جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عصمت انبیاء: از باورهای بنیادین مکتب امامیه است که نقش محوری در تبیین فلسفه نبوت، اصول دین و هدایت بشر دارد. این آموزه بر اساس براهین عقلی، قرآنی و روایی، به پاکی کامل انبیاء از گناه، خطا و اشتباه در تمام ابعاد زندگی فردی، اجتماعی و رسالت الهی تأکید دارد. برهان «وثوق و تحقق غرض» یکی از براهین عقلی در اثبات عصمت انبیاء: به شمار می‌آید که بر پایه تضمین هدایت کامل بشری و اعتماد به پیام الهی استوار است. برخی نویسندگان اشکالاتی به این برهان وارد کرده‌اند. در این مقاله، که به روش تحلیلی انتقادی سامان یافته است، پس از تقریر برهان مزبور به اشکالات پاسخ داده شده است.

قرن بیستم میلادی، نقطه عطفی در کیهانشناسی بود. یکی از مسائل اصلی کیهانشناسی در این قرن، نحوه پیدایش جهان است. نظریات مختلفی در این زمینه مطرح شدهاند که نظریه مهبانگ، پرطرفدارترین آنهاست و بر اساس آن، جهان در ابتدا به صورت یک آتشگوی بسیار پر انرژی و چگال بوده که حدود 798/13 میلیارد سال قبل، یک انفجار بسیار شدید در آن رخ داده و به تدریج، جهان کنونی شکل گرفته است. این مسئله، پیامدهای الهیاتی متعددی بهدنبال داشت که یکی از آنها، استفاده از این نظریه در براهین اثبات خداوند از جمله، برهان حدوث است. هدف اصلی این مقاله، تعمیق باور مؤمنانه از طریق تبیین براهین اثبات خداوند و روش گردآوری اطلاعات آن، کتابخانه‌ای و برگهبرداری و روش پردازش، تحلیلی و توصیفی است. دستاورد تحقیق این است که از آنجا که مهبانگ، حداقل، دلالت بر حدوث صورت جهان میکند و تنافی با قانون علیت ندارد، میتوان از آن در برهان حدوث استفاده کرد.

یکی از مباحث مطرح در باب نبوت، گستره علم پیامبران الهی به حقایق عالم ملک و ملکوت - علاوه بر معارف و احکام دینی- است. این مسئله از طریق عقل و نقل بررسی شده است. آیه کریمه مربوط به تعلیم اسماء به آدم% از جمله مستندات قرآنی برای بررسی این موضوع است. درباره مقصود از اسمای تعلیم شده به آدم% به عنوان خلیفه خداوند در زمین، از سوی مفسران آراء مختلفی مطرح شده است؛ مانند: نام‏های همه موجودات، نام‏های برخی از موجودات، نام‎های حجت‎های خاص خداوند، صفات و خواص اشیاء، آگاهی از همه اشیاء، اسماء الهی، حقایق عالم جبروت، نام‏ها و خواص اشیاء، نام‏ها، ذوات، خواص اشیاء و اصول مصنوعات بشری. باتوجه به قواعد زبانی و روایات معتبر، دیدگاه صحیح در این‏باره، تعلیم نام‏های حجت‏های خاص خداوند و حقایق عالم است. در این پژوهش با بهره‎گیری از روش تفسیر اجتهادی، آراء و اقوال مفسران نقل و بررسی شده، و دیدگاه مختار تبیین گردیده است.

مقوله شفاعت از مسائل مهم قرآنی است که از دیرزمان درباره آن گفتگوهای جدی و چالشی و در عین حال متفاوت و گاه متناقض در جریان بوده است. زمخشری و طبرسی به عنوان دو چهره درخشان و صاحب سبک در عالم تفسیر، هر یک متناسب با گرایش‌ها‌ی مکتبی، خوانشی متفاوت از شفاعت به دست داده‌اند. نوشتار حاضر با نگرشی توصیفی تحلیلی دیدگاه زمخشری و رهیافت تفسیری وی را از نظرگاه طبرسی نقد و بررسی کرده است. در بخش نخست چگونگی تفسیر و دریافت معنایی خاص از تفسیر آیات مربوط به مفهوم شفاعت توسط زمخشری و تطبیق آن با نوع نگرش و ورود طبرسی به این طیف از آیات انجام گرفته است. در بخش دوم مبانی که زمخشری با اتکاء به اندوخته‎های جریان معتزله از مفهوم شفاعت به دست می‎دهد بر اساس نگاه تفسیری طبرسی نقد گردیده است. در پایان با بررسی روش تفسیری هر یک از این دو مفسر در حوزه قواعد و منابع تفسیری روشن گردیده است که طبرسی در نیل به مقاصد کلام الهی مسیری مطمئن‎تر از زمخشری را با توجه به استفاده از منابع تفسیری بیشتر همچون قرآن، روایت و عقل و بهره‎مندی از قواعد تفسیری کامل‎تر، مانند توجه به کاربرد کلمات در زمان نزول و قرائن و مبنا بودن علم و علمی، طی کرده است.

