جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عقل یکی از مهم‌ترین و با ارزش‌ترین مباحث که مورد توجه فیلسوفان و اندیشمندان قرار گرفته است و آثار گران‌قیمتی بجا مانده هست. در این پژوهش هم به مسئله عقل پرداخته می‌شود با محوریت رساله عقل اسکندر افرودیسی یکی از شارحان بزرگ ارسطو و تاثیر آن بر مکتب مشاء ارسطو که به‌صورت مختصر در بحث نفس به مسئله عقل اشاره‌ای دارد و تقسیماتی را بیان می‌کند بعد از آن اسکندر این تقسیمات را تفصیل داده و مطالبی را بر آن اضافه می‌کند و ایشان اعتقاد دارد که عقل تقسیم چهارگانه‌ای دارد از جمله عقل بالقوه، عقل بالفعل، و عقل فعال و به‌صورت مفصل به توضیح این موارد می‌پردازد ازآن‌جهت که اسکندر نسبت به بعضی از مشایین تقدم زمانی داشته این تقسیم‌بر اندیشه آن‌ها هم اثر گذاشته از جمله فارابی و ابن‌سینا و آن‌ها همچنین تعریف و تقسمی را بر عقل قائل شده‌اند با این تفاوت که ابن‌سینا به مرتبه دیگر به عقل اضافه می‌کند عقل هیولانی؛ عقل بالملکه؛ عقل بالفعل؛ عقل مستفاد و دو عقل دیگر عقل قدسی و عقل فعال.

به طور کلی هدف مطالعه حاضر بررسی تاثیر اعتقاد به جاودانگی نفس در نظریه سعادت اخلاقی از دیدگاه ارسطو ، فارابی و ابن سینا است . نوع تحقیق توصیف و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است . بر اساس نتایج مطالعه حاضر ارسطو در اصول اخلاقیش به نیازهای طبیعت بشر چشم دوخته است و به دنبال سعادت خوشی برای زندگی این جهان و روزمره انسان است . ارسطو غایت فلسفه اخلاق را سعادت فردی و غایت سیاست را خوشبختی همگانی می‌داند . ارسطو معتقد است که سعادت ، برترین خیر است با این حال سعادت انسانی را به معنای «لذت » یا « ارضا » شدن نمی‌داند . بلکه سعادت در دیدگاه او از یک مفهومی است که در ارتباط با روح و عقل انسان است و از سوی دیگر با عمل در ارتباط است یعنی برای سعادتمند شدن ، رفتار و زندگی سعادتمندانه نیز لازم است . و سعادت را همان فعالیت نفس در انطباق به فضیلت کامل می‌داند و معتقد است که آدمیان باید چنان رفتار کنند که به سعادت نائل شوند ارسطو نفس انسان را قائل به جاودانگی می‌داند و نفس عقل فعال است که فناناپذیر و ازلی است . ارسطو معتقد است این عقل نه با بدن متولد می‌شود و نه با آن از میان می‌رود ، بلکه ابدی و ازلی است . نفس برای فارابی از جواهری است که جزء جسم محسوب می‌شوند ، زیرا نفس حدوث جسمانی و صورت نگری دارد . از نظر فارابی جوهریت نفس فرع است بر اثبات تجرد آن در نظرگاه فارابی با اثبات تجرد نفس ، خود به خود ، جوهریت آن نیز ثابت می‌شود . فارابی منکر اصل معاد نبوده و معتقد است شرط رسیدن به معاد بقای پس از مرگ و رسیدن به مرتبه عقل بالفعل و نفس ناطقه است . فارابی سعادت را خیری می‌داند که مطلوب لذات است و مهم‌ترین عوامل موثر در وصول به سعادت تعقل و دین می‌داند نفس برای ابوعلی سینا جوهری مجرد و مستقل می‌داند که تنها در مقام فعل به بدن محتاج است ابن سینا ، جاودانگی و بقای نفس پس از مفارقت از بدن را از طریق برهان ثابت می‌کند . رابطه نفس و بدن را رابطه ماده و صورت نمی‌داند و این دو جواهری مستقل از هم هستند و در نهایت با از بین رفتن بدن نفس همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد و همه نفوس عاقله را جاودانه می‌داند . و معتقد است علم به حقیقت اشیاء فقط برای سعادت نفس است ، نه برای جاودانگی نفس ، و از دو راه عقل و شرع می‌توان به شناخت سعادت دست یافت0

