مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مباحث این نوشتار از دو بخش کلی تشکیل گردیده است .بخش نخست شامل این مباحث است1 : تبیین کثرت‌گرایی دینی به تقریری که جان هیک ارائه کرده است و نقد آن، 2 تبیین و نقد نظریه انحصارگرایی دینی به قرائت عده‌ای از متکلمان مسیحی، 3 تبیین و نقد نظریه شمول‌گرایی دینی به قرائت برخی از متکلمان مسیحی، 4 اصول پنج‌گانه و تبیین دیدگاه اسلام درباره تعدد ادیان .در بخش دوم نیز مبانی معرفت شناختی، فلسفی، کلامی و نقلی((کثرت‌گرایی دینی)) که برخی از نویسندگان و صاحب‌نظران اسلامی یا مسیحی در تایید و تفسیر پلورالیسم دینی ابراز نموده‌اند نقد و بررسی شده است .

از منظر ناشناخت‌گرایان گزاره‌های دینی توصیف‌گر حقایق معنوی و واقعیات عینی نیستند و در برخی آراء معنادار هم تلقی نمی‌شوند. در این نگرش داستان‌های دینی نیز اشاره‌ای به واقعیت ندارند؛ بلکه به مقاصد دیگری بیان شده‌اند. در این راستا توجه به جنبه‌های عملی گزاره‌های دینی اهمیت بیشتری دارد. عمده متفکران اسلامی مانند علامه طباطبایی معتقد به شأن شناختی زبان دین هستند. از منظر علامه طباطبایی تمام گزاره‌های دینی، معنادار و حقیقی قلمداد می‌شوند و قصص قرآن نیز از جمله گزاره‌های تاریخی هستند که به عنوان اِخبار از حقایق گذشته یا تمثیل از نوع حقیقی بیان شده‌اند. این نوشتار با روش توصیفی_ تحلیلی به یک سؤال اصلی پاسخ می‌دهد: از منظر علامه طباطبایی قصص قرآنی دارای چه شأنی در زبان دین است؟ جهت پاسخ به این سؤال اصلی، پس از بررسی شأن شناختی زبان دین از منظر متفکران اسلامی و غربی به نظرات علامه طباطبایی پیرامون زبان دین در قصص قرآنی پرداخته می-شود.

در سال های اخیر آرای بسیاری از طرف روشنفکران دینی معاصر در ساحت اندیشه دینی این مرز و بوم عرضه شده که بنظر نویسنده، برخی از آن‌ها با مبانی مسلم عقل و منطق و استدلال و باورهای وثیق ایرانی _ اسلامی این سرزمین چندان همخوانی نداشته است. دکتر عبدالرحیم گواهی، استاد رشته دین شناسی تطبیقی و تاریخ ادیان، در این کتاب سعی کرده‌اند به تعدادی از این عقاید و افکار تا حدودی غریب و دور از اعتدال و انصاف دینی/ عقلانی، یا علمی/ آکادمیک پاسخ گفته و نقاط ضعف و ابهام آنها را برای اندیشمندان و علاقمندان این حوزه بازگو نمایند.

در نظر علمای دینی که وجود تنوع دینی را اصلی مهم در بین ادیان به شمار می آورند، افراد با ایمان بهتر است دیدگاه انحصارگرایی را کنار بگذارند و جایگزین آن دیدگاهی شمول گرایانه یا کثرت گرایانه را برگزینند. من در عین موافق بودن با حامیان موضع غیر انحصارگرایی، معتقدم نباید عقاید یک انحصارگرا را به آسانی رد کرد، ما برای داشتن یک زندگی که در کمال صلح و آرامش باشد علی رغم باورها و عقاید متفاوتی که وجود دارد، باید بتوانیم روش های خاص خودمان را هم بیابیم. هدف من در این مقاله این است که اصول موجود در درون خود انحصارگرایی را در جهت مدارا و گفتگوی بین دینی برای مقابله با خشونت های دینی مورد بازنگری و بررسی قرار دهم تا رهبران دینی مکتب انحصارگرایی را نسبت به اتخاذ دیدگاهی مسالمت آمیز، بدون خواست وجود تغییری در دیگری دینی ترغیب کنم. آنچه من باید به آن بپردازم این است که ابتدا، بین اشکال مختلف انحصارگرایی تمایز قائل شوم و ثانیا درباره مفاهیم برخی از این اشکال در راستای گفتگوی بین دینی و همزیستی مسالمت آمیز که این روزها به شدت به آن نیاز داریم، بحثی داشته باشم.

