جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرن‌هاست که جهان غرب با جهان اسلام چه در میادین جنگی و چه در میدان اندیشه در تقابل با هم قرار گرفته‌اند‌. با توجه به شکست غربی‌ها در جنگ‌های صلیبی - که سعی در تصرف سرزمین‌های اسلامی داشتند - این بار تهامات خود را به جانب پیامبر اسلام(ص) سوق دادند‌. آنها سعی کردند با تهمت و افترا و تخریب شخصیت ایشان برتری خود را در مقابله با مسلمانان و دین اسلام نشان دهند‌. چنین رویه‌ای برای مدت‌ها رو به فزونی رفت با این حال برخی از خاورشناسان نیز در این میان سعی کردند تا حدی منصفانه به زندگی پیامبر اسلام(ص) و تاریخ اسلام بپردازند‌. در سال‌های اخیر (به‌ویژه از نیمه دوم قرن بیستم) برخی از خاورشناسان به نشر آثار معتدل‌تر و نیز همسو با منابع تاریخ اسلام کرده‌اند. یکی از این خاورشناسان کارن آرمسترانگ است‌. اگرچه آرمسترانگ یک نویسنده غربی بود، لکن سعی می‌کرد زندگانی پیامبر(ص) را از منظری عینی مورد بررسی قرار دهد و در جاهایی که لازم بود، ذهنیت غربی را به دلیل عقاید غیرمستند و غیرمنصفانه‌اش در مورد آن حضرت را مورد انتقاد قرار داد‌. آرمسترانگ، تحت تأثیر جنبه انسانی و طبیعت صلح‌آمیز محمد(ص) قرار گرفت‌. حال این مسئله مطرح می‌شود که کارن آرمسترانگ تا چه حد توانسته است در معرفی پیامبر اسلام(ص) با تواریخ اسلامی همسو باشد و چه لغزش‌ها و اشتباهاتی در کتاب وی همچون سایر آثار غربیان وجود داشته است؟

حدیث از دیرباز در کنار قرآن کریم ملجاء مسلمانان اعم از فقها و متکلمین بوده است و با استفاده از آن گره گشای مشکلات فقهی، عقیدتی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان بوده اند. از جمله اشخاصی که اکثریت فریقین بر حجیت سنت(فعل، تقریر وقول) وی اتفاق نظر دارند رسول مکرم اسلام (ص) است. لکن با توجه به حسب منقولات مختلفی که از تدوین حدیث صورت گرفته است ظاهرا بیانگر منع تدوین حدیث ایشان در سده اول صدر اسلام می باشد. همین موضوع سبب شده است که مستشرقانی چون گلدزیهر حجیت حدیث رسول خدا را پس از تدوین فقه در دوره ای متاخرتر یعنی قرن دوم هجری دانسته اند بدین معنا که در صدر اسلام حدیث حجیت نداشته و جهت اعتبار بخشی به احکام و قواعد فقهی مجبور به حجیت بخشی و قداست دادن به احادیث رسول خدا بوده اند. این موضوع که اهمیت آن بر هیچ محققی پوشیده نیست ضرورت بررسی تاریخ انگاره حجیت سنت رسول الله در دو قرن اول هجری قمری، بیش از پیش روشن خواهد کرد که چگونه و در چه شرایطی سنت رسول الله مانند قرآن مقدس تلقی شد. جایگاه حدیث رسول الله و حجیت بخشی به احادیث صحابه در چه گفتمانی شکل گرفته است علاوه بر این پس از ایشان صحابه اهل بیت(علیهم السلام) چه تحلیلی از سنت معصومان در عهد ائمه داشته اند و رفتار وتلقی آنان نسبت به سخنان و احادیث یا سنت ائمه قابل بررسی است و نیز اینکه آیا احادیث آنان نیز همسنگ با سخن رسول خدا از منظر آنان اعتبار داشته است؟ و اگراینطور بوده؛ از چه زمانی این امر محقق شده است؟در این صورت جایگاه علم و uصمت اهل بیت چگونه و در چه شرایطی تبیین شد؟

