مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

«حیا»، به عنوان یک اصل بنیادین در نظام تربیت اسلامی و یکی از مهم‌ترین فضایل اخلاقی مورد توجه در قرآن و روایات است. این مقوله در متون دینی، به معنای داشتن شرم نسبت به: ارتکاب کارهای زشت، بی‌احترامی به انسان‌ها، تجاوز به حقوق دیگران و به‌طورکلی نسبت به کارهایی است که آبرو و شرافت فرد را تضعیف می‌کند؛ لذا وجود حیا در انسان، نشان‌دهنده درون پاک و احترام به خداوند، خود و دیگران است. این فضیلت تربیتی و اخلاقی، مورد تأکید تعالیم دین مبین اسلام و نیز از بایسته‌های سازنده معنویت انسان‌ها و دارای نقش فردی و اجتماعی بسیار مهمی است؛ با این وجود، حیا یکی از ارزش‌های فراموش‌شده در جوامع بشری حتی جوامع اسلامی است. ارزشی مغفول میان زرق‌وبرق زندگی مدرن در بسیاری از جوامع انسانی که از اصلی‌ترین عوامل بسترساز تربیت فردی، خانوادگی و اجتماعی محسوب می‌شود. این امر گرچه در دستورات اکید قرآن و سنت اولیای دین به چشم می‌خورد اما زوایای گوناگون جنبه‌های وجودی آن به نحو شایسته و کاربردی به ویژه با رویکرد فوق الذکر مورد واکاوی و تحلیل قرار نگرفته و به گونه‌ی بایسته تنقیح نشده است تا بتوان از حیا به عنوان یک اصل تربیتی در جهت تقویت شخصیت اجتماعی و عفت فردی استفاده کرد و بتوان این فضیلت را در برابر تهدیدات مدرنیته حفظ و تقویت نمود.

تربیت دینی یکی از ارکان اساسی در شکل‌گیری شخصیت فردی و اجتماعی انسان‌هاست و اصول و مبانی آن نقش حیاتی در رشد و تعالی فرد و جامعه ایفا می‌کند. در این راستا، فهم صحیح از مبانی و اصول تربیت دینی در بستر اسلام، می‌تواند مسیر رسیدن به اهداف عالی انسانی و اسلامی را هموار سازد. از این رو، بررسی دیدگاه‌های دو تن از اندیشمندان برجسته دینی معاصر، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در زمینه تربیت دینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مبانی تربیت دینی از منظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی به‌طور مشترک بر اهمیت تربیت انسان به‌عنوان موجودی متعالی و معنادار تأکید دارند. از دیدگاه این دو اندیشمند، تربیت دینی نه‌تنها به آگاهی‌های دینی، بلکه به پرورش معنوی و اخلاقی انسان‌ها نیز توجه دارد. آیت‌الله خامنه‌ای به نقش تربیت در تقویت ایمان، معرفت دینی و عمل صالح تأکید دارند و معتقدند که تربیت دینی باید انسان را به مرحله‌ای برساند که هم در زندگی فردی و هم در ارتباط با جامعه، اصول اسلامی را عملی کند. آیت‌الله جوادی آملی نیز به مبانی فلسفی و معرفتی تربیت دینی پرداخته و بر تأثیر عقل و معرفت در تربیت انسان تأکید دارند. ایشان اعتقاد دارند که تربیت دینی باید بر اساس شناخت دقیق از حقیقت و نیازهای انسان باشد تا فرد بتواند به کمال حقیقی خود برسد. در مجموع، هر دو اندیشمند بر ضرورت تبیین اصول تربیت دینی از منظر قرآن و سنت و تأثیر آن در ساختار شخصیت فرد و جامعه تأکید دارند.

الگوی عقل‌گرایی اقتضا می‌کند تمام انتخاب‌ها بر پایه دلایل معتبر استوار شود. در صورت وجود چنین دلایلی باید از برترین آنها پیروی کرد. اما اگر چنین نشد و دلایل در اثبات‌گری به تکافؤ رسیدند، تکلیف ندانم‌گرایی است. اما ندانم‌گرایی حداقل در بسیاری از موقعیت‌های عملی امکان‌پذیر نیست و فرد ناچار از انتخاب یک دیدگاه در عمل است. سبک زندگی عملی از جمله این موارد است که هر فرد آگاهانه یا غیرآگاهانه گونه‌ای از آن را برگزیده است. نگارنده بر آن است در چنین موقعیتی معقول‌ترین اقدام برگزیدن سبک زندگی دینی است. پشتوانه اثبات‌کننده این ادعا استدلالی است که بر پایه دلیل معقولیت و تقریری از استدلال شرطیه پاسکال با عنوان سود مورد انتظار برتر سامان یافته است. طبق این استدلال مجموع سود انتخاب سبک زندگی دینی نسبت به غیر آن بیشتر است؛ از این رو در عمل باید آن‌ را برگزید. این دلیل با شرطیه پاسکال در برخی پیش‌فرض‌ها و کارکردها متفاوت است. کارکرد آن ترجیح سبک زندگی دینی در عمل است و در آن به محدودیت‌های این سبک زندگی توجه شده و انتخاب‌کنندگان غیر آن هم به صورت کامل از بهره‌های اخروی محروم نگردیده‌اند. این استدلال با اشکالاتی درون‌دینی روبه‌روست؛ مانند فقدان شرط لازم برای رستگاری، نبود قصد قربت به عنوان شرط عبادت، ناسازگاری با اصل برائت، ناسازگاری با قاعده «جُبّ» و بی‌ارزشی یا کم‌ارزشی دین‌داری برآمده از آن. در این مقاله پس از معرفی و تبیین استدلال به این اشکالات پاسخ داده شده است.