من در این مقاله جایگزینی برای رویکرد کثرت‌گرایی که در بحث‌های دوره معاصر در فلسفه دین و الهیات نادیده گرفته شده است را شناسایی و بسط می‌دهم. بر اساس این دیدگاه، برخی و نه همۀ ادیان بزرگ جهان، « به یک اندازه درست هستند »، یعنی آن‌ها در جستجو حقیقت و فراهم کردن راه رستگاری، به یک اندازه موفق هستند. این گزینه جایگزین با مشکل رویکرد کثرت‌گرایی، یعنی مسئله پوچی مواجه نیست. بنابراین، حداقل برای بسیاری از مسلمانان، بلکه احتمالاً برای بسیاری از مسیحیان و یهودیان نیز منطقی‌تر است که به‌جای پذیرش رویکرد کثرت‌گرایی، از آن گزینه جایگزین استقبال کنند. اینکه آیا این گزینه جایگزین باید بر رویکرد انحصارگرایی و شمول‌گرایی نیز ترجیح داده شود، موضوعی است که من در این مقاله به آن نمی‌پردازم.

در این مقاله توضیحاتی دربارۀ ماهیت تجربۀ دینی ارائه گردیده است، و به امکان ارائۀ گونه‌ای نظریۀ عدل الاهی (تئودیسه)‌ تحت عنوان تئودیسۀ صمیمیت‌یافتن با خدا، اندیشیده شده است. بر طبق این تئودیسه، مواردی از رنج و آلام می‌تواند مَحْمِلی برای نوع خاصی از تجربۀ دینی باشد که طی آن، فرد در تجربه‌هایی مشابه با تجربه‌های خدا سهیم می‌شود. این تجربه‌ها می‌توانند همانند و یا همجنسِ تجربه‌های خدا باشند. دیدگاه مؤلف این است که دیدگاه‌ سنتیِ قائم بر رنج‌ناپذیری خدا، قابل‌دفاع نیست و چون رنج به معنایی معروض وجود خدا نیز می‌شود لذا انسان رنجمند هرگاه معروض شروری از آن نوع گردد که وجود الاهی را نیز به معنایی متأثر می‌سازد، به تجربه‌هایی مشابه تجربه‌های خدا دست می‌یابد. این تجربه‌ها نه تنها خاصیّت معرفت‌‌بخشی دارند، فرد را برای همدردی و همدلی با همنوعانی که مبتلا به گونه‌ای مشابه از رنج و مرارت هستند، مستعد و آماده می‌گردانند. مؤلف دایرۀ شمول این تئودیسه را محدود می‌داند، ضمناً به متأثربودن آن از انگاره‌های دینی مسیحی است اذعان دارد و در بهترین حالت، آن را قابل اطلاق به موارد معینی از رنج و درد می‌داند.

احکام عملی، در اکثر گزاره‌ها با بایدها و نبایدها تلازم دارند. همچنین مفاهیم دلالت کننده بر افعال ارادی انسان، از وجود مصداق خارجی آنها حکایت نمی‌کنند. بنابراین، احکام افعال ارادی انسان، اعتباری دانسته می‌شوند. بر این اساس،‌ چنین می‌نماید که این احکام، از میل و خواست انسانها پیروی می‌کنند و از حقیقت و واقعیت خالی هستند. به نظر آیت الله جوادی آملی، این خصوصیات تنها در احکام عملی صادر شده توسط عامه انسانها جریان دارند. در حالی که احکام عملی می‌توانند دارای واقعیت و پشتوانه و آثار واقعی باشند و از روش برهانی و عقل حقیقت یاب می‌توان برای شناخت این اعمال بهره برد. در این صورت، وجود مفاهیم اعتباری یا مصادیق اعتباری در این احکام، مانعی از کشف آنها توسط عقل برهانی نیست. از سوی دیگر، احکام عملی در دین وحیانی بر اساس حقیقت وجود انسان صادر می‌شوند و تکامل و سعادت حقیقت انسان را در پی دارند. پس از دیدگاه علامه جوادی آملی با روش عقلی برهانی می‌توان به همان گزاره‌هایی رسید که در دین بیان شده‌اند و میان احکام دین وحیانی و احکام عقل برهانی در زمینه اعمال ارادی، تطابق و هماهنگی وجود دارد.