مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی ساختار عقلانیت دینی در دو مکتب کلامی امامیه و ماتریدیه به بررسی لایه‌های عقل‌گرایی، روش‌شناسی معرفت دینی، و نسبت عقل و وحی در این دو سنت پرداخته است. مسئلة اصلی مقاله آن است که هر یک از این مکاتب تا چه اندازه قابلیت نظریه‌پردازی و بازسازی فلسفة دین اسلامی را در درون سنت خود دارا هستند. پژوهش با روش توصیفی‌ـ تحلیلی و با استفاده از منابع اصلی کلامی، آثار متفکران برجستة هر مکتب، و مطالعات معاصر سامان یافته است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت امامیه با عبور از عقل استنباطی به عقل فلسفی و سپس عقل معناشناختی الگویی چندلایه و نظام‌مند از عقل دینی ارائه می‌دهد که توان تحلیل، بازسازی مفهومی، و نظریه‌پردازی در فلسفة دین را داراست. در مقابل، عقلانیت در مکتب ماتریدیه عمدتاً بر مبنای عقل فطری و اثباتی استوار است و در حوزة تحلیل مفاهیم و تفسیر فلسفی از آموزه‌های دینی رویکردی محافظه‌کارانه و دفاعی اتخاذ می‌کند. دستاورد نظری پژوهش طراحی دو مدل مفهومی برای تحلیل عقلانیت دینی در هر مکتب و ارائة جدول تطبیقی نهایی است که نشان می‌دهد عقلانیت امامیه، به‌ویژه در مواجهه با چالش‌های فلسفة دین معاصر، از قابلیت بیشتری برای نظام‌سازی مفهومی برخوردار است.

صدرالمتألهین در جای جای آثار خویش دربارۀ نسبت فلسفه با دین و عدم مخالفت آن دو با یکدیگر سخن گفته است. او در این باره از دین با تعبیرات گوناگونی یاد کرده است؛ تعبیراتی چون دین و طریقۀ انبیاء، کتاب و سنت، شریعت حقه، شریعت خاتم الانبیاء، شرایع حقۀ الهیه، هذا القرآن، احادیث وارده از نبی و آل نبی، و احادیث صحیح پیامبر اسلام. او قرآن را تحریف ناشده می‌داند و معتقد است که باور به تحریف قرآن، با اعتقاد به حجیت قرآن در تنافی است اما دربارۀ احادیث، و نسبت احادیث گردآوری شده در متون حدیثی با آنچه از نبی و آل نبی صادر گشته داوری نکرده است. این پژوهش پس از تبیین دقیق و مستند دیدگاه صدرالمتألهین دربارۀ نسبت فلسفه با دین، بر اساس دوگانۀ سنت و حاکی از سنت ـ‌ یا سنت صادره و سنت واصله ـ در دو مرحله به نقد آن دیدگاه می‌ۤپردازد؛ در مرحلۀ اول نشان می‌دهد که نه تنها حکمت متعالیه بلکه هیچ فلسفه‌ای با «دین واصل»، مخالفت کلی ندارد همچنانکه هر فلسفه‌ای از جمله حکمت متعالیه با «دین واصل»، مخالفت جزیی دارد؛ و در مرحلۀ دوم نشان می‌دهد که ادعای مخالفت یا عدم مخالفت هر فلسفه‌ای با «دین صادر»، ادعایی اثبات ناپذیر و ابطال ناپذیر است که در نهایت حتی در مقام جدل با متدینین نیز کارآیی ندارد.

