مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پیوند دین با سرشت انسان موجب گردیده است دین عمری به درازای تاریخ بشر داشته باشد. این پیوند در رونق دین و دینداری در جهان معاصر نیز به خوبی مشهود است. اهمیت دین و نقش بسزای آن در جهت‌دهی سعادتمندانه به زندگی انسان باعث شده است موضوعات دینی به پردامنه‌ترین مباحث متفکران شرق و غرب بدل شود و پژوهشگران نیز به تحقیقات گسترده در این موضوعات بپردازند. یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در مسائل دین‌شناسی، بحث دین و نقش آن در جهان معاصر است. عوامل بسیاری چون اتکانگری، باور به چشم‌پوشی دین از دنیای انسان‌ها، رسوب اندیشه‌های عقل‌محورانه، ناباوری به تونایی‌های دین و ساماندهی جهان نوین و بسیاری مسائل از این قبیل موجب بروز و پیدایش برخی از پرسش‌ها و تردیدها در ربط دین و جهان معاصر گردید. مجموعۀ حاضر حاصل گفت‌وگوهای مختلف و پاسخ‌ به تعدادی از پرسش‌های رایج در جامعۀ ایران، به خصوص بین نسل جوان در خصوص قلمروی دین است که تلاش گردیده به گونه‌ای روان و قابل فهم عرضه شود. فصول کتاب عبارت است از: روش‌شناسی قلمروی دین؛ اسلام و فرهنگ زمانه؛ دنیاگرایی یا آخرت‌گرایی؛ و گستردگی دین و خاتمیت.

نویسنده در این کتاب در قالب فصل‌هایی چون: «چیستی انسان»، «نیاز انسان به دین»، «نیاز به دین برای تنظیم و سامان‌بخشی به زندگی دنیوی» و... کوشیده است تا به واکاوی و مطالعة موضوع «نیاز بشر به دین» بپردازد. در بیشتر فصل‌ها، نویسنده نشان می‌دهد آنچه به عنوان جایگزین دین برای برآوردن نیازهای فطری عرضه شده توان رقابت با دین را ندارد. در این فصل‌ها به اختصار از فلسفه، عرفان، علم، فرهنگ و امور دیگری که در مراتبی در مقام رقابت با دین هستند، سخن به میان آمده و اثبات شده که اسلام دین حق و بر آورندة مناسب هر نیاز است.

تبیین ارتباط شریعت و فطرت، روش‌های اثبات فطریات، معرفت فطری در قرآن و احادیث، پرداختن به برهان فطرت در باب خداشناسی و نقش فطرت در اخلاق موضوعاتی است که در چارچوب نگاه دینی به فطرت گنجانده می‌شود. دین گرایی و فطرت ورزی نه در تضاد یکدیگرند و نه در مقام تعارض با هم، بلکه دوشادوش همدیگر در راه وصال به یک حقیقت واحد آسمانی‌اند. با فرض هماهنگی شریعت با فطرت اولا دین پاسخ‌گوی همه نیازهای اصیل و فطری انسان خواهد بود، ثانیا چون نیازهای اصیل و فطری انسان، ثابت و پایدارند، شریعت الهی نیز استوار و پایدار خواهد بود.

دین حقیقتی واحد و غیر متکثر می باشد و برخلاف آنچه که پلورالیست های متکثرگرا ادعا کرده اند، در تمام دوران پر فراز و نشیب دعوت انبیاء، یکی بیش نبوده است. این دین هر چند نام های متفاوتی به خودگرفته، اما خاستگاه تعالیم همه ی انبیاء قرار داشته است که در شکل عام آن همان اسلام است. البته حقیقت دین ثابت و اما شرایع متغیر و نامانا بوده اند. این دین و این حقیقت واحد در واپسین سال های عمر پیامبر، به نیابت از همه ی انبیاء و البته به زبان رسول خدا و با معرفی امیرمؤمنان به کمال رسید و نام اسلام را به خود گرفت و ثمره ی آن رضایت و خشنودی خداوند بود. و همین دین است که در آخرالزمان مرزهای زمان و مکان را در خواهد نوردید و به دست توانا و با کفایت مصلح و منجی همه ی دوران به مردم معرفی شده و دین اسلام جهانی خواهد شد.

