مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

عرفان اسلامی با تأکید بر تربیت درونی و تهذیب نفس، یکی از غنی‌ترین نظام‌های تربیتی در سنت فکری و معنوی ایران است. در میان متون عرفانی، مصباح‌الشریعه (منسوب به امام صادق علیه‌السلام) و مصباح‌الهدایه (اثر عزالدین کاشانی) از جایگاهی ویژه برخوردارند؛ زیرا هر دو، با ترکیب آموزه‌های شریعت، طریقت و حقیقت، الگویی منسجم برای پرورش انسان اخلاقی و کامل ارائه می‌دهند. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی تربیت عرفانی در این دو اثر و بررسی نقش آن در بهبود روابط انسانی انجام می‌شود. این تحقیق بر پایه‌ی رویکردی کیفی، تحلیلی و تطبیقی است و ده مؤلفه‌ی اصلی تربیت عرفانی شامل صدق، صبر، رضا، شکر، حسن خلق، عفو و احسان، حلم، تواضع، قناعت و توکل را در دو کتاب مورد تحلیل قرار می‌دهد. انتظار می‌رود نتایج پژوهش نشان دهد که این مؤلفه‌ها نه تنها در تهذیب فردی سالک مؤثرند، بلکه با ایجاد صفاتی چون صداقت، مدارا، گذشت و عدالت، موجب استحکام روابط انسانی و بهبود تعاملات اجتماعی نیز می‌شوند. نوآوری این پژوهش در تحلیل تطبیقی دو متن بنیادین و ارائه‌ی الگویی تربیتی-اجتماعی از عرفان اسلامی است که می‌تواند در بازسازی اخلاق و معنویت در زندگی معاصر کارآمد باشد.

