جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خداوند به جهت اطلاق و بی حد بودنش، پیوسته در ذات خود مخفی و پنهان است و «نوراالنوار» یا فیض منبسط واسطه فیض در ظهور اسمائی و خلقی است. این حقیقت در مرتبه پایین تر همان «حقیقت محمدیه» به عنوان عالی ترین تجلی وجودی خداوند پرده دار و برزخ بین حق و خلق است. نام گذاری این مرتبه وجودی و نور اول به «حقیقت محمدیه» بدان جهت است که حضرت محمد (ص) از بین همه موجودات در سیر به سوی خداوند بدان جایگاه رسیده اند. و اهل بیت آن حضرت (صلوات الله علیهم) که در نوریت و عصمت با نبی اعظم (ص) یگانگی دارند، در مرتبه بعد از آن حضرت از مصادیق این نورالنوار بوده و صاحب ولایت کلیه اند. در این مقاله در صدد تبیین جایگاه علمی و مصادیق عینی حقیقت محمدیه به عنوان صاحب این ولایت از نگاه قرآن و روایات تفسیری با رویکرد عرفانی بوده ایم. نتایج تحقیق نشان می دهد که حضرت رسول اعظم (ص) و آل طاهرین (ع) ایشان صاحب خلافت مطلقه الهیه، از جانب حق تعالی در ربوبیت هستی اند و نیز آن حضارت بر همه پیامبران و اولیاء، تقدم وجودی دارند. از رهگذر این پژوهش، وجوه مشترک دیدگاه قرآن کریم و عرفان در مورد نبی اعظم (ص) و مقام نوری حقیقت محمدیه و ظهورات آن نمایان گشته، بلکه، این حقیقت اثبات شده که تصویر عارفان از کمالات باطنی و ملکوتی آن حضرت، برگرفته از آیات قرآنی است.

سبک عبارت است از «شیوه‌ی کاربرد زبان دریک بافت معین، به وسیله‌ی شخص معین، برای هدفی مشخص»(لیچ،1981: 10). سبک‌شناسی به عنوان یک رشته علمی در اوایل قرن بیستم در غرب شکل گرفت و به تدریج وارد ادبیات عرب شد. ابتدا تمرکز بر شناسایی ویژگی‌های زبانی و سبک‌های نویسندگان بود. از نظریه‌پردازان اصلی این حوزه می‌توان به رومن یاکوبسن و مایکل هالیدی اشاره کرد که چارچوب‌های نظری اولیه را ارائه دادند. پژوهشگرانی مانند صلاح فضل و عزالدین اسماعیل تلاش کردند تا این نظریه‌ها را با زبان و شرایط فرهنگی و تاریخی عربی همخوان کنند. در این دوره، تحقیقات با ترکیب نظریه‌های سبک‌شناسی غربی با ارزش‌های فرهنگی عربی به سوی رویکردی بومی‌تر حرکت کردند. تأکید بر لایه‌های مختلف مانند لایه‌های معنایی، آوایی و ساختاری موجب شد تحلیل‌های عمیق‌تر و دقیق‌تری از متون عربی به عمل آید. سبک‌شناسی لایه‌ای، روشی جدید در بررسی ویژگی‌های سبکی یک اثر است. باتحلیل متن درپنج لایه‌ی آوایی، واژگانی، نحوی، معنی‌شناختی و بلاغی، ویژگی‌های برجسته‌ی سبک و نقش و ارزش آن‌ها در هر لایه مشخص شده که بیانگر افکار و احساسات درونی نویسنده است.(فتوحی، 1390: 154-155) در تاریخ ادبیات اسلامی، خطبه‌های پیامبر اسلام(ص) همواره به عنوان نمونه‌های برجسته‌ای از بلاغت و فصاحت شناخته شده‌اند. کتاب «نهج الخطابه » مجموعه‌ای از این خطبه‌ها را فراهم آورده است که به دلیل محتوای عمیق و ساختار ادبی بی نظیر، شایسته تحلیل دقیق است. این تحقیق با استفاده از روش سبک‌شناسی لایه‌ای، قصد دارد به تحلیل و بررسی ویژگی‌های سبکی این خطبه‌ها در سه لایه و هدف از آن بررسی لایه‌های آوایی، واژگانی و بلاغی است بپردازد. با وجود اهمیت و غنای محتوایی خطبه‌های پیامبر، تحلیل‌های سبکی نظام‌مند دراین زمینه اندک است. بهره‌گیری از سبک‌شناسی لایه‌ای می‌تواند به کشف و فهم بهتر از نقاط قوت زبانی و هنری این خطبه‌ها منجر شود. سؤال اصلی این است که چگونه ویژگی‌های زبانی و بلاغی این خطبه‌ها می‌توانند در انتقال معانی، ارزش‌ها وآموزه‌های دینی مؤثر باشند. با توجه به این نکته، در این پژوهش به بررسی سبک‌شناسی خطبه‌ها از چندین بعد مختلف می‌تواند مفید باشد؛ 1.