مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب فخر رازی در باب فلسفه‌ی عملی و دانش اخلاق و نیز نفس‌ شناسی است. این کتاب دو بخش اصلی دارد: در بخش نخست به علم النفس پرداخته و در بخش دوم به علم اخلاق.

این شرح از نخستین شروح این متن هست که تبدیل به یک متن آموزشی فلسفه در جهان اسلام می‌شود. در قاهره و شهرهای ترکیه این شرح را درس می‌گرفتند، و بر آن تعلیقه می‌زدند.

توسعه‌ی علمی، ابزار و عامل مهمی در اعتلای تمدن‌ اسلامی بوده است، اما از قرونِ ‌میانه، این امر با موانع و مشکلاتی روبرو شد که با وجود دارا بودن دستاوردهای گران­مایه و پرورش اندیشمندان فراوان، دچار افول گشت و نتوانست با توجه به مقتضیات زمان، زمینه‌های لازم جهت توسعه‌ی‌‌علمی جوامع‌اسلامی را فراهم سازد، از این­رو، شناخت علل افول ‌علمی برای رفع موانع پیشرفت و دستیابی به عمران و توسعه، ضروری است. این موضوع، توجه اندیشمندان حوزه‌ی علم و تمدن را به خود جلب کرده و هریک، با رویکردی ویژه، به بررسی آن پرداخته و علل متنوع و متعددی را برای آن را برشمرده‌اند. در این میان، آشنایی با اندیشه‌های امام‌خمینی(ره) می‌تواند به درک بهتر علل بنیادین افول‌علمی و مواجهه و برخورد با آن­ها کمک نماید، بنابراین، نوشتار حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی به واکاوی علل اساسی افول‌علمی جهان‌اسلام از منظر معظم­له می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام خمینی(ره) سهم علل ‌درونی از جمله ناخودباوری، عقل و خردگریزی را در افول‌علمی پررنگ­‌تر از علل‌بیرونی دانسته و استعمار را در ابعاد مختلف چون فکری، نفوذ و ... به عنوان علل بیرونی برشمرده است، لذا، بر اتخاذ راه­حل­هایی چون خودکفایی علمی، خودباوری و همراهی علم با ارزش‌های‌اسلامی و همکاری میان مراکز‌‌علمی را برای خروج از این چالش ارائه کرده است.