انسان موجودی پرانرژی است که در طول زندگی خود به دنبال مقام است، از این رو برای شکوفایی استعدادها سنگ تمام نمی گذارد و سعی می کند از توان خود برای به کارگیری بهترین تلاش خود استفاده کند رسیدن به این هدف او با تحلیل اهداف تربیت اسلامی، روشن می شود که «بزرگترین نیاز هر جامعه خدایی، تربیت متدینانی است که با اتکا به نیروی ایمان، اندیشه، موفقیت را مهار کنند.» «دین» در فارسی به معنای « آداب و مذهب» است (دهخدا، 1335: کتاب 23/ ذیل کلمه «دین»)، و در عربی نیز به معنای اطاعت، دین و قانون است (آذربایجانی، 1392: در تعریف دین عبارت است از: «مجموعه ای از توصیه های معتبر از سوی مراجع مذکور در مورد مسائل مربوط به دین، که در هر صورت ممکن است در متون خاص (قرآن، تورات، انجیل) آمده باشد. دین در واقع متناسب با این گزاره خاص است که مجموعه ای از عقاید و اعمال خاص برای قائلین به آن تلقی می شود» (همان، 33) طبق تعریف دین: «تربیت دینی» عبارت است از: مجموعه ای از اقدامات آگاهانه برای آموزش توصیه های دینی خوب به دیگران با تفکر و عمل به روش آن افراد. در همه جا «در تعالیم دینی، پیشرفت و تحول منحصر به امور زمینی و طبیعی نیست، بلکه شامل ماده و اشیا نیز می شود، علاوه بر حوادث طبیعی قابل مشاهده، چیزهای متعالی و غیر مادی نیز وجود دارد که در خور توجه است و به آنها معنای خاصی می دهد. زندگی و نگاه کردن به دنیای امروزی مردم از یک منظر، یعنی معیار دنیای مادی، بدون استثنا نمی تواند دستاوردهای بشری را مشروعیت بخشد و هر چیزی را که معنادار و تجربه شده است، اشتباه می داند، اما سنت دینی، معرفت علمی را می پذیرد که با نیازها و رفتارهای اخلاقی و تربیتی انسان همخوانی دارد و به ذات انسان و اعتقادات او لطمه ای وارد نمی کند، لذا اسلام، تمدن را حلال مشکلات انسان می داند و می گوید: «باید بیندیشیم و حرف بزنیم در مورد طبیعت و آنچه بهتر از طبیعت است" و داشتن طبیعت هدف اصلی نیست. تمام ایده های موجود در جهان و ایده هایی که جهان را اشغال می کنند، حداقل بر اساس اعتقادات آنها، ایده های مدرن نیستند بلکه از آنها نشات گرفته اند. از نظر اسلام اهداف آنها یکی نیست، اما از ضروریات دور است: «دو نوع توسعه داریم: یکی مبتنی بر توحید خدا و دیگری مبتنی بر حب سرمایه داری، مبدأ جهان. و نظریه اعتقاد دینی» (ازغدی، 1389: 17). وقتی مفهوم و جهت زندگی تغییر می کند، پیشرفت و تمدن بر اساس این باور و تجدید نظر در زندگی اخروی است، زندگی اخروی، تعادل و ارزش ها بر اساس امور دنیوی و پیشرفت است. و در دنیای مدرن انواع هرج و مرج به وجود خواهد آمد که در بیشتر موارد نتیجه غفلت از مادیات، غفلت از آخرت و زندگی است: «اگر انسان نه تنها در کرامت و کرامتش دیده نشود. در واقع‌گرایی او، نتیجه این است که امروز، دو قرن بعد، به سمت یک ایدئولوژی غلط، یک نگاه واحد به پیشرفت، نادیده گرفتن جنبه‌های دیگر، ناباوری به پیشرفت، قهقرایی و هر چیز دیگری رفته‌ایم. این دوران نهیلیسم و حماقت در مورد همه چیز است. ” (مطهری 1379:123). با توجه به اهمیت معارف و ایدئولوژی دینی در دنیای امروز، بررسی افکار و اندیشه های بزرگان دین بسیار مهم و ضروری است. ملا محمد امین استرآبادی از جمله دانشمندانی است که کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است. محمد امین بن محمد شریف معروف به امین استرآبادی، فقیه، متکلم، حدیث پژوه، از مشهورترین علمای امامیه در اوایل قرن یازدهم، مکتب اخباری یکی از بنیانگذاران (متوفی 1036 پس از جنگ هجری) زیر نظر معلمان تحصیل کرد. به عنوان مثال: سید محمد العاملی، شیخ حسن صاحب معالم، حسن بن زین الدین عاملی، به رهبری میرزا محمد الاسترآبادی نویسنده کتاب های بسیاری از جمله «الفوائد المدنی» و «مسئله طلاق» ". الکلامیه، شرح الاستبصار، شرح تحذیب الاحکام و دانش شاهی (انجمن نویسندگان ع.، 1392: جلد 1) او درباره مبانی تربیت علمی و دینی نظراتی داشت، از جمله: استرابادی معتقد بود که تمام احکام شرعی در قرآن و روایات آمده است. در مورد اولین حکم قانونی بودن قرآن و نیز بر اساس حدیث امام صادق (علیه السلام) بر این امر اصرار ورزیده است: «هر چه بین دو نفر اختلاف نظر باشد، تردیدی نیست که در میان آنها. اختلافاتی وجود دارد، به همین دلیل در کتاب خدا وجود دارد، اما در قلب مردم نیست (استرآبادی، 1443: 106). وی تفسیر قرآن با استفاده از اندیشه ها و دیدگاه های بشری را بی اثر می دانست و تفسیر اهل بیت علیهم السلام را کاملاً صحیح می دانست (همان: 47 و 116). اما فقط برای افراد معصوم اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که شنوندگان واقعی قرآن هستند جایز است (همان: 135 و 248). وی بر این باور بود که مطالعه تصمیمات قضایی به منظور تعلیم از طریق مصالح و افکار عمومی، جایز نیست، زیرا این گونه بحث ها به تناقضات اساسی و حقوقی منجر می شود و در ارسال پیامبران و کار کردن بی فایده است. نزول کتب نقض می شود (همان: 90-91). وی همچنین بر این باور بود که اتکا به این علم بر اساس دلایل حسی و عقلی در رویکرد کلامی او اشتباه بوده است (الصدر، 1394: 43-44). استرابادی در محافل امامیه سعی داشت جریان استقلال طلبی را به عنوان یک خطر معرفی کند و با استناد به داستان هایی امیدوار بود که مذهب سلفی را احیا کند. از طریق پیدایش اندیشه امین استرآبادی می توان دریافت که اندیشه دینی عصر صفوی و نقش عالمانی چون محقق جیلکی و نظام اتحاد او در این امر مؤثر بوده است. به هر حال، در الفائده می توان نگرش انتقادی امین سترآبادی را نسبت به نظام محقق کرکی اجتهاد و گاه نسبت به افراطیون به طور کلی مشاهده کرد (همان: 49 و 92).