مسئله «ضعف اراده» یا آکراسیا، به مثابه یکی از معضلات بنیادین در فلسفه عمل، به تبیین چراییِ کنش فاعل برخلاف حُکم صواب خویش می‌پردازد. این پژوهش با اذعان به خلأ یک تحلیل نظام‌مند در سنت فلسفه اسلامی، این موضوع را به صورت تطبیقی مورد واکاوی قرار می‌دهد. هدف، ارائه یک تحلیلِ جامع و چندساحتی از این پدیده، از طریق بررسی تطبیقی آراء سه فیلسوفِ بزرگ فلسفه اسلامی (ابن‌سینا، شیخ اشراق، ملاصدرا)، در سه قلمرو شناختی (بینشی)، انگیزشی (گرایشی) و زیستی است. بدین منظور، براساس روش کتابخانه‌ای، به آثار ایشان مراجعه و سپس با روشی تحلیلی به بیان جوانب مختلف دیدگاهشان و در نهایت بیان دیدگاه مختار و برگزیده پرداخته‌ایم. دستاورد محوری این رساله، صورت‌بندی یک نظریه مختار در باب مبادی صدور فعل است که با تفکیک دقیق مراحل فرآیند ارادی در فاعلیت بالقصد — شامل حلقه‌های واسطی چون «سنجش و موازنه» و «تصمیم بر التزام عملی (ایمان)» — و تعمیم تحلیل به سایر اقسام فاعلیت انسانی (بالرضا و بالتجلی)، چارچوبی علّی برای فهم این پدیده فراهم می‌آورد. بر مبنای این الگو، یازده علت بنیادین برای ضعف اراده شناسایی و طبقه‌بندی شد که طیفی وسیع از عوامل، از اختلال در ساحت بینش (مانند ضعف علم و باورهای غیرمنطقی) و ساحت گرایش (نظیر نارسایی در حبّ و اختلال در ایمان) تا تأثیرات زمینه‌ساز امور زیستی را در بر می‌گیرد. یافته نهایی تحقیق آن است که ضعف اراده، پدیده‌ای تک‌علتی نیست، بلکه معلولِ تعامل پیچیده مجموعه‌ای از عوامل در یک ساختار چندلایه است که مدل ارائه‌شده می‌کوشد آن را به صورتی منسجم تبیین نماید.

این مقاله با تکیه بر نظریۀ استعارة مفهومی، به تحلیل هستی‌شناسی ابن‌سینا از منظر معناشناسی شناختی می‌پردازد. نظریة استعارة مفهومی بر این اصل استوار است که مفاهیم انتزاعی، به‌ واسطۀ نگاشت‌های نظام‌مند از حوزه‌های ملموس و تجربی فهم‌پذیر می‌شوند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که ابن‌سینا نیز برای تبیین مفاهیمی چون وجود، ماهیت، امکان و علیت، از ساختارهای استعاری بهره می‌گیرد که در قالب زبان فلسفی و اصطلاحات خاص خود ظاهر شده‌اند. مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی، پنج استعاره‌ بنیادین را در متون فلسفی ابن‌سینا شناسایی و تحلیل می‌کند: «وجود، نمای ساختمان است»، «امکان، ترازو است»، «وجود، دارایی است»، «وجود، ظرف است» و «وجود، نور است» و نشان می‌دهد که نظام هستی‌شناختی ابن‌سینا بر بنیاد نگاشت‌های مفهومی منسجم استوار است. این پژوهش نشان می‌دهد که استعاره‌ها در فلسفه اسلامی، فراتر از کاربردهای زبانی، ابزاری شناختی برای تبیین ساختار مفهومی اندیشة فلسفی محسوب می‌شوند.

هیجان‌ها به مثابه جزء جدایی‌ناپذیر حیات آدمی، در تنظیم روابط فردی، اجتماعی و مدیریت تصمیم‌گیری‌ها به انسان یاری می‌رسانند. این پژوهش با هدف مطالعه و ردجویی هیجان به معنای روان‌شناختی‌اش، در حکمت ابن‌سینا بنا نهاده شده است. روش تحقیق در این پژوهش ترکیبی از روش‌های سمانتیکی و تحلیلی- منطقی بوده و از تکنیک‌ها و ابزارهای موجود در روش‌های تحلیل اَسنادی استفاده شده است. یافته‌های تحقیق نشان داد: هم در روان‌شناسی و هم در حکمت سینوی، وجود مولفه‌های شناختی و رفتاری هیجانات مورد تاکید است. بوعلی هیجانات را حاصل تعامل عقل نظری و عملی با قوه شوقیه و منبعث از ادراکات حسی و یا عقلی در نظر می‌گیرد. او در برخی هیجان‌ها افزون بر مؤلفه‌های شناختی و رفتاری، بر مؤلفه احساسی نیز اصرار دارد. هرچند در هیجاناتی مانند لذت و رنج، به شکلی پریشان، تنها بر مولفه‌شناختی تأکید می‌ورزد و چشم از ابعاد دیگر آن فرو می‌بندد. همچنین با نظر به آنچه از اندیشه‌های بوعلی در بحث هیجانات به دست می‌آید، تقسیم هیجان به مثبت و منفی (همچنان که در برخی منابع روان‌شناسی مطرح است)، تقسیم قابل دفاعی نمی‌‌تواند باشد.