مسئله تکثر ادیان و حقانیت آن‌ها در عصر نوگرایی و پیشرفت رسانه‌ها به چالشی اساسی تبدیل شده است. در گذشته، پیروان ادیان مختلف بدون آگاهی از یکدیگر به اعمال دینی خود می‌پرداختند، اما امروزه با گسترش ارتباطات، آشنایی با باورها و مناسک ادیان مختلف افزایش یافته است. این وضعیت پرسش‌هایی درباره حقانیت ادیان و نجات انسان‌ها ایجاد کرده است. در این زمینه، رویکردهای مختلفی وجود دارد؛ انحصارگرایی تنها یک دین را حق می‌داند و سایر ادیان را باطل می‌شمارد. در مقابل، شمول‌گرایی به این باور است که حقانیت و رستگاری تنها از طریق یک دین خاص ممکن است، اما پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند نجات یابند. همچنین، کثرت‌گرایی به رسمیت شناختن حقانیت و نجات در همه ادیان را مطرح می‌کند و بر این اساس، راه‌های متعددی برای دستیابی به حقیقت وجود دارد. با توجه به توضیحات فوق و رویکردهایی که در ارتباط با تکثر ادیان و حقانیت آن ها بیان شد مسئله ای که ایجاد می شود این است که درنهایت از میان این ادیان متکثر، کدام دین واقعا حق بوده و به پرسش های اساسی انسان ها درباره آغاز و انجام هستی و راه دستیابی به مقصود آفرینش و غیره پاسخ خواهد داد و موجب رستگاری و سعادت ابدی انسان ها می شود؟ اساسا با چه معیارهایی می توان دین حق را شناسایی و اثبات کرد و ادیان باطل دیگر را افزون بر کارآمد بودنشان رد نمود؟ معیارهای دین حق چیست؟ معیارهای بازشناسی دین حق از ادیان باطل چیست؟ اندیشمندان برای شناسایی دین حق معیارهایی ارائه داده‌اند، عده ای از اندیشمندان خاستگاه دین را از آن جهت که آیا دین منشا و مبدا الهی دارد یا ساخته و پرداخته انسان است به عنوان ملاک در نظر گرفته اند. برخی نیز به کارکردهای ادیان توجه نموده و معتقدند که دینی می تواند از اعتبار بیشتری برخوردار باشد که از جنبه های گوناگون پاسخ گوی جامع نیازها و مشکلات انسان ها باشد. عده ای دیگر نیز بنیان گذاران ادیان و ویژگی های شخصیتی و همچنین شیوه ی زندگی آن ها را به عنوان معیار ارزیابی حقانیت ادیان در نظر گرفتند. عده ای از متفکران هم به بررسی اجمالی محتوا و آموزه های ادیان از جهت عقلانی بودن، جامع و مطابق با واقع بودن، انسجام و کارکرد مثبت داشتن و غیره پرداختند. در همین راستا علامه طباطبائی نیز در آثار مختلف خود معیارهایی برای شناسایی دین حق ارائه داده است که در این تحقیق به بررسی معیارهای دین حق از دیدگاه ایشان می پردازیم. تحقیق در این زمینه به دلیل شیوع شبهات دینی و عدم آگاهی صحیح از دین حق (اسلام) در جامعه امروزی اهمیت دارد. با توجه به گسترش اطلاعات و دسترسی آسان به منابع مختلف، نیاز به تبیین و شناخت دقیق دین حق بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین هدف این تحقیق بررسی معیارهای بازشناسی دین حق از باطل با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبائی است.

مسئله رابطه عقل و دین از جمله موضوعات چالش‌برانگیزی است که در فلسفه، کلام و اندیشه دینی پیشینه‌ای کهن دارد. این دیرپایی بحث‌برانگیزانه از آن رو است که نسبت عقل و دین، نقش اثرگذاری در پهنه معرفت دینی بجا می‌نهد و همین امر موجب آن شده که حکیمان مسلمان نیز درتأملاتشان اهتمام خاصی به تبیین نوع تعامل عقل و دین روا دارند. در این میان فارابی فیلسوف پرآوازه قرن چهارم و آیت الله جوادی آملی حکیم برجسته معاصر در آثار خویش کوشیده‌اند با خوانشی همگرایانه، سازواری عقل و نقل را به اثبات رسانند. از نظرگاه این دو حکیم بلند مرتبه تاریخ فلسفه، معرفت عقلانی نه تنها از معرفت دینی گسسته نیست بلکه در قلمرو معرفت دینی قرار می‌گیرد و هیچ یک از دیگری در رسیدن به حقایق بی‌نیاز نیست. هر چند که این دو فیلسوف در نگاه کلی راجع به عدم تعارض عقل و دین هم‌نظرند، اما در چگونگی تبیین رابطه آن دو و نیز در روش بهره‌مندی از عقل در تبیین آموزه‌های دینی و محدودیت فهم عقل اختلاف نظر دارند.

