جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از مهمترین مبانی معرفت‎شناختی علوم انسانی اسلامی، حجیت و اعتبار وحی است. از نگاه معرفت‎شناسی اسلامی، تجربه تنها راه کسب معرفت و شناخت نبوده بلکه عقل و وحی، مهمترین ابزارهای شناخت و منابع معرفت هستند. این مسئله در علوم انسانی و در توصیف و تجویز کنش‎های انسانی، نقش جدی دارد. در این پژوهش، قابلیت و ظرفیت وحی در تولید مبانی و نظریات علوم انسانی، بر اساس سه ویژگی اساسی وحی از دیدگاه متکلمان، یعنی خطاناپذیری، واقع نمایی و گستره حداکثری نسبت به شئون زندگی فردی و اجتماعی انسان تبیین می‎شود. این مسئله با توجه به این نکته مهم که نظریات دانش تجربی از جمله علوم انسانی باوجود اینکه ناظر به عینیت است اما تطابق کامل با عینیت ندارد بلکه صرفاً نشان‎دهنده گوشه‎ای از واقعیت است، قابلیت و زمینه گسترده‎ای برای ورود منابع معرفت دینی در عرصه نظریه‎پردازی علوم انسانی اسلامی ایجاد می‎کند. این قابلیت منحصر به مقام گردآوری فرضیات نبوده، بلکه در مرحله داوری اعم از توصیف و تجویز، نیز وجود دارد. بر اساس نتایج حاصل از این پژوهش، ورود وحی به ساحت علوم انسانی به معنای انکار تجربه و آزمون پذیری نظریات هم نخواهد بود بلکه گزاره‎های وحیانی که مستقیم یا غیرمستقیم قابلیت آزمون تجربی دارند در تولید علوم انسانی نقش آفرین خواهند بود.

منطق‌دانان در آثارشان شروطی را برای مقدمات برهان بیان نموده‌اند. برخی از شروط چنانند که برهان بدون آنها تحقق پیدا نمی‌کند. این شروط عبارتند از تقدم مقدمات بر نتیجه از حیث ذات، شناخت و زمان، صدق مقدمات، تناسب مقدمات با نتایج، ابتنای بر بدیهی و ذاتی بودن مقدمات. دسته دیگر، شروطی‌اند که برهان بدون آنها نیز می‌تواند صحیح باشد. این شروط عبارتند از ضرورت صدق، مقول بر کل بودن و اوّلی بودن. این مقاله نشان می‌دهد شروطی که نقش اساسی در حصول نتیجه یقینی دارند و اعتبار نتیجه وابسته به آنها است؛ صدق و ذاتی بودن است، و سایر شروط یا غالباً تحقق دارند یا سهل الوصول بوده و یا حصول و عدم حصول آنها منطقاً در صحت برهان نقشی ندارد.

آیة الله سید علی بهبهانی (1303- 1395ق)، عالمی برجسته در عرصه علوم عقلی و نقلی است که از این دانش‎ها، در علم کلام استفاده کرده است. روش وی در مسایلی که اثبات نقل وحیانی مبتنی بر آنهاست عقلی، و در مسایلی که عقل توانایی درک آنها را ندارد، نقلی، و در دیگر مسایل، روش او عقلی – نقلی و با اولویت ذکر دلایل عقلی است. ایشان برای استنباط و استکشاف قول حق از منابع نقلی، بر دلالت‌های مختلف اقوال و افعال، به‌ویژه دلالت التزامی تمرکز و تأکید، و تلاشی تحسین‌آمیز داشته است؛ چنان‌که در مسائل اعتقادی پیشاوحیانی از عقل استقلالی به‌خوبی بهره برده است. توجه وی به آراء فلاسفه و متکلمان اسلامی، موجب مخدوش شدن استقلال رأی و نگاه انتقادی او نشده، و در عین حال از رعایت ادب و انصاف در مقام نقد نیز عدول نکرده است.

گستره علم پیامبران الهی از دیدگاه عقل را می‎توان با دو رویکرد بررسی کرد: کلامی و فلسفی. رویکرد کلامی، غایت‎شناختی است و رویکرد فلسفی، نفس‎شناختی و ناظر به ظرفیت وجودی پیامبران است. بر اساس رویکرد غایت‎شناختی، معارف و احکام دینی و آنچه با آرمان هدایت‎گری پیامبران ارتباط دارد، در گستره علم پیامبران قرار داشته است. بر اساس رویکرد نفس شناختی در باب نبوت که به فلاسفه اسلامی اختصاص دارد، پیامبران در سه قوه عاقله، متخیله و عامله از مرتبه بالایی از کمال برخوردار بوده‏اند که توانسته‎اند به مقام شامخ پیامبری نایل آیند. از طریق کمال قوه عاقله با عقل فعال مرتبط و متصل گردیده و از حقایق کلی عالم آگاه شده‎اند، و از طریق کمال قوه متخیله، با عالم نفوس و مثال منفصل ارتباط و اتصال برقرار کرده، و از حقایق عالم آگاه شده‎اند، و منشأ اخبار غیبی آنان، همین آگاهی بوده است. حاصل هر دو رویکرد این است که پیامبران، علاوه بر آگاهی کامل از معارف و احکام دینی، از حقایق عالم ملک و ملکوت نیز آگاهی‏های گسترده‎ای داشته‌اند، و این سخن که علم پیامبران در هر زمان به اندازه علم دیگران بوده است، نادرست است.