دوران کودکی، به‌ویژه در سال‌های آغازین، یکی از حساس‌ترین مراحل رشد انسانی است که بسیاری از بنیادهای شناختی، هیجانی، اجتماعی و اخلاقی در آن شکل می‌گیرد. در این دوران، خانواده، و به‌ویژه والدین، نخستین و مهم‌ترین عاملان تربیت کودک‌اند. هدف از انجام این پژوهش بررسی مفهوم «مدرسه والدین» به‌عنوان نهاد واسط میان خانواده و نظام آموزشی، و بستری برای توانمندسازی والدین، بوده است. این پژوهش با تکیه بر مبانی نوخاسته‌گرایی (Emergentism) و روش تحلیل استنتاجی، به بازتعریف نظری، فلسفی و کاربردی این انگاره پرداخته و از این طریق به طراحی چارچوبی سیستمی، میان‌رشته‌ای و زمینه‌مند برای آموزش والدین در متن واقعی زیست خانواده‌ اقدام کرده است. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که مدرسه والدین، در چارچوب رویکرد نوخاسته‌گرایی، می­تواند به‌عنوان یک میدان تربیتی مشارکتی و میان‌ذهنی بازشناخته شود؛ فضایی که در آن یادگیری والدین از طریق شبکه‌ای پیچیده از تجربه‌های زیسته، تعاملات میان‌فردی، تأمل انتقادی و مواجهه با تفاوت‌های فرهنگی و نسلی شکل می‌گیرد. برخلاف الگوهای خطی و تقلیل‌گرا، این فضا بر پایه ظهور کیفیات نوین از دل تعاملات زنده و چندسویه والدین با یکدیگر، با نهاد مدرسه و با فرزندان خود بنا شده است. در تحلیل مفهومی انگاره مدرسه والدین، «یادگیری والدین» نه انتقال یک‌سویه دانش، بلکه فرآیندی پویا، غیرخطی و معناساز است؛ فرآیندی که در آن، والدین نه تنها آموخته‌های قبلی خود را بازبینی می‌کنند، بلکه از خلال تعاملات اجتماعی و مواجهه با دیگر والدین، نگرش‌ها، هویت و نقش تربیتی خود را بازتعریف می‌نمایند.

«عاقّ والدین» ترکیبی مذموم در احادیث اسلامی است. تفاوت دستور زبان فارسی و عربی و جایگاه والای والدین، سبب رواجِ کاربرد مستقیم این ترکیب در فارسی، به صورت اضافه معنوی به تقدیر لام و به معنای «نفرین والدین» شده است؛ در حالی که عاقّ(عاقِق) اسم فاعلی است که به مفعول‎به خود، یعنی والدین اضافه لفظی شده و مانند اضافه معنوی، در آن، حرف لامی در تقدیر نیست که معنای مالکیت را برساند. در این مقاله برای نخستین بار با روشی توصیفی - تحلیلی، شواهد، زمینه‎ها و آثار برداشت‎ نادرست از این ترکیب روایی بررسی شده است. بر اساس نتایج پژوهش، زمینه‎های شکل‎گیری انگاره‎های نادرست از مفهوم «عاقّ والدین» در زبان فارسی عبارت‏اند از: خَلط توصیه‎های قرآن در مورد والدین با مفهوم روایی «عاقّ والدین»، باهم‎آیی واژه «عاقّ» با واژه «والدین» و کاربست مستقیم آن در فارسی، بازنمایی انگاره «نفرین کردن» در داستان‎ها، ضرب‎المثل‎ها و اشعار، ترجمه غیردقیق «عاقّ» در فرهنگ‎های لغت فارسی، بی‏توجهی به معنای لغوی «عاقّ والدین» در زبان عربی و بی‏توجهی به قواعد ادبیات عرب. همچنین برداشت «نفرین والدین» از «عاقّ والدین» در زبان فارسی، ایشان را دارای قدرتی ویژه برای نفرین فرزندان معرفی کرده که هیچ اصلی در روایات نداشته، سبب آثار مخرب تربیتی شده است.

مرگ به عنوان یکی از حقایق گریزناپذیر زندگی بشر، همواره ذهن انسان را به خود مشغول داشته است. در نگاه قرآن و روایات، «مرگ‌اندیشی» نه پدیده‌ای منفی و ترس‌آور، بلکه حقیقتی تربیت‌بخش و بیدارگر است که می‌تواند مسیر رشد و تعالی انسان را روشن سازد. پژوهش حاضر با عنوان «مرگ‌اندیشی و تأثیرات آن بر تربیت دینی با تکیه بر آیات و روایات»، با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اصیل اسلامی، به بررسی ابعاد ایمانی، اخلاقی و تربیتی اندیشه مرگ می‌پردازد. هدف اصلی این پژوهش، تبیین نقش مرگ‌اندیشی در تقویت ایمان، تهذیب نفس، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و شکل‌گیری سبک زندگی معنوی است. یافته‌های نظری تحقیق نشان می‌دهد که یاد مرگ، انسان را نسبت به هدف زندگی آگاه‌تر ساخته، از غفلت و دنیاگرایی بازمی‌دارد و زمینه‌ساز تقویت تقوا، اصلاح رفتار و ارتقای ایمان فردی و اجتماعی می‌گردد. این پژوهش همچنین می‌کوشد با استخراج آموزه‌های تربیتی از آیات و احادیث، راهکارهایی عملی برای نهادینه‌سازی مرگ‌اندیشی در نظام تربیت دینی جامعه ارائه دهد.