در حوزه علوم فلسفه و کلام، نصیرالدین طوسی به عنوان یکی از اندیشمندان دوگانه شناخته می‌شود. او در برخی از مباحث و موضوعات دانشی، دو عقیده متفاوت را ارائه کرده است که یکی بر اساس اصول فکری متکلمان و دیگری بر مسلک فیلسوفان استوار است. این موضوع ممکن است در ابتدا ابهام و تردید ایجاد کند، زیرا به نظر می‌رسد که نصیرالدین طوسی نظرات چندگانه‌ای را ارائه داده است. این رساله با ارائه یک دیدگاه جامع و تحلیلی، به بررسی زندگانی نصیرالدین در سه دوره زمانی می‌پردازد. سپس، یک فهرست جامع از کتابشناسی آثار و گاه‌شمار تألیفات تاریخ‌دار وی ارائه می‌شود. در ادامه، نظرات چندگانه نصیرالدین طوسی شمارش شده و نوعی ناهمگونی را نشان می‌دهد. شش فرض مختلف در تحلیل این نظرات مطرح می‌شود و به قائلین و حامیان هر یک از آن‌ها پرداخته می‌شود. هر یک از این فروض به دقت بررسی شده تا مشخص شود کدام یک قوی‌تر است. در نهایت، دیدگاه برگزیده ارائه می‌شود. این رساله با بررسی دیدگاه‌های نصیرالدین طوسی و توجه به جایگاه اجتماعی و علمی او، نشان می‌دهد که رأی واقعی وی بر اساس مبانی کلام امامیه است. همچنین، دیدگاه‌های فلسفی او به اقتضای علم فلسفه در آثار فلسفی او آورده شده است. علاوه بر این، آثار فلسفی و دیدگاه‌های فلسفی مقابل با کلام امامیه به دلیل شرایط زندگی و حضور در قلاع اسماعیلی، و از روی تقیه به رشته تحریر در آمده است. فرضیه «تبدل رأی» در این پژوهش به طور کلی رد می‌شود.

بعد از بیداری فکری و علمی جوامع اسلامی در حدود دو قرن اخیر، عده‌ای از روشنفکران و اندیشمندان مسلمان و حتی رهبران دینی که با موج عظیم سیانتیسم و پیشرفت علوم در جهان غرب مواجه شده بودند، تلاش‌های اصلاحی فراوانی را برای تطبیق و هماهنگ نمودن آموزه‌ها وفرهنگ اسلامی با تمدن نوین علمی غرب انجام دادند. به جهت سطح بهره مندی اصلاحگران و تجددخواهان از عقائد اصیل اسلامی و چگونگی تأثیرپذیری و انفعال آنها در مقابل افکار علمی جدید که از شدت و ضعف برخوردار بود، دو طیف متفاوت شکل گرفت. یک طیف تجددخواهان افراط گرا بودند کهبا خود باختگی و علم زدگی وغفلت از مبانی اومانیستی و لیبرالیستی جهان غرب بعد از رنسانس علمی، گرایش غالب و راهبرد تعارض و تمایز علم ودین به معنای رایج آن در حوزه غرب یهودی-مسیحی را برجسته نمودند، وطیف دیگر در برخورد با پدیده علم وتکنولوژی نوین تلاش کردند راه میانه بین علم ودین بیابند، که جوامع اسلامی هم از ثمرات علوم تجربی و پیشرفت‌های جهان مدرن بهره مند گردد، وهم ازتمدن و فرهنگ و اخلاق علم زده و اومانیستی تفکرفلسفی غرب در امان باشند، این دوگروه با ساده پردازیهای مصلحت اندیشانه وشتاب زدگی درپذیرش برخی مبانی علمی وسطحی نگری دراصول دینی، گروهی بسوی انفعال و از خود بیگانگی و گروهی بسوی تساهل و تسامع دینی وچشم پوشی از برخی اصول اسلامی گام برداشتند. این مقاله در صدد بررسی انتقادی دیدگاه برخی از روشنفکران و اندیشمندان این دو طیف با روش تحلیلی -توصیفی و منابع در دسترس کتابخانه‌ای می‌باشد.

سیدجلال‌الدین‌آشتیانی متفکری با رویکرد صدرایی و عرفانی و دارای ذهنی نقاد است. نقد جلوه‌گاه مرزهای اندیشه‌ها است. انتقادات آشتیانی دارای وسعتی است که از مخالفان تا سرآمدان فلسفه و عرفان را شامل می‌شود. او متکلمان، عرفا، فلاسفه مشائی، اشراقی و حتی صدرایی را نقد کرده است. در این رساله با روش تحلیلی-توصیفی به دنبال ارائه دیدگاهی جامع از اندیشه‌های آشتیانی بوده‌ایم، به این منظور انتقادات او را در سرتاسر ابواب فلسفه و عرفان، مطمح نظر قرار داده‌ایم و مبانی‌ای را که این انتقادات بر آن استوار است، بررسی نموده‌ایم. مباحث رساله، ذیل سه عنوان وجودشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی طرح شده است. از باب نمونه او هم ادله عرفا در وحدت وجود را نقد می‌کند و هم از مدعای وحدت وجود دفاع می‌کند، هم ادله عرفا بر صادر اول بودنِ وجود منبسط را نقد می‌کند، هم از صادر اول بودن وجود منبسط دفاع می‌کند. همچنین او برخی از صدرائیون را که منکر تشکیک ماهوی هستند نقد می‌کند و تشکیک در ماهیت را به تشکیک در وجود ارجاع می‌دهد. او هم نظر برخی از متکلمین و تفکیکیان مبنی بر مادی بودن نفس را مورد نقد قرار می‌دهد، هم نظر برخی از فیلسوفان مبنی بر مجرد محض بودن نفس را نقد ‌می‌کند و برای نفس دو ساحت روحانی و جسمانی قائل می‌شود. آشتیانی هم نقدهای جلوه بر برهان تضایف را مخدوش می‌داند، هم خودش این برهان را از جهتی دیگر نقد می‌کند. او عمدتا با مبانی صدرایی و عرفانی و گاه با مبانی مشائی و دینی به نقد دیگران پرداخته است. آشتیانی به جهت تکیه به نگاه صدرایی با دو چالش روبرو است: اول اینکه نتواند تقریر صحیح و همدلانه‌ای از نظری که نقد کرده است ارائه دهد، دوم اینکه روبنای نظر دیگران را صرفا با تکیه به مبانی صدرائی مورد انتقاد قرار دهد. آشتیانی در اکثر موارد از این چالش‌ها سربلند بیرون آمده است.