**آواشناسی**: ویژگی‌های آوایی مانند وزن، قافیه و نغمه در خطبه‌ها می‌تواند بر تأثیرگذاری کلام پیامبر (ص) بر مخاطبان تأثیر داشته باشد. بررسی این ویژگی‌ها می‌تواند زیبایی‌های متن را جلوه گر سازد. 2. **واژگان**: تحلیل واژگان و اصطلاحات به کار رفته در خطبه‌ها می‌تواند به شناسایی مضامین کلیدی و ارزش‌های اساسی در دین اسلام کمک کند. این بررسی می‌تواند نشان دهد که چگونه واژگان انتخابی پیامبر (ص) بر فهم مخاطبان تأثیر گذاشته است. 3. **بلاغت**: استفاده از تکنیک‌های بلاغی مانند استعاره، تشبیه و کنایه در خطبه‌ها می‌تواند به تقویت استدلال‌های پیامبر (ص) و تأثیرگذاری بر مخاطب کمک کند. بررسی بلاغت می‌تواند نشان دهد که چگونه پیامبر (ص) توانسته است با استفاده از این تکنیک‌ها، پیام‌های خود را به شکل مؤثری منتقل کند. اهداف تحقیق: 1_شناسایی و تحلیل لایه‌های مختلف زبانی: بررسی لایه‌های آوایی، واژگانی و بلاغی در خطبه‌های پیامبر(ص). 2_بررسی نوآوری‌های سبکی: کشف جنبه‌های خلاقانه در استفاده از زبان و تکنیک‌های بیانی. 3_تبیین کارکردهای زبانی: تحلیل چگونگی تأثیر‌گذاری زبان بر انتقال پیام‌های دینی و اخلاقی خطبه‌ها. انگیزه اصلی این تحقیق به دو عامل مرتبط است: 1. **علاقه به فرهنگ و تاریخ اسلامی**: به دلیل غنای فرهنگی و تاریخی که در خطبه‌های پیامبر (ص) نهفته است، این پژوهش می‌تواند به تقویت فهم ما از تاریخ اسلام و تأثیرات آن بر جامعه‌های مختلف کمک کند. 2. **حس کنجکاوی علمی**: با توجه به اینکه پیشتر، متون دینی با رویکردهای سنتی بررسی شده، انگیزه پژوهش درباره خطب پیامبر(ص) با رویکردی جدید مورد توجه قرار گرفت. بدین منظور سبک شناسی لایه ای خطب انتخاب شد تا از این طریق ابعاد جدیدی از تفکر و بیان پیامبر (ص) ارائه گردد. این پژوهش می‌تواند به عنوان یک گام در راستای گسترش دانش و پژوهش در این زمینه مورد توجه قرار گیرد. اهمیت و ضرورت تحقیق: این پژوهش می‌تواند به درک عمیق‌تر و دقیق‌تری از ساختار و بلاغت خطبه‌های پیامبر(ص) کمک کند و راه را برای مطالعات بعدی در حوزه‌های ادبیات اسلامی و زبان‌شناسی هموار سازد. تحقیق در این زمینه نه تنها به درک عمیق‌تری از خطبه‌های پیامبر (ص) و تأثیر آن‌ها بر جامعه اسلامی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به غنای ادبیات دینی و اجتماعی نیز بیفزاید. همچنین، این بررسی می‌تواند به پژوهشگران و علاقه‌مندان به زبان‌شناسی و بلاغت، ابزارهای جدیدی برای تحلیل متون دینی ارائه دهد و به توسعه دانش در این حوزه کمک کند و در نهایت می‌تواند به بازشناسی نقش خطبه‌ها در تبیین اصول اخلاقی و اجتماعی در جامعه اسلامی و تأثیر آن‌ها بر شکل‌گیری هویت فرهنگی مسلمانان کمک کند.