پرسش از «چرایی دین و ارزش معرفتی باورهای دینی» در شمار مهم‌ترین مسائل دینشناختی معاصر است. نظریههای مطرح شده در این باب به تبیین‌های طبیعی و فراطبیعی تقسیم‌پذیراند. از جمله تبیین‌های طبیعی، نظریه «ژن خدا» از دین هَیمر است که میتواند دستاویزی برای طبیعتگرایی و ناواقعگرایی دینی باشد. درمقابل، «فطرت‌مندی دینی انسان» تبیینی فراطبیعتگرایانه و واقعگرایانه از دین فراهم میآورد. از طرف دیگر در نگاه طبیعتگرایانه، فطرت‌مندی دینی به بنیادهای ژنتیک فروکاسته میشود و در این صورت، دلالتی بر حقایق فراطبیعی- از جمله وجود خدا- نخواهد داشت. با توجه به اهمیت این مساله و نقش آن در بنیادیترین پایه‎های اعتقادی دینی، مقاله حاضر بر آن است تا دیدگاه دین هَیمر و دلالت‌های الهیاتی آن را بررسی، و نسبت آن را با نظریه فطرت بازکاود. روش تحقیق به لحاظ مقام گردآوری، کتابخانه‎ای و در مقام داوری، عقلی- تحلیلی خواهد بود. دستاورد تحقیق این است که برخلاف انتظار طبیعتگرایان، نگره ژنتیکی هَیمر هیچگونه دلالت تقلیلگرایانه و تعاندی با واقعگرایی دینی نداشته، بلکه همراه با فطرت‌مندی دینی میتوانند نگرهای دوسطحی را در تبیین دینورزی بشر ایفا کنند. در عین حال، «نظریه فطرت» دلالت‌های الهیاتی مهم‌تری دارد که نگره ژنتیکی هَیمر نسبت به آنها خنثی است

در نگاشته‌های کلامی و فِرَق و مذاهب نگاری‌های مشهور و متداول، عنوان «خُرّمیه» بارها تکرار شده و یکی از فرقه‌های انحرافی در میان مسلمانان به شمار آمده است و در ادامه، ادعاهای متناقض و متضاد فراوانی درباره آن صورت گرفته و چگونگی برساخت عنوان خرمیه در قرن دوم و سوم هجری قمری و باورهای اعتقادی آنان همچنان از مسائل پر ابهام و گاه رازآلود در مطالعات فرقه‌شناسی باقی مانده است، از این رو در این نگاشته تلاش شده تا با استفاده از روش کتابخانه‌ای و بررسی کتاب‌های تاریخی و مکتوبات کلامی و فرقه‌نگاری، ضمن ابهام زدایی از جریان‌های اعتقادی ملقّب به عنوان «خرمیه»، تصویری روشن و شفاف از باورهای اعتقادی پیروان این جریان‌ها ارائه شود و نتیجه این شد که در گذر تاریخ، عنوان «خرمیه» به سه جریان اعتقادی – نظامی جدا از هم که در مناطق خراسان و ماوراءالنهر، ری و جبال و همچنین آذربایجان، سربرآورده بودند اطلاق شده و محور مشترک این نام‌گذاری و اطلاق این لقب، تنها اشتراک آنها در مخالفت و مبارزه با خلافت عباسی بوده است.

موضوع اصلی پژوهش حاضر ارزیابی رویکرد روشی و کاربست مباحث علم اصول به ویژه مبحث الفاظ مثل مشتق و فعل مضارع در مقاله «دلالت آیه لا ینال بر عصمت انبیاء» است که بر اساس روش تحلیلی- انتقادی و به هدف نمایان سازی میزان استحکام نتیجه‌ی ذکر شده در مقاله مذکور سامان یافته است. مهمترین دستاوردهای پژوهش حاضر، نشان دادن عدم توجه نویسنده مقاله مذکور به جمیع جهات تاثیرگذار در استنباط از آیه لا ینال (بقره: 124)- مثل: ضمیمه شدن معنای مشتق به تحلیل معنای فعل مضارع، و تبیین نص یا ظاهربودن دلالت مشتق بر انحصار معنای حقیقی در ذات متصف به مبدأ- است؛ به گونه‌ای که اگر چنین توجهی صورت می‌گرفت به دلالت آیه بر عصمت مطلق انبیاء اذعان می‌شد. عدم پایبندی نویسنده مقاله به مدعای خود در پرهیز از تحمیل پیش‌فرض در تحلیل آیه، و همچنین ناسازگاری برخی از مطالب با مبانی انتخابی نویسنده، و تحلیل نکردن رابطه میان دو مفهوم ظلم و عدالت، از عوامل تاثیرگذار در استنتاج نادرست از آیه لا ینال در مقاله مذکور است.