تربیت دینی، تربیتی است که اساس برنامه ها و اقدامات خود را برای شناخت و کشف استعدادهای فطری و ذاتی و باروری و شکوفایی انسان معطوف میسازد، تا با ملایمت و هماهنگی و همراهی شریعت به هدف عالی تربیت که همان قرب الهی است، نایل گردد. در دنیای معاصر، تربیت دینی با چالش‌های نوظهوری مواجه شده است. توسعه فناوری، جهانی‌شدن، گسترش رسانه‌های ارتباطی و نفوذ سبک زندگی مدرن، موجب تغییر در نگرش‌ها و ارزش‌های جوامع شده است. دیدگاه‌های مدرنیته و پست‌مدرنیته، که بر فردگرایی، نسبی‌گرایی و شکاکیت تأکید دارند، مسیر تربیت دینی را با موانع متعددی روبه‌رو ساخته‌اند. در چنین شرایطی، لازم است تربیت دینی با بهره‌گیری از مبانی عقلانی و فلسفی، پاسخگوی نیازهای فکری و معنوی نسل جدید باشد. در این پژوهش منظور از تربیت دینی ، تربیت بر مبنای اسلام در نظر گرفته شده است و منظور از عصر جدید، اعم از دوره مدرن و پست مدرن و به معنای عصر حاضر است که با روش توصیفی و تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای به نگارش درآمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تربیت دینی بر مبنا و اصول تربیتی فلاسفه اسلامی(ابن سینا،شیخ اشراق،ملاصدرا) باید به‌گونه‌ای طراحی شود که افراد را از تزلزل فکری و باورهای ناپایدار رهایی بخشد و آنان را به سوی تعالی اخلاقی، معنوی و رشد متوازن سوق دهد. در این راستا، تقویت ایمان و تقوا در خانواده، مدارس و جامعه، پرورش استعدادها در جهت رضای الهی و مقابله با افکار مادی‌گرا از جمله راهکارهای اساسی محسوب می‌شوند. همچنین، ترویج تفکر انتقادی، تقویت هویت دینی و اخلاقی و ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و ارزش‌های معنوی، نقش مهمی در مواجهه با چالش‌های تربیتی معاصر دارد.

خشونت، یکی از گسترده‌ترین و پرفرازونشیب‌ترین پدیده‌ها‌ی روزگار ما است. به‌یقین، خشونت به‌عنوان یک رفتار دِهشَت انگیز مبتنی بر تضییع حقوق دیگران، نه‌تنها هیچ ملازمه و ارتباطی با عقلانیت ندارد، بلکه عقل با تمام نیرو به مقابله با خشونت‌گرایی به پا می‌خیزد. ازآنجایی‌که دین یک امر عقلانی است و ارتباط تنگاتنگ با عقل دارد، خشونتِ نامشروع نمی‌تواند مستند به دین و بر خاسته از آن باشد. نویسنده در نوشتار حاضر با روش توصیفی/تحلیلی و با استمداد از معرفت‌شناسی عقل نظری و عقل عملی، در جستجوی رابطه‌ی میان تعقل و خشونت است. هدف از این پژوهش، کاهش و کنترل خشونت از منظر عقل است. بر این معیار، نتایج فلسفی پژوهش نشان می‌دهد نه‌تنها هیچ نوع پیوند و رابطه‌ای میان تعقل با خشونت و درنتیجه میان دین و خشونت، فرهنگ و خشونت و اخلاق و خشونت وجود ندارد، بلکه دین و به‌تبع آن دیگر امور دینی همچون رحمانیت دین، غایت‌مندی انسان، استخلاف انسان از خداوند به‌عنوان منبع معرفتی و تربیتی هر نوع رفتار خشونت‌آمیز و خشونت‌طلبی را نفی می‌کند و آدمی را به برپایی جهان امن و آرامش با هم نوعان و دیگر موجودات، هدایت می‌کند. آنچه از خشونت به دین نسبت داده‌شده است یا از روی تعصب است و یا از سر لجاجت و دشمنی که ریشه‌ی همه‌ی این‌ها جهل و نبود تفکر عقلانی است.

میل جنسی یکی از مهم‌ترین، مشکل‌ترین، حساس‌ترین و مؤثرترین امیال انسان است که در صورت عدم مدیریت صحیح، عواقب جبران­ناپذیر دنیوی و اخروی را برای انسان به دنبال خواهد داشت. کنترل این میل در دوران کودکی و نوجوانی از اهمیت ویژه­ای برخوردار است و والدین نقش بسزایی در این رابطه دارند. پژوهش پیش‎رو با روش توصیفی-تحلیلی و با رعایت ضوابط تفسیر موضوعی، دیدگاه قرآن کریم را که مأخذی وحیانی و خطاناپذیر است، در مورد چگونگی اثرگذاری والدین در مهار میل جنسی فرزندان ارائه می­کند. یافته­های پژوهش کیفیت این اثرگذاری را اینگونه بیان می­کند: جلوگیری از تصویرسازی در قوه خیال فرزندان نابالغ، مدیریت آمد و شد فرزندان در مواجهه با جنس مخالف، تربیت عفیفانۀ فرزندان، تأثیر متافیزیکی تقوای والدین بر عفت جنسی فرزندان، اثرگذاری امیال نفسانی مادر یا دایه بر روی جنین یا کودک و نقش مهم دعای والدین در عفت جنسی فرزندان.