مسئله این تحقیق کشف عواملی است که فارابی را به ساخت فلسفه دینی در عالم اسلام سوق داده است. یافته‏های ما براساس تحلیل و ارزیابی داده‏های موجود در متن آثار وی و شواهد فضای فلسفی روزگار او، از این قرار است: گفتمانِ فلسفی غالب در عصر فارابی، یکی از علل گرایش این فیلسوف به فلسفه دینی بوده؛ زیرا ‌مباحث مربوط به نسبت دین و فلسفه از سال‏های اولیه تحصیل فارابی در مرو تا تحصیلات تکمیلی و استادی‏ او در بغداد، وی را همراهی می‏کرده است. مرو محلی برای یهودیت یونانی‌مآب محسوب می‏شد که به ایجاد هماهنگی بین دین و فلسفه تمایل داشت. به‌علاوه دو تن از معلمان او (یوحنا بن حیلان و متی ‏بن یونس) در بغداد، اولی پیرو فلسفه اسکندرانی و دومی از مترجمان بعضی شروح فلسفی مکتب اسکندرانی بود. میراث فلسفی ترجمه‌شده در روزگار او نیز که حاوی بعضی شروح و آثار اسکندرانی و نوافلاطونی بود، نقش مهمی در ساخت ایده فلسفه دینی در ذهن فارابی داشت. همچنین قرائت خاص وی از مابعدالطبیعه که متأثر از علائق معرفتی او به آموزه‏های کتاب آسمانی مسلمانان بود به‏همراه درکی که از وحدت حقیقت داشت از اسباب دیگر، در نزدیک کردن فارابی به ساخت فلسفه دینی در عالم اسلام به شمار می‏رود.

عقل، قوه‌ای از قوای نفس و مرتبه‌ای از وجود انسان است که مایه‌ی کشف مجهولات و گسترش معلومات انسان می‌شود. ادراک در نظر فلاسفه، صورتی است از یک چیز (مُدْرَک) که در عقل یا ذهنِ دریابنده (مُدْرِک) حاصل می‌شود، صورتی که ممکن است مجرد باشد، یا مادی؛ جزئی باشد، یا کلی؛ جوهر باشد یا عرض؛ و حاضر باشد یا غایب. این صورت ممکن است در ذات، یا در یکی از افزارهای ادراک، مانند افزار دیدن، یا شنیدن، حاضر شود و تحقق یابد. دانشمندان و فلاسفه بسیاری، نظرات مختص به خود را پیرامون عقل و ادراک داشته که یکی از آن‌ها، غلامحسین ابراهیمی دینانی است. ماهیت عقل و ادراک و رابطه‌شان با هم از نگاه دینانی، بسیار جالب،گسترده و عمیق است، که در این پژوهش بدان پرداخته شده است. این پژوهش، با عنوان ((بررسی ماهیت و جایگاه عقل در ادراک انسان از دیدگاه غلامحسین ابراهیمی دینانی)) است. این پژوهش که به روش کتابخانه‌ای و با شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی انجام شده است؛ شامل تحلیل چهار فصل، پیرامون عقل و ادراک و نظریات غلامحسین ابراهیمی دینانی است و پاسخ به مهم‌ترین ابهامات پیرامون ماهیت عقل و ادراک و رابطه‌شان به‌طور تعمقی از منظر دینانی، از اهداف این پژوهش بوده که بدان پرداخته شده است. از این رو، یافته‌های حاصله مبنی‌ بر این است که مراحل و مراتب تحقق ادراک شامل: احساس، تخیل، توهم و تعقل بوده و عقل به عنوان نور درونی در انسان یابنده‌ی حقایق است که آن بر دو قسم است: عقل‌ عملی،کنترل‌گرِ ‌کنش و رفتار آدمی و عقل ‌نظری، موظف به درک و شناخت واقعیت‌ها و قضاوت درباره‌ی آن‌ها، که مراتب عقل نظری شامل: عقل هیولانی، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل بالمستفاد است. البته دینانی معتقد است: عقل تقسیم پذیر نیست و واحد است و جایگاه محوری و بنیادینی در ادراک انسان دارد و ادراک را رابطه ای دوسویه میان انسان و واقعیت می‌داند، که در آن، ذهن، فعالانه در شکل‌گیری شناخت، دخیل است، طریق درک حقیقت، راه عقل است و عقل در پشت تمام ادراکات انسان قرار دارد و در واقع، عقل، اساس همه‌ی ادراکات انسان می‌باشد، عقل و ادراک، دو رکن اساسی در فرآیند شناخت هستند، که با هم تعامل دارند و این رابطه میان ادراک و عقل نظری، فرآیند شناخت انسان را تکامل می‌بخشد و او را به سمت فهم حقیقت‌های بزرگ‌تر، هدایت می‌کند.