در فکر کلامی - فلسفی امامیه، اندیشۀ شیخ مفید و ابن‌سینا در جایگاه تأثیرگذارترین و پایدارترین اندیشه‌ها در حوزه کلام و فلسفه که تحولات فکری عمیقی را پس از خود سبب شده است، امتیازات ویژه‌ای دارا هستند. این نوشتار کوشیده است با الگو قرار‌دادن این دو فکر فلسفی و کلامی در جغرافیای فکر شیعه، چگونگی رابطۀ هندسۀ آرای این دو حکیم در محورهای اساسی بحث اسماء و صفات الاهی یعنی «عینیت ذات و صفات» و «اتحاد مفهومی صفات» را تبیین کند. با توجه به مبانی مشترک مستنبط و مستخرج از آرای هر دو متفکر و نیز کشف و فهم مبنایی‌نبودن اختلاف‌های ظاهری میان ایشان در هر دو مسئلۀ پیش‌گفته، به نظر می‌رسد میان فلسفه و کلام به طور کلی و میان شیخ مفید و ابن‌سینا به نحو جزئی، با وجود اینکه اختلاف دیدگاه در مواردی وجود دارد، می‌توان با تأکید بر گزاره‌های فکر مکتبی، این دو رویکرد را جمع کرد. درنتیجه امتیاز توحیدی فکر شیعه در جایگاه مبنای دو فکر و نیز وجه جامع میان کلام امامی و فلسفه اسلامی به عنوان یافتۀ نهایی مورد تأکید قرار گرفته است.

در منطق جدید، گزاره‌های کلی را به گزاره‌های شرطی تحویل می‌برند. در این مقاله نشان می‌دهم که ابن‌سینا نظراتی مشابه منطق جدید داشته است هرچند سخنان او به صورت دقیق با تحلیل منطق‌دانان جدید هم‌خوانی ندارد. بیشتر عبارت‌های ابن‌سینا به این دلالت دارد که گزاره‌های حملی و شرطی صرفا «هم‌ارز»اند اما در موارد نادری نیز عباراتی در آثار ابن‌سینا دیده می‌شود که گویا دلالت بر «این‌همانی» گزاره‌های حملی و شرطی دارد که البته حکمی است بسیار قوی‌تر. در این مقاله، تلاش می‌کنم نظریات ابن‌سینا را گزارش و دسته‌بندی کنم و دوری و نزدیکی آنها را با تحلیل منطق جدید نشان دهم.

قاعدۀ فلسفی «الواحِد لایصدِر عَنهُ الِا الواحِد» در فلسفۀ اسلامی اهمیت فراوانی دارد و بخشی از تأملات نظری و فلسفی را به خود اختصاص داده است؛ به طوری که برخی از متکلمان به‌کلی منکر آن شده‌اند و عده‌‌ای دیگر از فیلسوفان مانند ابن‌سینا در اثبات آن براهینی اقامه کرده‌اند. در مقاله حاضر، این پرسش مطرح است که کاربست «قاعده الواحد» را در فلسفۀ سیاسی ابن‌سینا بر اساس چه مؤلفه‌هایی می‌توان استخراج و تبیین کرد؟ مواردی همچون سلسله‌مراتب عالم هستی، تقسیم‌بندی طبقات اجتماعی، سلسله‌مراتبی‌بودن عالم عقول و نقش نبی در رهبری جامعه مؤلفه‌های آن هستند. به واسطه همین مراتب و طبقه‌بندی طولی در «قاعده الواحد» و پذیرش و اثبات آن از سوی ابن‌سینا، به عقیده او نبی نیز به دلیل اتصال به عقل فعال، شایسته هدایت و رهبری جامعه است که در اثبات شایستگی پیامبر برای رهبری مدینه از مسئله وحی بهره می‌گیرد؛ به این معنا که قوه عقلیۀ نبی به واسطه برخورداری از پرتو نورانی عقل فعال به مرتبه عقل قدسی دست می‌یابد و پدیده وحی را تحقق می‌بخشد. درواقع نبی سعادت جهان محسوس را با تشکیل حکومت و سعادت جهان معقول را با دانش مستقیم از طریق وحی ابلاغ می‌کند. چنین اتصالی به عقل فعال در چارچوب «قاعده الواحد»، فلسفۀ سیاسی حکیم بوعلی سینا را در امر عهده‌داری و زعامت جامعه تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ چرا‌که چنین کسی سعادت و تدبیر عالمیان را بهتر از دیگران می‌داند. پژوهش حاضر از روش کیفی به شیوه کتابخانه‌ای و همچنین روش تجزیه و تحلیل داده‌ها با رویکرد تفسیری - تفهمی بهره گرفته است.