دهد، توسط جمعی از پیشروترین فیلسوفان دین جهان نوشته شده است . این کتاب در شش بخش تنظیم شده است و هر فصل رهیافتی عمده به معرفت‌شناسی دینی را بیان می‌کند.این کتاب با مباحثی درباره فرضیات آتئیسم شروع می‌شود و سپس مهم‌ترین واکنش‌ها از جانب خدا انگاران را مطرح می‌کند و مباحثی هم‌چون ایمان‌گرایی ویتگنشتاین، معرفت‌شناسی اصلاح شده ، الهیات طبیعی، و باور عقلانی مبتنی بر تجربه دینی را مطرح می‌کند. بخشی مقدماتی و روشن در این کتاب به دانشجویان کمک می‌کند تا رهیافت‌های مختلف را مورد ارزیابی و سنجش قرار دهند. این کتاب به نحوی تدوین شده است که هم دیدگاهی روشن نسبت به آثار معاصر را مطرح می‌کند و هم سلسله ای از دیدگاه های جدید نسبت به منابع کلاسیک مانند بحث مفصل سوئین برن به انتقاد هیوم از برهان نظم و همچنین ارزیابی و بسط برهان شرط‌بندی پاسکال را مورد بحث قرار می‌دهد. این کتاب می‌تواند در گستره‌ای وسیع هم برای دانشجویان لیسانس و هم بالاتر در دوره‌های فلسفه دین و معرفت‌شناسی مورد استفاده قرار گیرد.

ترجمه ماشینی: این کتاب به یک کار نظری در فلسفه دین مسیحی پرداخته و آن را در آیین بودا به کار می‌برد، بنابراین از بودیسم دفاع می‌کند و آن را در مقایسه با آن به خوبی ارائه می‌کند. فصل‌ها به بررسی این موضوع می‌پردازند که چگونه ادعاهای مسیحیت و بودیسم تراوادا بر تجربیات مردم استوار است، بنابراین این سؤال که حق با کدام مدعیان دانش دینی است، بر ارزش اثباتی آن تجربیات استوار است. این کتاب به بررسی عرفان و راه‌هایی برای درک آنچه در تجارب دینی می‌گذرد، می‌پردازد و به ما کمک می‌کند تا دریابیم که آیا آن زمینه‌های خوبی برای باور دینی است یا خیر. نویسنده استدلال می کند که زبان دینی هم در سنت مسیحی و هم در سنت بودایی به عنوان گفتمان واقعی قابل فهم است و بنابراین گزارش های تجربه عرفانی درست یا نادرست است. این کتاب ادعا می‌کند که آن تجربیات را می‌توان به شکلی ثمربخش به‌عنوان ادراکی در نظر گرفت و بنابراین، در غیاب شرایط شکست‌دهنده، زمینه‌های اولیه خوبی برای باور دینی هستند. این کار به بررسی شهادت مسیحی و بودایی می‌پردازد و اینکه چگونه احتمال خودفریبی، خودفریبی، تفصیل تخیلی و مواردی از این دست یک شرط شکست‌دهنده است. نشان داده شده است که این شکست‌دهنده در مورد بودایی نسبت به مورد مسیحی فضای کمتری برای عملیات دارد و بنابراین بودیسم تراوادا بهتر است. این اثر برای دانشجویان و دانش پژوهان فلسفه و فلسفه دین و علاقه مندان به مطالعه تجربیات دینی جذاب خواهد بود.

تعریف‌ها و دیدگاه‌های گوناگونی درباره علم دینی، نشان‌دهنده تنوع فکری دراین‌باره است. نظریه علم دینی، معرفت‌شناسی اصلاح‌شده یا معرفت‌شناسی باور دینی آلوین پلانتینگا به‌عنوان یکی از نظریه‌های برجسته‌ در این حوزه در محافل علمی غرب و شرق توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده است. نهادینه‌شدن این نظریه می‌تواند به ایجاد تحولی سترگ در سطح جهانی بینجامد. پژوهش پیش‌رو، به شیوه تحلیلی _ توصیفی و مطالعات اسنادی، به بررسی چالش‌ها و کارکردهای نظریه معرفت‌شناسی باور دینی (اصلاح شده) آلوین پلانتینگا پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد چالش‌هایی مانند تقابل علم دینی با علم الحادی، نهادینه‌شدن طبیعت به‌جای خلقت، چالش مبناگرایی کلاسیک، چالش قرینه‌گرایی، چالش داستان تکاملی حیات، چالش تجربه‌گرایی، در حاشیه‌بودن دین و استقرار علم بر مبانی تفکر الحادی، ازجمله چالش‌ها و موانع اصلی در راه تحقق علم دینی هستند. کارکردهای این نظریه هم دربردارنده رویکرد حداکثری به دین، منبع‌شدن علم در تولید دین، گستردگی باورهای پایه (بدیهی)، شکست تحدید علم، توسعه توجیه باورهای معرفتی، رونق دوباره مسیحیت و توسعه احکام عقل است. با رفع چالش‌های یادشده و تحقق کارکردهای مزبور، زمینه برای حاکمیت دوباره دین در امور گوناگون اجتماعی فراهم می‌شود. این پژوهش، بر اهمیت این نظریه به‌عنوان راهکاری برای روبه‌روشدن با چالش‌های معاصر و بهره‌برداری از فرصت‌های پیش‌رو تأکید می‌کند.