اختیار را در تعریف، برگزیدن آزادی و رجحان دادن چیزی بر چیزی و عشق را حد افراط دوست داشتن بیان کرده‌اند. متکلمان در روزگار صحابه به مناظره درباره اختیار پرداخته که حاصل آن تشکیل دو فرقه قدریه و جبریه بوده است، اولین نظریه‌پرداز شخصی به نام معبد بن عبدالله جهنی بصری که متأثر از سوسن نصرانی بوده دانسته‌اند و گروهی سرمنشأ مباحث اختیار را علی (ع) برشمرده‌اند. گفتگو از عشق نیز از قدیم میان شعرا و عرفا و بزرگان مطرح بوده است. رابعه العدویه یکی از زنان سرشناس در طریقت و عرفان آغازگر حدیث محبت و عشق دانسته شده است. انسان مظهر تام خداوند و مختار است پس به ذات اختیار را دارا است، از دیدگاه دکتر دینانی اختیار شامل نوعی آگاهی است که راه رسیدن به کمال خواهد بود و این کمال هدف انسان به‌حساب آمده است. عشق یک جذبه نیرومند میان عاشق و معشوق به وجود آورده که توانایی انصراف را از عاشق خواهد گرفت اما همین خصوصیت دارای ادراک و آگاهی خواهد بود. باید گفت که رسیدن به مقام عشق بدون برداشتن دو گام اساسی یعنی معرفت و محبت امکان‌پذیر نبوده و نیز باید دانست قهاریت عشق اختیار را نابود نخواهد ساخت و حاصل آن‌که میان عشق و اختیار تعارضی نبوده بلکه عشق زیبایی‌های اختیار را نمایان خواهد کرد. مقاله حاضر رابطه عشق و اختیار را از دیدگاه غلامحسین ابراهیمی دینانی با هدف آشنایی با عقاید این فیلسوف معاصر و دیدگاه کلامی، عرفانی و فلسفی با روش تحلیلی از طریق منابع کتابخانه‌ای مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهد.

دین اسلام با تأکید بر جایگاه بنیادین عقل در فرآیند معرفت‌شناسی دینی، همواره مسیر تمدن‌سازی و پیشرفت را ترسیم نموده است. در این منظومه فکری، نسبت سنجی عقل و دین از جمله چالش‌برانگیزترین مباحث بوده که طیفی از آراء را شامل می‌شود؛ از نفی کامل هرگونه ارتباط تا اعتقاد به رابطه‌ای تکاملی و ذاتی. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-تاریخی نشان می‌دهد که اوج گیری تمدن اسلامی مرهون چهار رکن اساسی بوده است: نخست، تکیه بر قرآن و سنت به‌عنوان چارچوب هویت‌ساز؛ دوم، پذیرش عقل به‌مثابه ابزاری معتبر در فهم دین؛ سوم، بنیان‌گذاری ایمان بر استدلال‌های عقلانی؛ و چهارم، نقد و بازخوانی میراث فکری اسلام. بررسی داده‌های تاریخی مؤید آن است که در دوره‌های طلایی تمدن اسلامی، تعامل سازنده عقل و دین به هماهنگی یافته‌های علمی با تعالیم وحیانی و گسترش فضای گفت و گو منجر شده بود. در این میان، نظام اجتهاد پویا به‌عنوان مکانیسمی کارآمد، انعطاف شریعت در برابر تحولات زمانی را ممکن ساخته بود. یافته‌های این مطالعه که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، گویای آن است که بازتولید این الگوی تعاملی در دوران معاصر می‌تواند سنگ بنای تمدنی نوین باشد که از سویی به مبانی اصیل اسلامی وفادار است و از سوی دیگر، توان پاسخگویی به چالش‌های پیچیده جهان امروز را دارا می‌باشد. این مسیر، احیای عقلانیت دینی را به‌عنوان پیش‌شرط ضروری هرگونه نوزایی تمدنی در جهان اسلام معرفی می‌کند.