این تحقیق در پی مقایسه‌ی هجرت پیامبر اسلام(ص) از مکه به مدینه و خروج حضرت موسی(ع) از مصر به سرزمین موعود است تا تأثیر این دو حرکت را بر روند شکل‌گیری و تداوم دین اسلام و دین یهودیت مورد بررسی قرار دهد. رویکرد این پژوهش تاریخی تحلیلی بوده و برای گردآوری داده‌ها از طریق کتابخانه‌ای بهره برده است. در پایان بر این نکته تأکید می‌شود که از لحاظ عینی، تداوم ادیان اسلام و یهودیت تا عصر کنونی مرهون«هجرت» پیامبران این دو دین است که در ابتدای امر تضمین کننده‌ی امنیّت جانی پیامبران و پیروان ایشان و در مرحله بعدی تأمین کننده‌ی آزادی عمل برای ادامه‌ی روند تکامل اجتماعی فرهنگی این دو دین ابراهیمی بوده است. از لحاظ عرفانی، هجرت در این دو دین صرفاً نقل مکان در جهان عینی نیست بلکه سلوکی روحانی به سوی فضایل اخلاقی دینی و تصفیه نفس از صفات مذموم است. به عبارتی انسان با گذر از عالم ماده توانایی درک جهان حقیقت را خواهد داشت. بدین سان هجرت قاعده‌ای بنیادین برای زمانی است که آزادی و عزت نفس انسان در محدودیت‌های بشری و طبیعی توانایی کسب تجربه‌های دینی و معنوی را دست دهد. بنابراین هجرت به مکانی امن جهت حفظ تضمین جان فرد و از سوی دیگر حفظ عزت و آزادی وی، شرط لازم برای تحقق فضایل اخلاقی و تکامل اجتماعی و باطنی فرد است.

اخلاق یکی از جنبه‌های اساسی دین اسلام است که نحوه‌ی تعامل مسلمانان با خداوند متعال، دیگران، و جهان اطراف را شکل می‌دهد. اخلاق اسلامی فراتر از پایبندی صرف به مجموعه‌ای از قوانین است؛ بلکه شخصیتی را پرورش می‌دهد که تجلی آموزه‌های قرآن، سنت و زندگی معصومان (علیهم‌السلام) است. بی‌شک، اخلاق و فضایل، بنیان تعالیم اسلامی را تشکیل می‌دهند و به صفات پسندیده و ناپسند انسانی می‌پردازند—عادت‌هایی که به‌مرور در شخصیت فرد نهادینه می‌شوند. نظام اخلاقی اسلام، سرشار از اصول و فضایل است که می‌تواند مسلمانان را در مسیر کمال رهنمون سازد و زندگی دنیوی و معنوی آن‌ها را تعالی بخشد. در این چارچوب، تمایل به یافتن الگوهای کامل، امری طبیعی در انسان‌هاست. انسان‌ها همواره در تلاش‌اند تا رفتار و زندگی افراد نمونه را الگو قرار دهند. قرآن کریم نیز با توجه به این نیاز فطری، پیامبر اکرم (ص) را به‌عنوان برترین الگو معرفی می‌کند، آن‌جا که می‌فرماید: **لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ** «قطعاً برای شما در (سیره‌ی) پیامبر خدا الگویی نیکوست» (سوره احزاب، آیه 21). در این آیه، پیامبر اسلام (ص) به‌عنوان الگویی کامل در تمامی ابعاد زندگی، به‌ویژه در اخلاق و رفتار معرفی شده است. آیه‌ای دیگر نیز جایگاه اخلاقی والای ایشان را این‌گونه بیان می‌کند: **وَإِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ** «و همانا تو بر اخلاقی عظیم استوار هستی» (سوره قلم، آیه 4). این آیه، فضایل اخلاقی بی‌نظیر پیامبر (ص) را تأیید می‌کند و او را به‌عنوان الگوی برجسته‌ای برای رشد اخلاقی و معنوی معرفی می‌نماید. ویژگی‌های اخلاقی پیامبر اکرم (ص) در اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نیز متجلی است، و این ارتباط اهمیت پیروی از سیره‌ی اخلاقی آنان را برجسته می‌سازد. همان‌طور که پیامبر (ص) در حدیث معروف ثقلین فرمودند: **یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ، أَمَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا: کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، فَإِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْض** «ای مردم! من در میان شما دو چیز گران‌بها باقی می‌گذارم. اگر به آن دو تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم؛ زیرا این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.» کتاب *سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت علیهم‌السلام: تعلیم و تربیت اخلاقی (جلد سوم)*، تألیف دکتر محمد داودی و منتشر شده توسط پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در قم، با هدف شناسایی، استخراج و تدوین اهداف، اصول و روش‌های تعلیم و تربیت اخلاقی بر اساس سیره‌ی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) نگاشته شده است. همان‌گونه که از عنوان کتاب پیداست، محتوای آن مبتنی بر رفتار و سیره معصومان (علیهم‌السلام) است. با توجه به مشکلات اجتماعی متعددی که مسلمانان با آن مواجه‌اند، اصول اخلاقی آموزش‌داده‌شده توسط پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) می‌توانند به‌عنوان قطب‌نمایی اخلاقی، رفتار انسان‌ها را هدایت کنند و پیوند آن‌ها را با خداوند و جامعه تقویت نمایند. باید دانست که سیره معصومان (علیهم‌السلام) صرفاً بخشی از تاریخ نیست؛ بلکه آموزه‌هایی است همیشگی که انسان‌ها را به سوی ارزش‌های اخلاقی در زندگی روزمره فرا می‌خواند. از این‌رو، ترجمه این اثر درباره آموزه‌های اخلاقی اسلام—به‌ویژه آن‌چه در سیره‌ی پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) متجلی شده—فرصتی ارزشمند برای آشنایی مخاطبان انگلیسی‌زبان با این اصول خواهد بود. امید است این ترجمه نه تنها راهنمایی در مسیر معنوی خوانندگان باشد، بلکه در ارتقاء آگاهی اخلاقی و تقویت پایداری پیروان اهل‌بیت (ع) در سراسر جهان نیز نقشی مؤثر ایفا کند. در پایان، به استناد این اصل که **مَن لَم یَشْکُرِ المَخْلُوقَ لَم یَشْکُرِ الخالِقَ** «کسی که از مخلوق تشکر نکند، از خالق نیز تشکر نکرده است» لازم می‌دانم مراتب قدردانی صمیمانه‌ام را از حجت‌الاسلام دکتر محمد داودی، نویسنده ارجمند کتاب *تعلیم و تربیت اخلاقی* و ناظر این اثر ابراز نمایم. از درگاه خداوند متعال برای ایشان توفیق روزافزون مسئلت دارم. همچنین صمیمانه از مدیر و اعضای محترم گروه علوم تربیتی مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، که در فرآیند ترجمه این اثر از من حمایت کردند، تشکر و قدردانی می‌نمایم.

در طول تاریخ، همواره انسان‌هایی زیسته‌اند که گفتار و کردار آنان بر مسیر تحولات فکری، فرهنگی و اجتماعی جوامع تأثیرگذار بوده است. رفتار انسان، به‌عنوان نمود بیرونی اندیشه و باور درونی او، نه‌تنها در بعد فردی بلکه در عرصه اجتماعی نیز بازتابی از ارزش‌ها و نگرش‌های زمانه به شمار می‌آید. اهمیت رفتار تاریخی زمانی دوچندان می‌شود که کنشگر آن، شخصیتی با جایگاه دینی، اجتماعی و سیاسی برجسته باشد. در میان چنین شخصیت‌هایی، همسران پیامبر اسلام(ص) جایگاهی ممتاز دارند. آنان نه‌تنها در زندگی خانوادگی پیامبر(ص) نقش مؤثری ایفا کردند، بلکه گفتار و کردارشان در عرصه اجتماعی نیز بازتاب یافت و در مواردی بر روند رویدادهای صدر اسلام اثر گذاشت. رفتار آنان گاه در مسیر اهداف نبوی و گاه با تفاوت در دیدگاه و موقعیت، نمودهای گوناگونی از نقش زن مسلمان در جامعه نخستین اسلامی را به نمایش گذاشت. در بعد خانوادگی، نوع رفتار همسران پیامبر(ص) با شخص پیامبر، شیوه تعامل آنان در روابط درون‌خانوادگی، نحوه ارتباط با دیگر همسران