جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مباحث مطرح در باب نبوت، گستره علم پیامبران الهی به حقایق عالم ملک و ملکوت - علاوه بر معارف و احکام دینی- است. این مسئله از طریق عقل و نقل بررسی شده است. آیه کریمه مربوط به تعلیم اسماء به آدم% از جمله مستندات قرآنی برای بررسی این موضوع است. درباره مقصود از اسمای تعلیم شده به آدم% به عنوان خلیفه خداوند در زمین، از سوی مفسران آراء مختلفی مطرح شده است؛ مانند: نام‏های همه موجودات، نام‏های برخی از موجودات، نام‎های حجت‎های خاص خداوند، صفات و خواص اشیاء، آگاهی از همه اشیاء، اسماء الهی، حقایق عالم جبروت، نام‏ها و خواص اشیاء، نام‏ها، ذوات، خواص اشیاء و اصول مصنوعات بشری. باتوجه به قواعد زبانی و روایات معتبر، دیدگاه صحیح در این‏باره، تعلیم نام‏های حجت‏های خاص خداوند و حقایق عالم است. در این پژوهش با بهره‎گیری از روش تفسیر اجتهادی، آراء و اقوال مفسران نقل و بررسی شده، و دیدگاه مختار تبیین گردیده است.

موضوع اصلی پژوهش حاضر ارزیابی رویکرد روشی و کاربست مباحث علم اصول به ویژه مبحث الفاظ مثل مشتق و فعل مضارع در مقاله «دلالت آیه لا ینال بر عصمت انبیاء» است که بر اساس روش تحلیلی- انتقادی و به هدف نمایان سازی میزان استحکام نتیجه‌ی ذکر شده در مقاله مذکور سامان یافته است. مهمترین دستاوردهای پژوهش حاضر، نشان دادن عدم توجه نویسنده مقاله مذکور به جمیع جهات تاثیرگذار در استنباط از آیه لا ینال (بقره: 124)- مثل: ضمیمه شدن معنای مشتق به تحلیل معنای فعل مضارع، و تبیین نص یا ظاهربودن دلالت مشتق بر انحصار معنای حقیقی در ذات متصف به مبدأ- است؛ به گونه‌ای که اگر چنین توجهی صورت می‌گرفت به دلالت آیه بر عصمت مطلق انبیاء اذعان می‌شد. عدم پایبندی نویسنده مقاله به مدعای خود در پرهیز از تحمیل پیش‌فرض در تحلیل آیه، و همچنین ناسازگاری برخی از مطالب با مبانی انتخابی نویسنده، و تحلیل نکردن رابطه میان دو مفهوم ظلم و عدالت، از عوامل تاثیرگذار در استنتاج نادرست از آیه لا ینال در مقاله مذکور است.

مساله‎ی عقلی یا شرعی بودن حسن و قبح افعال از مسائل مهم و پرکاربرد در علوم اسلامی است که در سه دانش اصول فقه، کلام و اخلاق به آن میپردازند. دیدگاه آیت الله حکیم در بررسی این قاعده دارای سه ویژگی مهم است. نخست؛ نوآوری در تقریر محل نزاع و استفاده از آن در ارائه‎ی استدلالی نو بر عقلی بودن حسن و قبح است. در این استدلال نقطه‎ی آغاز را فعل خداوند قرار داده و با تحلیل چگونگی آن، به اثبات عقلی بودن حسن و قبح می‌پردازد. دوم؛ بکارگیری دلالت وجدان و ارتکاز در اثبات دیدگاه مختار (عقلی بودن حسن و قبح) و نقد دیدگاههای رقیب (نقد مشهوری دانستن قضایای حسن عدل و قبح ظلم، نقد تقسیم سه گانه افعال از جهت اتصاف به حسن و قبح و نقد دیدگاه اشاعره) است. ایشان پس از پذیرش عقل به عنوان منبع معرفت، مراد خویش از عقل را مراجعه به وجدانیاتی که خداوند در درون انسان به ودیعه نهاده است، دانسته و استفاده از استدلال‌های پیچیده عقلی را غیر ضروری میداند. ویژگی سوم؛ استفاده از دلایل نقلی در نقد استدلال اشاعره بر حاکمیت و مالکیت مطلق خداوند است.