بر اساس دیدگاه مشهور متکلمان، معجزه امری برهانی است اما برای رسیدن به مرحله انتاج، وابسته به «تحدّی» است. برخی با استناد به قید «مثلیت» در حقیقت تحدّی، شبهه کرده‌اند که «طلب آوردنِ مثل»، طلب امر محال است زیرا آوردنِ مثل یک چیز- به معنای واقعی- ممکن نیست. پاسخ شبهه این است که مراد از «مثل» در فرایند تحدی، «شباهت حداکثری» است، و ارائه چنین مثلی، کاملاً امکان‌پذیر است. شبهه دوم این است که به دلیل عدم تحدید زمانی و مکانی در فرایند تحدّی، عجز مخاطبان موجود در یک گوشه از جهان و در یک برهه از زمان، دلیل بر عدم امکان ارائه «مثل» از سوی دیگران و در زمان‌های آینده، نیست. پاسخ شبهه دوم این است که موحدان با مشاهده عدم قدرت همگان بر ارائه «مثل» در مدت زمان معقول، با استناد به حکمت الهی، نبوت آورنده‌ی معجزه را تصدیق می‌کنند، و برای مخاطبان ملحد نیز زمینه تأمل و تفکر پیرامون اصل وجود خدای متعال را فراهم می‌آورد تا به مدد عقل و فطرت به خداوند حکیم برسند، و در نتیجه، تمامیت برهان معجزه در اثبات نبوت، برای آنها نیز ثابت می‌گردد.

جدال میان وجود و عدم علمی با عنوان طب اسلامی به یکی از مناقشات مطرح سالیان اخیر تبدیل شده است. در میان منتقدان، رویکردهای مختلفی وجود دارد که هریک با ارائه دلایلی تلاش کرده‌اند وجود طبی با این عنوان را انکار ‌‌کنند. در این میان، گروهی از منکران، با استناد به سیره رفتاری و گفتاری ائمه( به تقویت نگاه خود اقدام کرده‌اند. محدود بودن روایات طبی و ضعف سندی آنها، توصیه عام معصومان به کسب علم و مراجعه اهل بیت به طبیب، سه دلیلی است که منتقدان طب اسلامی به آن استناد کرده‌اند. طبیعی است با توجه به رویکرد اخیر اندیشمندان در حوزه علم دینی و پیشینه ما در علم طب، نمی‌توان به‌سادگی از موضوع عبور کرد و در جدال تمدنی ما با غرب واکاوی ابعاد مختلف مسئله ضروری است. نویسندگان پس از بررسی برون‌-دینی مسئله، در مقاله طب تمدنی؛ تلاش کرده‌اند در این نوشتار از منظری درون-دینی نشان دهند که ادله فوق ناتوان از اثبات مدعاست و مخالفان برای اثبات ادعای خود باید به ادله‌ی متقن‌تری استناد کنند.

امامیه بر اساس نصوص امامت، معتقد است که امامان و جانشینان پیامبر گرامی اسلام$، دوازده نفر از اهل بیت آن حضرت می‌باشند که از جانب خدای متعال به امامت منصوب، و توسط پیامبر اکرم  به مردم معرفی شده‌اند. فیصل نور از نویسندگان معاصر وهابی، در بخشی از کتاب «الامامة و النص» که به امام کاظم% اختصاص یافته است، پس از نقل روایاتی که (به زعم او) حاکی از جهل و بیاطلاعی یاران و اهل بیت آن حضرت نسبت به امامت آن حضرت و جانشینی امام رضا% میباشد، به این نتیجه میرسد که هیچ نصی درباره امامت امامان اثنا-عشری وجود نداشته و احادیث امامت، سالها پس از دوران پیامبر$ و امامان(، توسط محدثان شیعی ساخته شده است. این مقاله با بهکارگیری روش توصیفی- تحلیلی، در صدد نقد این دیدگاه برآمده، و اثبات میکند که عواملی همچون منع تدوین حدیث، فضای خفقان دوران امام کاظم%، وجود برخی شبهات درباره صفات امام سبب جهل یا انحراف گروهی از شیعیان شده است و نه فقدان نصوص امامت.