قرن‌هاست که جهان غرب با جهان اسلام چه در میادین جنگی و چه در میدان اندیشه در تقابل با هم قرار گرفته‌اند‌. با توجه به شکست غربی‌ها در جنگ‌های صلیبی - که سعی در تصرف سرزمین‌های اسلامی داشتند - این بار تهامات خود را به جانب پیامبر اسلام(ص) سوق دادند‌. آنها سعی کردند با تهمت و افترا و تخریب شخصیت ایشان برتری خود را در مقابله با مسلمانان و دین اسلام نشان دهند‌. چنین رویه‌ای برای مدت‌ها رو به فزونی رفت با این حال برخی از خاورشناسان نیز در این میان سعی کردند تا حدی منصفانه به زندگی پیامبر اسلام(ص) و تاریخ اسلام بپردازند‌. در سال‌های اخیر (به‌ویژه از نیمه دوم قرن بیستم) برخی از خاورشناسان به نشر آثار معتدل‌تر و نیز همسو با منابع تاریخ اسلام کرده‌اند. یکی از این خاورشناسان کارن آرمسترانگ است‌. اگرچه آرمسترانگ یک نویسنده غربی بود، لکن سعی می‌کرد زندگانی پیامبر(ص) را از منظری عینی مورد بررسی قرار دهد و در جاهایی که لازم بود، ذهنیت غربی را به دلیل عقاید غیرمستند و غیرمنصفانه‌اش در مورد آن حضرت را مورد انتقاد قرار داد‌. آرمسترانگ، تحت تأثیر جنبه انسانی و طبیعت صلح‌آمیز محمد(ص) قرار گرفت‌. حال این مسئله مطرح می‌شود که کارن آرمسترانگ تا چه حد توانسته است در معرفی پیامبر اسلام(ص) با تواریخ اسلامی همسو باشد و چه لغزش‌ها و اشتباهاتی در کتاب وی همچون سایر آثار غربیان وجود داشته است؟

این تحقیق در پی مقایسه‌ی هجرت پیامبر اسلام(ص) از مکه به مدینه و خروج حضرت موسی(ع) از مصر به سرزمین موعود است تا تأثیر این دو حرکت را بر روند شکل‌گیری و تداوم دین اسلام و دین یهودیت مورد بررسی قرار دهد. رویکرد این پژوهش تاریخی تحلیلی بوده و برای گردآوری داده‌ها از طریق کتابخانه‌ای بهره برده است. در پایان بر این نکته تأکید می‌شود که از لحاظ عینی، تداوم ادیان اسلام و یهودیت تا عصر کنونی مرهون«هجرت» پیامبران این دو دین است که در ابتدای امر تضمین کننده‌ی امنیّت جانی پیامبران و پیروان ایشان و در مرحله بعدی تأمین کننده‌ی آزادی عمل برای ادامه‌ی روند تکامل اجتماعی فرهنگی این دو دین ابراهیمی بوده است. از لحاظ عرفانی، هجرت در این دو دین صرفاً نقل مکان در جهان عینی نیست بلکه سلوکی روحانی به سوی فضایل اخلاقی دینی و تصفیه نفس از صفات مذموم است. به عبارتی انسان با گذر از عالم ماده توانایی درک جهان حقیقت را خواهد داشت. بدین سان هجرت قاعده‌ای بنیادین برای زمانی است که آزادی و عزت نفس انسان در محدودیت‌های بشری و طبیعی توانایی کسب تجربه‌های دینی و معنوی را دست دهد. بنابراین هجرت به مکانی امن جهت حفظ تضمین جان فرد و از سوی دیگر حفظ عزت و آزادی وی، شرط لازم برای تحقق فضایل اخلاقی و تکامل اجتماعی و باطنی فرد است.