دانش عقلانی الهیات، هماهنگ‌کننده دین وحیانی ثابت و فرهنگ متغیری است که یک متأله در آن زیست می‌کند و امکان مشارکت مؤمنانه را در فرایند شناخت دین فراهم می‌کند. از این‌رو، یک دانش واسطه‌ای است. با صورت‌بندی دانش الهیات، توصیف مستند و روش‌مند از همه آنچه که دین برای آن نازل‌شده است، ممکن می‌شود، اما کارکرد توصیفی و حتی تبیینی منحصر در بُعد اعتقادی نیست، بلکه همه خطابات دین را در سه سطح ارزش‌های اخلاقی، اعتقادات ایمانی، احکام تکلیفی در مقیاس فردی و اجتماعی را در برمی‌گیرد. از آن‌جا که در این پژوهش، دین به تناسبات جریان ولایت و تولی در مقیاس فردی و جامعه معنا شده است، در نتیجه، الهیات مربوطه نیز مفسِّر این تناسبات از متن دین خواهد بود. بدون الهیات روش‌مند، حجیت‌مند و نظام‌مند الگوی مطمئنی برای فهم درست دین وجود ندارد. در نتیجه، با تکامل مقیاس حضور الهیات و منقّح شدن گستره حضور دین، می‌توان تأثیر آن را در فلسفه دین اسلامی هم دید. این پژوهش با تحلیل عقلانی، با رویکرد تحقیقات کتابخانه‌ای و گردآوری اطلاعات به‌دست‌آمده است.

شلنبرگ اصلی‌ترین مقرر برهان اختفای الهی، معتقد است اگر خدای ادیان توحیدی واقعاً وجود دارد و دارای صفاتی هم‌چون عشق و محبت نامحدود نسبت ‌به بندگان خویش است، باید بسیار بالاتر از عشق مادر به فرزند را نشان داده و به طریق اولی آن را دارا باشد‌؛ حال آن‌که نسبت ‌به سرگردانی انسان‌ها برای جستجوی خدای خویش آگاه است و توانایی رفع هرگونه مانعی را نیز دراین‌باره دارد؛ اما اختفای الهی به کرات رخ داده‌است. در نتیجه اساساً چنین خدایی با چنین صفاتی وجود ندارد. این نوشتار در‌صدد آن است تا این مسئله را با روشی تحلیلی- اسنادی و براساس رویکردی معرفت‌شناسانه، به نقدِ قرائت استقرائی او از برهان، از منظر تجربه دینی بپردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با بررسی انجام شده در انواع مختلف تجارب دینی، قطعا برخی از اقسام تجارب دینی دارای ارزش معرفت‌شناختی‌اند؛ به ویژه مواردی که از سنخ علم حضوری بوده و معرفتی بی‌واسطه را نسبت به خداوند تثبیت می‌نمایند.

توسعه و پیشرفت روزافزون علم در جهان هستی منجر به فراهم آمدن زمینه، جهت مواجه انسان باآینده نامعلوم و پرفرازونشیب و از سویی فاصله گرفتن از امور پیشینی همچون اعتقادات و مسائل دینی شده است. هدف پژوهش بررسی مهم‌ترین ویژگی‌ها و پیامدهای علم جدید و بیان چالش‌ها و فرصت‌های موجود با نگاه دینی است. لذا مسئله‌ی پژوهش ماهیت علم جدید با رویکرد آسیب شناسانه و رهکردگروانه با رویکرد دینی و با روش توصیفی تحلیلی است. یافته‏های پژوهش بیانگر آن است که با توجه به آنکه علم جدید عمدتاً برمبانی تجربه‌گرایانه که نگاهی تک‌بعدی و غیرکامل و بدون در نظر گرفتن همه جوانب به مسائل هستی داشته، بنا نهاده شده و نهادهای علمی آموزشی اغلب کشورهای جهان، بر اساس این نوع پارادایم و الگو طراحی و هدف‌گذاری شده‌اند؛ پذیرش این الگو توسط هر جامعه‌، مستلزم پذیرش آسیب‌هایی اجتناب‌ناپذیر و بحران‌هایی چون؛ ماهیت مادی علم جدید، نگاه تک‌بعدی به قوانین عالم، سیطره انسان بر طبیعت، جدایی از آموزه‌های وحیانی، انکار دین با داعیه اصالت علم و عقل، نفی متافیزیک، ظهور بحران‌های اخلاقی و معنوی و تکیه بر روش تجربی صرف است که علم جدید هم‌اکنون با آن مواجه است. لذا ضروری است تا با ایجاد راهکارهایی چون؛ نفی دیدگاه تک ساحتی، تبیین دو ساحتی از وجود انسان، تعدیل سلطه انسان‌، تبیین تأثیر متقابل علم و دین، ایجاد پیوند میان دانش و ارزش، اثبات انگاره‌های متافیزیکی و آراستن علم با فضیلت اخلاقی، به تصحیح مبنای معرفتی پرداخته شود، به صورتی که متناسب و سازگار با مبانی فکری، فرهنگی و آموزه‌های دینی و معنوی باشد.