و چگونگی رفتارشان با فرزندان پیامبر(ص) از محورهای اساسی مورد توجه است. همچنین، میزان مشارکت آنان در اداره امور خانه، نقش ایشان در فضای عاطفی و تربیتی خانواده و چگونگی حضورشان در زندگی روزمره پیامبر(ص)، از موضوعات مهمی است که نیازمند شناخت و بررسی است. در بعد اجتماعی نیز رفتار همسران پیامبر(ص) در مواجهه با مسائل سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی، نحوه برخورد آنان با مراجعان به خانه پیامبر(ص)، مشارکت در انتقال آموزه‌های دینی و فرهنگی، و تأثیر آنان بر نگرش عمومی نسبت به جایگاه زن مسلمان در صدر اسلام مورد توجه است. این بررسی می‌کوشد نشان دهد همسران پیامبر(ص) تا چه اندازه در تحولات اجتماعی آن دوران نقش داشته و چگونه رفتار آنان بازتاب‌دهنده جایگاه ویژه‌شان در جامعه نبوی بوده است. اهمیت پرداختن به این موضوع از دو جهت قابل توجه است: نخست آن‌که می‌تواند تصویری دقیق‌تر از زندگی خانوادگی پیامبر(ص) و ساختار درونی خانه نبوت ارائه داد. دوم آن‌که درک روشن‌تری از نقش و جایگاه زنان در شکل‌گیری فرهنگ اسلامی و تحولات اجتماعی صدر اسلام فراهم آورد. بازخوانی این رفتارها نه‌تنها به فهم مناسبات خانوادگی و اجتماعی پیامبر(ص) کمک می‌کند، بلکه در تبیین الگوهای رفتاری زن مسلمان در بستر تاریخی و دینی نیز نقش مؤثری دارد. در منابع تاریخی و حدیثی، گزارش‌های متعددی از رفتارهای فردی، خانوادگی و اجتماعی همسران پیامبر(ص) نقل شده است؛ از نوع تعامل آنان با پیامبر(ص) و دیگر همسران گرفته تا موضع‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی آنان پس از رحلت رسول خدا(ص). با این حال، این داده‌ها بیشتر به‌صورت پراکنده و روایی بیان شده و کمتر پژوهشی به تحلیل جامع و گونه‌شناسانه رفتار تمامی امهات المؤمنین پرداخته است. اغلب تحقیقات موجود تنها یکی از این بانوان را محور بررسی قرار داده و از تحلیل تطبیقی رفتار آنان در یک چارچوب منسجم غفلت ورزیده‌اند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی و تحلیلی می‌کوشد رفتارهای خانوادگی و اجتماعی همسران پیامبر(ص) را بر پایه داده‌های مستند تاریخی بررسی و تحلیل کند. در این مسیر، رفتارها با روش سنخ شناسی در دو گونه اصلی «قولی» (گفتاری) و «فعلی» (کرداری) طبقه‌بندی می‌شوند و هر یک از زیرشاخه‌های رفتاری با توجه به شرایط تاریخی، ویژگی‌های فردی و موقعیت اجتماعی امهات المؤمنین تحلیل خواهد شد. روش گونه‌شناسی از روش‌های پژوهشی در علوم اجتماعی است که برای دسته‌بندی و تحلیل الگوها و رفتارها بر اساس ویژگی‌های مشترک و متمایز به کار می‌رود. در این روش، داده‌های پراکنده تاریخی یا اجتماعی به صورت منظم تحلیل و بررسی می‌شوند و ساختار و الگوهای رفتاری به شکل روشن و مقایسه‌ای ارائه می‌شوند. مراحل انجام پژوهش با روش گونه‌شناسی شامل شناسایی ویژگی‌ها و شاخص‌های مورد نظر، جمع‌آوری داده‌ها، دسته‌بندی و طبقه‌بندی رفتارها، تحلیل تطبیقی میان گونه‌ها و در نهایت تبیین الگوها و نتیجه‌گیری است. در مرحله شناسایی شاخص‌ها، پژوهشگر معیارهای مهم برای برای شناسایی رفتار همسران پیامبر(ص) در دو بعد خانوادگی و اجتماعی را مشخص می‌کند. سپس رفتارهای مشابه در گونه‌ها طبقه بندی می‌شوند.در مرحله تحلیل تطبیقی، پژوهشگر شباهت‌ها و تفاوت‌ها میان گونه‌ها را بررسی و مورد مقایسه قرار می‌دهد.