اخلاق یکی از جنبه‌های اساسی دین اسلام است که نحوه‌ی تعامل مسلمانان با خداوند متعال، دیگران، و جهان اطراف را شکل می‌دهد. اخلاق اسلامی فراتر از پایبندی صرف به مجموعه‌ای از قوانین است؛ بلکه شخصیتی را پرورش می‌دهد که تجلی آموزه‌های قرآن، سنت و زندگی معصومان (علیهم‌السلام) است. بی‌شک، اخلاق و فضایل، بنیان تعالیم اسلامی را تشکیل می‌دهند و به صفات پسندیده و ناپسند انسانی می‌پردازند—عادت‌هایی که به‌مرور در شخصیت فرد نهادینه می‌شوند. نظام اخلاقی اسلام، سرشار از اصول و فضایل است که می‌تواند مسلمانان را در مسیر کمال رهنمون سازد و زندگی دنیوی و معنوی آن‌ها را تعالی بخشد. در این چارچوب، تمایل به یافتن الگوهای کامل، امری طبیعی در انسان‌هاست. انسان‌ها همواره در تلاش‌اند تا رفتار و زندگی افراد نمونه را الگو قرار دهند. قرآن کریم نیز با توجه به این نیاز فطری، پیامبر اکرم (ص) را به‌عنوان برترین الگو معرفی می‌کند، آن‌جا که می‌فرماید: **لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ** «قطعاً برای شما در (سیره‌ی) پیامبر خدا الگویی نیکوست» (سوره احزاب، آیه 21). در این آیه، پیامبر اسلام (ص) به‌عنوان الگویی کامل در تمامی ابعاد زندگی، به‌ویژه در اخلاق و رفتار معرفی شده است. آیه‌ای دیگر نیز جایگاه اخلاقی والای ایشان را این‌گونه بیان می‌کند: **وَإِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ** «و همانا تو بر اخلاقی عظیم استوار هستی» (سوره قلم، آیه 4). این آیه، فضایل اخلاقی بی‌نظیر پیامبر (ص) را تأیید می‌کند و او را به‌عنوان الگوی برجسته‌ای برای رشد اخلاقی و معنوی معرفی می‌نماید. ویژگی‌های اخلاقی پیامبر اکرم (ص) در اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نیز متجلی است، و این ارتباط اهمیت پیروی از سیره‌ی اخلاقی آنان را برجسته می‌سازد. همان‌طور که پیامبر (ص) در حدیث معروف ثقلین فرمودند: **یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ، أَمَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا: کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، فَإِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْض** «ای مردم! من در میان شما دو چیز گران‌بها باقی می‌گذارم. اگر به آن دو تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم؛ زیرا این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.» کتاب *سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت علیهم‌السلام: تعلیم و تربیت اخلاقی (جلد سوم)*، تألیف دکتر محمد داودی و منتشر شده توسط پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در قم، با هدف شناسایی، استخراج و تدوین اهداف، اصول و روش‌های تعلیم و تربیت اخلاقی بر اساس سیره‌ی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) نگاشته شده است. همان‌گونه که از عنوان کتاب پیداست، محتوای آن مبتنی بر رفتار و سیره معصومان (علیهم‌السلام) است. با توجه به مشکلات اجتماعی متعددی که مسلمانان با آن مواجه‌اند، اصول اخلاقی آموزش‌داده‌شده توسط پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) می‌توانند به‌عنوان قطب‌نمایی اخلاقی، رفتار انسان‌ها را هدایت کنند و پیوند آن‌ها را با خداوند و جامعه تقویت نمایند. باید دانست که سیره معصومان (علیهم‌السلام) صرفاً بخشی از تاریخ نیست؛ بلکه آموزه‌هایی است همیشگی که انسان‌ها را به سوی ارزش‌های اخلاقی در زندگی روزمره فرا می‌خواند. از این‌رو، ترجمه این اثر درباره آموزه‌های اخلاقی اسلام—به‌ویژه آن‌چه در سیره‌ی پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) متجلی شده—فرصتی ارزشمند برای آشنایی مخاطبان انگلیسی‌زبان با این اصول خواهد بود. امید است این ترجمه نه تنها راهنمایی در مسیر معنوی خوانندگان باشد، بلکه در ارتقاء آگاهی اخلاقی و تقویت پایداری پیروان اهل‌بیت (ع) در سراسر جهان نیز نقشی مؤثر ایفا کند. در پایان، به استناد این اصل که **مَن لَم یَشْکُرِ المَخْلُوقَ لَم یَشْکُرِ الخالِقَ** «کسی که از مخلوق تشکر نکند، از خالق نیز تشکر نکرده است» لازم می‌دانم مراتب قدردانی صمیمانه‌ام را از حجت‌الاسلام دکتر محمد داودی، نویسنده ارجمند کتاب *تعلیم و تربیت اخلاقی* و ناظر این اثر ابراز نمایم. از درگاه خداوند متعال برای ایشان توفیق روزافزون مسئلت دارم. همچنین صمیمانه از مدیر و اعضای محترم گروه علوم تربیتی مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، که در فرآیند ترجمه این اثر از من حمایت کردند، تشکر و قدردانی می‌نمایم.

