جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از حوزه‌های فکری که ذهن اندیشمندان از زمان یونان باستان تاکنون را به خود مشغول کرده، ماهیت و کارکرد حکمت عملی و دانش‌های معطوف به زیست ارادی انسان و کنش خیر و شرّ او است. در این باره می‌توان به نگاشته‌های گوناگون در تاریخ اندیشه بشر اشاره کرد که کتاب اخلاق نیکوماخوس ارسطو یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین آنها است. این کتاب افزون بر تاثیری که بر سیر اندیشه غربی‌ها در بحث از علوم عملی داشته، بر اندیشه فیلسوفان مسلمان در این علوم و به ویژه دانش اخلاق سیطره داشته به گونه‌ای که می‌توان نگاشته‌های مسلمانان در این زمینه را دنباله‌رو آن دانست. برخی از معاصران در تفسیر این کتاب دچار برداشت‌های ناصواب شده‌اند که دلیل آن شاید بهره‌نگرفتن از متون اصیل و معتبر درباره دیدگاه ارسطو مانند ترجمه عربی اسحاق‌بن‌حنین از اخلاق نیکوماخوس و نیز متون فارابی متأثر از سخنان ارسطو به ویژه کتاب فصول منتزعه وی باشد. نوشتار حاضر با روش تحلیل و تبیین، تلاش دارد با نشان دادن این خلل‌ها و اشاره به برداشت صواب از سخنان ارسطو، به بازخوانی بهتر این کتاب کمک کند.

مقالة حاضر یکی از نخستین مقالاتی است که در جهان غرب دربارة رابطة منطق و هستی‌شناسی (به طور خاص و متافیزیک به طور عام) نوشته شده است. بوخنسکی نشان می‌دهد که فرگه، پدر منطق ریاضی، با قرار دادن صدق و نه استنتاج به عنوان موضوع منطق سبب شد تا منطق به هستی‌شناسی و متافیزیک بسیار نزدیک شود تا آنجا که برخی پیروان فرگه مانند هاینریش شولتز منطق و هستی‌شناسی را یکی بپندارند. در مقابل البته گروهی مانند ارنست ناگل هم به سنت وفادار مانده و منطق و هستی‌شناسی را کاملاً متمایز از یک‌دیگر می‌شمردند. بوخنسکی در تبیین تاریخی این اختلافِ دیدگاه‌ها در رابطة منطق و هستی‌شناسی، اشاره می‌کند که ریشة این اختلاف دو کتاب قیاس و جدل ارسطو است (که نام اصلی آنها تحلیل اول و مواضع (یا جایگاه‌ها) بوده است). در کتاب قیاس، ارسطو احکام منطقی (یعنی ضرب‌های قیاس) را در قالب صدق‌ها و قوانین بیان می‌کند در حالی که در کتاب جدل منطق را در قالب قواعد مناظره و گفتگو میان دو خصم (سائل و مجیب) طرح کرده بود. بوخنسکی مدعی است که سنت منطقی پس از ارسطو، از رواقیان گرفته تا پیش از منطق جدید، همگی منطق را در قالب جدل ارسطویی و قواعد مناظره و گفتگو می‌دیده‌اند، بر خلاف منطق‌دانان ریاضی مانند لایب‌نیتس، جرج بول و فرگه که منطق را در قالب قیاس ارسطویی و اصول موضوعه و قوانین می‌دیدند و در واقع از کتاب تحلیل اول ارسطو پیروی می‌کردند.