مرتکب کبیره یا فاسق کسی است که گناه کبیره را انجام داده و بدون توبه از دنیا رفته است. در باره ایمان و عذاب اخروی فاسق اختلاف نظر شده است. وعیدیه خوارج، فسق را کفر و وعیدیه معتزله آن را منزلتی میان ایمان و کفر پنداشته‌اند. از نظر هر دو، عذاب اخروی فاسق، واجب و دایمی است. در نگاه تفضّلیه، فاسق، مؤمن گنه‌کار است و عذاب اخروی وی امکان دارد و تنها در صورتی واقع می‌شود که فاسق بدون توبه از دنیا برود و مشمول شفاعت و عفو اخروی نباشد و در فرض فقدان این سه عامل یا عدم تأثیر آنها عقاب فاسق در آخرت واقع می‌شود، لیکن این عذاب، موقت، یعنی منقطع و پایان‌پذیر خواهد بود. این نوشتار به روش توصیفی- تحلیلی پندار وعیدیه را نقد کرده و دیدگاه تفضّلیه را به اثبات رسانده است.

مساله‎ی عقلی یا شرعی بودن حسن و قبح افعال از مسائل مهم و پرکاربرد در علوم اسلامی است که در سه دانش اصول فقه، کلام و اخلاق به آن میپردازند. دیدگاه آیت الله حکیم در بررسی این قاعده دارای سه ویژگی مهم است. نخست؛ نوآوری در تقریر محل نزاع و استفاده از آن در ارائه‎ی استدلالی نو بر عقلی بودن حسن و قبح است. در این استدلال نقطه‎ی آغاز را فعل خداوند قرار داده و با تحلیل چگونگی آن، به اثبات عقلی بودن حسن و قبح می‌پردازد. دوم؛ بکارگیری دلالت وجدان و ارتکاز در اثبات دیدگاه مختار (عقلی بودن حسن و قبح) و نقد دیدگاههای رقیب (نقد مشهوری دانستن قضایای حسن عدل و قبح ظلم، نقد تقسیم سه گانه افعال از جهت اتصاف به حسن و قبح و نقد دیدگاه اشاعره) است. ایشان پس از پذیرش عقل به عنوان منبع معرفت، مراد خویش از عقل را مراجعه به وجدانیاتی که خداوند در درون انسان به ودیعه نهاده است، دانسته و استفاده از استدلال‌های پیچیده عقلی را غیر ضروری میداند. ویژگی سوم؛ استفاده از دلایل نقلی در نقد استدلال اشاعره بر حاکمیت و مالکیت مطلق خداوند است.

مسأله احتجاب الهی که در الهیات مدرن با عناوینی نظیر «اختفای الهی»، «غیبت خدا» و «کسوف الهی» از آن یاد می‌شود، از مهمترین چالش‌های الهیاتی عصر حاضر است که برخی آنرا شاخص‌ترین مشخصه الهیاتی عصر مدرن قلمداد می‌کنند. زوایای مختلف این آموزه در روایات نیز مطرح شده، اما کمتر مورد اهتمام الهی‌دانان به‌ویژه در الهیات معاصر قرار گرفته است. جستار حاضر با درک اهمیت و ضرورت این مسأله و جایگاه آن در الهیات مدرن و با هدف بازخوانی این آموزه در فرهنگ روایات، می‌کوشد با روش توصیفی تحلیلی به تحلیل و بررسی احتجاب معرفتی الهی در روایات با تأکید بر دیدگاه صدرالمتألهین بپردازد. از رهگذر این پژوهش آشکار می‌شود که روایات احتجاب الهی چهار گونه‌اند: الف. احتجاب معرفت‌شناختی؛ ب. احتجاب هستی‌شناختی؛ ج. احتجاب کیفری؛ د. احتجاب سلوکی. دسته اول خود، دو گونه «حقی» و «خلقی» دارد. واجب‌الوجود علی‌رغم احتجاب عقلی اجمالی، شناخت‌پذیر است و احتجاب تام ندارد؛ چنانکه فقدان تجربه حضور خدا در عصر حاضر نیز فی‌الجمله پذیرفتنی است. از دیگر سو، عامل احتجاب الهی، شدت ظهور الهی و قصور قوای ادراکی انسان است.