مسئله معجزه‌مندی پیامبر اسلام (ص) یکی از مباحث مهم و چالش‌برانگیز در اندیشه اسلامی معاصر و مطالعات استشراقی است که در تعارض با دیدگاه سنتی قرار دارد. سنت‌گرایان بر وقوع هزاران معجزات حسی متعدد تأکید داشته و آن‌ها را دلایل قطعی بر صدق رسالت وی می‌دانند، در حالی که عقل‌گرایان تنها قرآن را به‌عنوان معجزه جاویدان معرفی کرده و سایر معجزات را تأویل یا نفی می‌کنند. از طرفی، مستشرقان با دو رویکرد تاریخی و الهیاتی، معجزات منسوب به ایشان را اسطوره‌سازی و تحریفات تاریخی دانسته و حتی در برخی موارد، وجود تاریخی وی را مورد تردید قرار داده‌اند. این تنوع و اختلاف‌نظرها، که از پذیرش گسترده معجزات تا نفی کامل آن‌ها را شامل می‌شود، اهمیت بازنگری علمی و قرآنی این موضوع را دوچندان کرده است .پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از تدبر قرآنی، نقد روایی و تحلیل تاریخی, این موضوع را مورد بررسی قرار داده است؛ در این راستا این پژوهش با بررسی معجزات منسوب به ایشان، دیدگاه‌های مختلف را تحلیل کرده و بر مبنای مستندات قرآنی، نتایج متفاوتی ارائه می‌دهد. فصل نخست به کلیات پژوهش پرداخته و شامل بررسی مفاهیم امور خارق‌العاده، انواع آن‌ها و دلالت معجزه در اندیشه اسلامی است. فصل دوم تبیین دیدگاه‌های مختلف درباره معجزات پیامبر در سه محور مذکور پرداخته و با تبیین دیدگاه قرآن‌محور در باب معجزه مندی رسول الله روشن ساخته که پیامبر (ص) آیتی برهانی جز قرآن نیاورده است. فصل سوم به بررسی اسراء و معراج پرداخته و نشان داده است که این واقعه، با وجود تفاوت دیدگاه‌ها درباره چگونگی آن، در منابع اسلامی پذیرفته شده است. برخی این حادثه را جسمانی-روحانی، برخی رؤیایی-روحانی و برخی عقلانی دانسته‌اند. مستشرقان نیز در تفسیر مفعول‌به و مقصد اسراء دیدگاه‌های متعددی ارائه داده‌اند. با این حال، تدبر در آیات قرآن نشان می‌دهد که این واقعه یک رؤیای حقیقی بوده که در آن، پیامبر (ص) برای مشاهده آیات الهی به سدرهالمنتهی، معروف به مسجدالاقصی، سیر داده شده است. برخلاف رؤیاهای معمول که نیازمند تمثیل و تأویل هستند، در این رؤیا آیات الهی به‌صورت مستقیم ارائه شده‌اند. فصل چهارم به تحلیل انشقاق قمر می‌پردازد و نشان می‌دهد که در تفاسیر پنج دیدگاه درباره این رخداد وجود دارد: برخی آن را روشن شدن امر یا جدا شدن تاریکی از ماه دانسته‌اند، و سه دیدگاه دیگر آن را رخدادی حقیقی در گذشته یا آینده می‌دانند. سنت‌گرایان آن را معجزه‌ای در زمان پیامبر (ص) و عقل‌گرایان نشانه‌ای از قیامت می‌دانند. بررسی‌های قرآنی آن را مرتبط ,خسف القمر مذکور در سوره قیامت و نشانه‌ای از فرارسیدن قیامت می‌شمارند.