پایان‌نامه حاضر با هدف مقایسه و تحلیل دیدگاه‌های دو فیلسوف اسلامی، جلال‌الدین دوانی و ملارجبعلی تبریزی، در باب نفس نگاشته شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای، در پنج فصل به مقایسه و تحلیل موضوع پرداخته است و نشان می‌دهد که هر دو فیلسوف در مباحث نفس ‌شناسی، دیدگاه‌های نوآورانه‌ای ارائه کرده‌اند. دوانی تحت تأثیر حکمت اشراق بود و بر اندیشه فلاسفه بعد از خود تأثیر گذاشت. در مقابل، تبریزی تلاش کرد تا اندیشه مشائی را بسط دهد و به صراحت با جریان اشراقی معاصر خود مخالفت ورزید. این تفاوت در مبانی و جهت‌گیری‌های فلسفی، به رغم وجود اشتراکاتی میان آن دو، زمینه‌ساز شکل‌گیری دیدگاه‌های متمایز در نفس‌شناسی این دو حکیم شد. این مسئله در کنار جایگاه علمی برجسته و نوآوری‌های چشمگیر آن‌ها در بحث نفس، و همچنین ناشناخته ماندن برخی ابعاد اندیشه‌هایشان، بستری مناسب را برای تطبیق و مقایسه دیدگاه‌هایشان فراهم آورد. از جمله نوآوری‌های دوانی می‌توان به وحدت حقیقت نفس، تبیین معنای وجود ذهنی و ارائه راه حل هایی برای پاسخ به شبهات آن اشاره کرد. در مقابل، تبریزی دیدگاه هایی همچون بساطت نفس، نفی جسمانیه الحدوث بودن نفس، اثبات تجرد نفس نباتی، علم نفس به موجودات خارجی و نقدهای جدی بر نظریه وجود ذهنی را ارائه کرد. جلال الدین دوانی با ابطال دیدگاه قائلین به قدیم بودن نفس به دنبال اثبات حدوث نفس است. یکی از استدلال های او، که با نظریه ملارجبعلی تبریزی مرتبط است، بر این پرسش متمرکز است: چگونه نفس ازلی می‌تواند وارد بدن مادی شود؟ این پرسش دوانی، نشان دهنده عدم توافق کامل او با نظریه تبریزی در زمینه انفکاک اولیه نفس از ماده است. ملارجبعلی تبریزی گام اول برای اثبات تجرد نفس را اثبات انفکاک اولیه نفس از ماده می‌داند. تبریزی استدلال می‌کند که اگر نفس به طور ذاتی به ماده وابسته نباشد، ورود اولیه آن به ماده غیرممکن می‌شود. بنابراین، نفس حدوث جسمانی ندارد. محقق دوانی بر تجرد نفس انسانی و ماهیت ادراکات ذهنی متمرکز است و تنها اشاراتی از فلاسفه پیشین در مورد تجرد نفس نباتی ارائه می‌دهد. این در حالی است که تبریزی، با وجود اعتقاد به تجرد همه نفوس، رویکردی متفاوت دارد و برای اثبات تجرد نفس نباتی، به نظریه حرکت استناد می‌کند. جلال الدین دوانی، با بسط وحدت حقیقت نفس، تصویری از نفس ارائه می‌دهد که در آن قوای نفسانی ابزاری برای شناخت هستند و تصاویر حاصل از این ابزار دارای وجود ذهنی می‌باشند. او در واقع، با طرح این ساختار برای صور ذهنی، به پرسشی که از نفی صورت ذهنی توسط ملارجبعلی تبریزی ناشی می‌شود، پاسخ می‌دهد. در مقابل، ملارجبعلی تبریزی، به عنوان مخالف سرسخت وجود ذهنی، با نفی هرگونه صور ذهنی، نفس را موجودی بسیط می‌داند که به تنهایی قادر به شناخت عالم است. از نظر وی، قوای نفسانی صرفاً ابزارهایی برای این شناخت هستند و حقیقت شیء، بدون نیاز به واسطه، مستقیماً به عالم نفس راه می‌یابد.