علم النفس فلسفی هر چند از نظر موضوع و روش با روان‌شناسی جدید تفاوت‌های آشکاری دارد؛ اما بادقت نظر می‌توان برخی مسائل مشترک را در آن‌ها یافت. یکی از این مسائل مراحل رشد شناختی ژان پیاژه در روان‌شناسی جدید است که از بسیاری جهات با مراتب عقل نظری ابن‌سینا قابل‌مقایسه است. به طوری که مراتب چهارگانه عقل نظری در ابن سینا روند و پیمایشی یک سان با مراحل رشد شناختی پیاژه دارد.نظریه رشد شناختی پیاژه یک نظریه جامع درباره فرایند شناسایی انسان است. این نظریه به مطالعه توانایی‌های کودکان در مراحل رشد و تعامل آنها با محیط می‌پردازد. پیاژه بر این باور بود که در فرایند رشد شناختی خود کودک شرکت‌کننده‌ای فعال است و نقش اصلی را خودش ایفا می‌کند درحالی‌که در تفکر ابن‌سینا ابتکار عمل از آن نفس بشری نیست.براین‌اساس این مقاله با روش تحلیلی توصیفی به مقایسه رشد شناختی پیاژه با مراتب عقل نظری در تفکر ابن‌سینا می‌پردازد.

در میان مراتب ادراک آدمی، ادراک عقلی، ‌به‌عنوان مهم‌ترین بخش ادراک به شمار می‌آید و او را از حیوانات متمایز می­کند. ابن‌سینا در ادراک عقلی قائل به نظریه تجرید و اتصال نفس با عقل فعال است و ملاصدرا در این­ باره نظریات متفاوتی را بیان می­کند. بر اساس مبانی ملاصدرا، نفس ناطقة آدمی پس از گذر از نفس نباتی و حیوانی، به مرحله­ای از ادراک می­رسد که قادر است مفاهیم کلی و حقایق عقلانی را ادراک کند. اما این امر چگونه محقّق می­گردد؟ صدرالمتألهین (برخلاف ابن‌سینا) در ادراک حسی و خیالی قائل به خلاقیت نفس است؛ درحالی‌که درباره فرآیند ادراک عقلی، در آغاز دارای آرای متفاوت و به نظر، متعارضی است. به عبارتی بنا بر مبنای ابن­سینا، علم به‌واسطه انفعال حاصل می­شود، ولی در حکمت متعالیه و در کتب پیشینیان مشاء، سخن از انفعال نیست و علم در قسمتی از امور و در بسیاری از موارد، به انشای نفس برمی­گردد. مهم‌ترین آرای ملاصدرا در زمینه ادراک عقلی را می­توان در قالب سه رویکرد ذکر نمود: نخست، مشاهد­ی مثل نوریه از دور؛ دوم، افاضی واهب الصور (عقل فعال) و سوم، ‌اندکاک در ذات الهی بر سبیل فنا. نقطه اشتراک این دو فیلسوف، در نحوه افاضه واهب الصور بر آنهاست که ابن‌سینا به نحو اتصال می­داند، ولی ملاصدرا بر سبیل اتحاد و هریک از این دو دیدگاه، ثمراتی دارد که قابل‌توجه است. نوشتار پیش رو که به روش کتابخانه­ای و تفحص در آرای فلاسفه پیشین تهیه شده، ضمن تبیین دیدگاه این دو فیلسوف دررابطه‌با ادراک عقلی، ناگزیر است توضیح مختصری درباره حقیقت نفس انسان و قوای وجودی او و همچنین حقیقت عقل فعال در عالم ارائه نماید تا بدین‌وسیله تصویری روشن در ذهن مخاطب ایجاد گردد.