عدالت خاص، فضیلتی است که بر روابط و تعاملات ما با افراد جامعه حاکم بوده و برخلاف عدالت عام، نه ما را به‌سوی خیر مشترک، بلکه به خیر همسایگان، همکاران و دیگر افرادی که به‌طور مداوم با آن‌ها در ارتباط هستیم، هدایت می‌کند. توماس آکوئیناس دو نوع عدالت خاص را معرفی می‌کند: عدالت توزیعی و عدالت مبادله‌ای. عدالت مبادله‌ای نیز به دو بخش تقسیم می‌شود: عدالت تأدیبی (اصلاحی)و عدالت متقابلی (تناسبی). عدالت توزیعی به نحوه توزیع منصفانه خیرات و مسئولیت‌های جمعی، مانند افتخارات و شایستگی‌ها، می‌پردازد. این عدالت تضمین می‌کند که این منابع و وظایف به‌طور عادلانه میان افراد توزیع شوند. در مقابل، عدالت مبادله‌ای بر اطمینان از رعایت انصاف در خریدوفروش، کسب‌وکار و مسائل کیفری و جزائی تمرکز دارد. هر دو نوع عدالت (توزیعی و مبادله‌ای) زمانی تحقق می‌یابند که برابری میان افراد حفظ شود؛ یعنی هر شخص به حق خود برسد یا دین او ادا شود. آکوئیناس حاکمان سیاسی را عاملان اصلی تحقق عدالت توزیعی می‌داند و معتقد است که عدالت توزیعی زیربنای عدالت مبادله‌ای است و بر آن اولویت دارد.

نویسنده در این کتاب ادله و شواهدی را ذکر نموده است تا نشان دهد که نوعی تحول فلسفی در اندیشه‌ی ارسطو رخ داده است، و می‌توان سیر این تحول را در آثار او دنبال کرد. ارسطو طی مرور زمان از یک فیلسوف افلاطونی‌تر به یک فیلسوف تجربی‌تر تبدیل شده است. سه دوره‌ی ارسطو: دوره‌ی آکادمی، دوره‌ی مسافرت‌ها و دوره‌ی کمال.

به طور کلی هدف مطالعه حاضر بررسی تاثیر اعتقاد به جاودانگی نفس در نظریه سعادت اخلاقی از دیدگاه ارسطو ، فارابی و ابن سینا است . نوع تحقیق توصیف و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است . بر اساس نتایج مطالعه حاضر ارسطو در اصول اخلاقیش به نیازهای طبیعت بشر چشم دوخته است و به دنبال سعادت خوشی برای زندگی این جهان و روزمره انسان است . ارسطو غایت فلسفه اخلاق را سعادت فردی و غایت سیاست را خوشبختی همگانی می‌داند . ارسطو معتقد است که سعادت ، برترین خیر است با این حال سعادت انسانی را به معنای «لذت » یا « ارضا » شدن نمی‌داند . بلکه سعادت در دیدگاه او از یک مفهومی است که در ارتباط با روح و عقل انسان است و از سوی دیگر با عمل در ارتباط است یعنی برای سعادتمند شدن ، رفتار و زندگی سعادتمندانه نیز لازم است . و سعادت را همان فعالیت نفس در انطباق به فضیلت کامل می‌داند و معتقد است که آدمیان باید چنان رفتار کنند که به سعادت نائل شوند ارسطو نفس انسان را قائل به جاودانگی می‌داند و نفس عقل فعال است که فناناپذیر و ازلی است . ارسطو معتقد است این عقل نه با بدن متولد می‌شود و نه با آن از میان می‌رود ، بلکه ابدی و ازلی است . نفس برای فارابی از جواهری است که جزء جسم محسوب می‌شوند ، زیرا نفس حدوث جسمانی و صورت نگری دارد . از نظر فارابی جوهریت نفس فرع است بر اثبات تجرد آن در نظرگاه فارابی با اثبات تجرد نفس ، خود به خود ، جوهریت آن نیز ثابت می‌شود . فارابی منکر اصل معاد نبوده و معتقد است شرط رسیدن به معاد بقای پس از مرگ و رسیدن به مرتبه عقل بالفعل و نفس ناطقه است . فارابی سعادت را خیری می‌داند که مطلوب لذات است و مهم‌ترین عوامل موثر در وصول به سعادت تعقل و دین می‌داند نفس برای ابوعلی سینا جوهری مجرد و مستقل می‌داند که تنها در مقام فعل به بدن محتاج است ابن سینا ، جاودانگی و بقای نفس پس از مفارقت از بدن را از طریق برهان ثابت می‌کند . رابطه نفس و بدن را رابطه ماده و صورت نمی‌داند و این دو جواهری مستقل از هم هستند و در نهایت با از بین رفتن بدن نفس همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد و همه نفوس عاقله را جاودانه می‌داند . و معتقد است علم به حقیقت اشیاء فقط برای سعادت نفس است ، نه برای جاودانگی نفس ، و از دو راه عقل و شرع می‌توان به شناخت سعادت دست یافت0