در مقاله حاضر به نقد و بررسی چالش‌هایی پرداخته می‌شود که در مقاله‌ای با عنوان «آیا اخلاق دینی ممکن است؟» بر سر راه اخلاق دینی قرار داده شده است با این بیان که گذر از دین به اخلاق، آسان و بدیهی و سرراست نیست. نویسنده مقاله یادشده پس از بیان مقدمه‌ای نسبتاً طولانی، شواهد شش‌گانه‌ای زیر را در ناهمواری راه گذار دین به اخلاق بیان کرده است. شواهد یادشده عبارتند از: 1. مسئلۀ وجود خدا؛ 2. مسئلۀ حضور خدا؛ 3. مسئلۀ افعال خدا و موضوعیّت تکلیف الهی؛ 4. مسئلۀ صفات خدا (اخلاقی‌بودن خدا)؛ 5. مسئلۀ قدرت خدا و تقدیر الهی؛ 6. مسئلۀ بازگشت به سوی خدا و حساب پس‌دادن به او. نگارنده در این مقاله پس از بررسی مقدمه به نقد و بررسی شواهد شش‌گانه می‌پردازد.

پلورالیزم دینی یکی از مسائل مهم کلام جدید است که از غرب سرچشمه گرفته و جامعۀ اسلامی‏را نیز تحت نأثیر قرار داده است. پلورالیزم بر آن است که بگوید: تمام ادیان اعم از ادیان توحیدی و غیر توحیدی و مکتبهای بزرگ فکری از حقیقت برخوردارند و پیراون همۀ آنها، رستگارند. هدف این تحقیق این است که نشان دهد: ادیان در حقیقت متعدد و متکثر نیستند و در اصول خود یکسانند و در شریعت طبق مسائل زمانی و نیاز بشری باهم فرق دارند و این اختلاف تشکیکی بوده و از نوع تقابل و تضاد نمی‏باشد. اهمیت موضوع این است که پذیرش پلورالیزم به تناقض منطقی و پیامدهای منفی کلامی‏می‏رسد. در این تحقیق سعی شده با روش توصیفی- تحلیلی، ابتدا پلورالیسم تبیین و سپس ارزیابی گردد. در پایان نیز این پژوهش به این نتیجه رسیده که مبانی پلورالیزم برخاسته از متن ادیان نیست یعنی به گونه‏ای نیست که جان هیک همه ادیان را همچون یک پدیده مورد بررسی قرار داده؛ و از متن ادیان، چنین نتیجه بگیرد بلکه بیشتر چنین به نظر می‏رسد این خواست شخصی او بوده که برای حل مشکلات تزاحم ادیان، چنین راه حلّی را ارائه بدهد.

توسعه‌بخشی به مطالعات برون‌دینی در مسئله فطرت، موجب شد تا مقاله حاضر به بررسی معنویت ارائه‌شده در برخی دیدگاه‌های روان‌شناسی بپردازد و شاخصه‌های برجسته نظریه فطرت را در نگرش آنان جستجو کند. اگرچه روان‌شناسان، فطرت را مفهومی اعم از غریزه و شامل امور تکوینی انسان می‌دانند و دین را نیز گاه معادل با هرگونه معنویت‌گرایی دانسته‌اند، اما با تأمل در آرای آنان می‌توان ادعا نمود که در نظرگاه ایشان، فطرت برآیندی از یک نگاه دقیق به رابطه معنویت‌گرایانه انسان و جهان است که حد متعالی آن، در رسیدن به خدا نُمود کامل می‌یابد که می‌توان آن را به ‌نوعی اشاره به مفهوم فطرت در زبان دین تلقی کرد. البته این توجه وجود دارد که مبانی روان‌شناسان و نیز اهداف مد نظر آنان در نظریاتشان، متفاوت از مبانی و نیز اهداف دینی است. بااین‌حال، به نظر نگارنده، حاصل این جستار، نگرشی نوین در مسئله فطرت و راه‌حل دیگری در پاسخ به شبهه انحصارگرایی فطرت در مطالعات درون‌دینی خواهد بود.

توسعه بخشی به مطالعات برون دینی در مسئله فطرت، موجب شد تا مقاله حاضر به بررسی معنویت ارائه شده در برخی دیدگاه‌های روان‌شناسی بپردازد و شاخصه‌های برجسته نظریه فطرت را در نگرش آنان جست و جو نماید. اگرچه روان‌شناسان، فطرت را مفهومی اعم از غریزه و شامل امور تکوینی انسان می‌دانند و دین را نیز گاه معادل با هرگونه معنویت‌گرایی دانسته‌اند، اما با تأمل در آرای آنان می‌توان ادعا نمود که در نظرگاه ایشان، فطرت برآیندی از یک نگاه دقیق به رابطه معنویت گرایانه انسان و جهان است که حد متعالی آن، در رسیدن به خدا نمود کامل می‌یابد که می‌توان آن را به نوعی اشاره به مفهومی فطرت در زبان دین تلقی کرد. البته این توجه وجود دارد که مبانی روان شناسان و نیز اهداف مد نظر آنان در نظریاتشان، متفاوت از مبانی و نیز اهداف دینی است. با این حال، به نظر نگارنده، حاصل این جستار، نگرشی نوین در مسئله فطرت و راه حل دیگری در پاسخ به شبهه انحصارگرایی فطرت در مطالعات درون دینی خواهد بود.