مقوله شفاعت از مسائل مهم قرآنی است که از دیرزمان درباره آن گفتگوهای جدی و چالشی و در عین حال متفاوت و گاه متناقض در جریان بوده است. زمخشری و طبرسی به عنوان دو چهره درخشان و صاحب سبک در عالم تفسیر، هر یک متناسب با گرایش‌ها‌ی مکتبی، خوانشی متفاوت از شفاعت به دست داده‌اند. نوشتار حاضر با نگرشی توصیفی تحلیلی دیدگاه زمخشری و رهیافت تفسیری وی را از نظرگاه طبرسی نقد و بررسی کرده است. در بخش نخست چگونگی تفسیر و دریافت معنایی خاص از تفسیر آیات مربوط به مفهوم شفاعت توسط زمخشری و تطبیق آن با نوع نگرش و ورود طبرسی به این طیف از آیات انجام گرفته است. در بخش دوم مبانی که زمخشری با اتکاء به اندوخته‎های جریان معتزله از مفهوم شفاعت به دست می‎دهد بر اساس نگاه تفسیری طبرسی نقد گردیده است. در پایان با بررسی روش تفسیری هر یک از این دو مفسر در حوزه قواعد و منابع تفسیری روشن گردیده است که طبرسی در نیل به مقاصد کلام الهی مسیری مطمئن‎تر از زمخشری را با توجه به استفاده از منابع تفسیری بیشتر همچون قرآن، روایت و عقل و بهره‎مندی از قواعد تفسیری کامل‎تر، مانند توجه به کاربرد کلمات در زمان نزول و قرائن و مبنا بودن علم و علمی، طی کرده است.

مرتکب کبیره یا فاسق کسی است که گناه کبیره را انجام داده و بدون توبه از دنیا رفته است. در باره ایمان و عذاب اخروی فاسق اختلاف نظر شده است. وعیدیه خوارج، فسق را کفر و وعیدیه معتزله آن را منزلتی میان ایمان و کفر پنداشته‌اند. از نظر هر دو، عذاب اخروی فاسق، واجب و دایمی است. در نگاه تفضّلیه، فاسق، مؤمن گنه‌کار است و عذاب اخروی وی امکان دارد و تنها در صورتی واقع می‌شود که فاسق بدون توبه از دنیا برود و مشمول شفاعت و عفو اخروی نباشد و در فرض فقدان این سه عامل یا عدم تأثیر آنها عقاب فاسق در آخرت واقع می‌شود، لیکن این عذاب، موقت، یعنی منقطع و پایان‌پذیر خواهد بود. این نوشتار به روش توصیفی- تحلیلی پندار وعیدیه را نقد کرده و دیدگاه تفضّلیه را به اثبات رسانده است.

در نگاشته‌های کلامی و فِرَق و مذاهب نگاری‌های مشهور و متداول، عنوان «خُرّمیه» بارها تکرار شده و یکی از فرقه‌های انحرافی در میان مسلمانان به شمار آمده است و در ادامه، ادعاهای متناقض و متضاد فراوانی درباره آن صورت گرفته و چگونگی برساخت عنوان خرمیه در قرن دوم و سوم هجری قمری و باورهای اعتقادی آنان همچنان از مسائل پر ابهام و گاه رازآلود در مطالعات فرقه‌شناسی باقی مانده است، از این رو در این نگاشته تلاش شده تا با استفاده از روش کتابخانه‌ای و بررسی کتاب‌های تاریخی و مکتوبات کلامی و فرقه‌نگاری، ضمن ابهام زدایی از جریان‌های اعتقادی ملقّب به عنوان «خرمیه»، تصویری روشن و شفاف از باورهای اعتقادی پیروان این جریان‌ها ارائه شود و نتیجه این شد که در گذر تاریخ، عنوان «خرمیه» به سه جریان اعتقادی – نظامی جدا از هم که در مناطق خراسان و ماوراءالنهر، ری و جبال و همچنین آذربایجان، سربرآورده بودند اطلاق شده و محور مشترک این نام‌گذاری و اطلاق این لقب، تنها اشتراک آنها در مخالفت و مبارزه با خلافت عباسی بوده است.