اخلاق، موضوعی کلیدی و مورد توجه در ادیان به‌ویژه ادیان توحیدی است و سرآمد آن در دین خاتم است که خدای متعال پیامبر خاتم9 را به «وَ إِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ» توصیف فرموده است. افول اخلاق در هر جامعه‌ای هرج و مرج و انتشار آثار و پیامدهای زندگی جاهلی در آن جامعه را به‌دنبال خواهد داشت. اما رشد و گسترش اخلاق در جامعه و ممانعت از افول آن، پیشرفت و رسیدن به قله‌‌های سعادت و بهروزی را برای آن جامعه به‌همراه دارد. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با ابتناء به منابع و اسناد کتابخانه‌ای به‌دنبال بررسی علل افول اخلاق در جامعه دینی بر پایه آیات و روایات تفسیری است؛ بررسی این موضوع از منظر منابع اسلامی و توجه همگانی مردم و مسئولان به این آموزه‌ها می‌تواند در پیشگیری افول اخلاق و نیز درمان ابتلاء جامعه دینی به افول اخلاق کمک موثری نماید. براساس یافته‌های پژوهش علل افول اخلاق از منظر آیات و روایات را می‌توان در سه بُعد علل بینشی، گرایشی و رفتاری بررسی نمود؛ مهم‌ترین علت بینشی افول اخلاق در جامعه دینی بلکه در همه جوامع، عدم شناخت حقیقی خدای متعال و معاد است؛ ازجمله علل گرایشی افول اخلاق در جامعه دینی، میل به ریاست، رفاه‌طلبی، حب دنیا و میل به جاودانگی است و ازجمله مهم‌ترین علل رفتاری افول اخلاق در جوامع دینی، دوری از خدای متعال، کسب حرام، ریاست طلبی و راحت‌طلبی است.

با توجه به رواج ایده‌های سکولاریستی از تربیت مسئلۀ نوشتار حاضر بازتأمل درباره یکی از مبانی ارزش‌شناختی «تربیت سکولار» است که اخلاق را بر فقه تقدم می‌بخشد و «اخلاقی شدن جامعه» را به‌جای «فقهی شدن جامعه» تجویز می‌کند و با طرح دوگانه «اخلاقی شدن تربیت» یا «فقهی / دینی شدن تربیت» به اولی فتوا می‌دهد. روش تحقیق، روش توصیفی، تبیینی و انتقادی است. در مقام توصیف و تبیین دیدگاه مذکور این نتایج حاصل شد: روند پرشتاب سکولاریزاسیون تربیت و مدرسه و برنامه درسی به این‌گونه بوده که به‌جای «تربیت دینی»، «تربیت اخلاقی» پیشنهاد شد و سپس به‌جای «تربیت اخلاقی»، «تربیت معنوی» جایگزین شد. در همین مجال از روایت‌های سکولار، یعنی «تربیت دینیِ سکولار»، «تربیت اخلاقیِ سکولار» و «تربیت معنوی سکولار» رونمایی می‌شد. اندیشۀ سکولار و تفسیر این‌دنیایی از دین در جامعه ایران را جریان روشنفکری دینی نمایندگی می‌کرده و آنان مدعای خود را در تقدم اخلاق بر فقه به دیدگاه «دنیوی بودن فقه»ِ غزالی مستند کرده‌اند. نوشتار حاضر در بخش سنجش و ارزیابی دیدگاه فوق، ضمن وارد کردن هفت نقد به این نتیجه رسید که «تربیت سکولار» از آن جهت که بر مبنای ارزش‌شناسانه تقدم اخلاق بر فقه و ساخت دوگانه «اخلاقی شدن تربیت» یا «فقهی شدن تربیت» استوار است، مخدوش می‌باشد؛ خصوصاً اینکه استناد به دیدگاه غزالی اولاً نادرست و سوگیرانه و بدون لحاظ کردن دیدگاه جامع ابوحامد بوده؛ ثانیاً استنتاج سکولاریزم اخلاقی از دیدگاه «دنیوی بودن فقه» در اندیشه غزالی، نوعی بهره‌برداری غیرمنطقی بوده است.