جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

‏ تأویل یکی از مباحث مهم علوم قرآن و علم کلام است که در فهم قرآن و روایات به‌ویژه برخی ‏آیات مربوط به اسما و ‏صفات، نقش کلیدی و کاربردی دارد. ‏یکی از محورهای اصلی تأویل، مرتبط با صفات خبریه خدواند در آیات متشابه است که ‏معنای ظاهری این صفات با تنزیه خداوند سازگار نیست و تأویل آن با ارجاع به آیات محکم امری ضروری است و عدم ‏پذیرش آن افتادن در دام تشبیه و تجسیم است. از صدر اسلام، مذاهب ‏اسلامی و دانشمندان مسلمان، در رابطه با تأویل متون ‏مقدس، ‏آرای مختلف داشته‌اند. ‏اولین اختلاف در مورد ماهیت و چیستی تأویل است. نوشتار پیش‌رو بـه روش توصیفی ـ ‏تحلیلی ‏سه نظریه اصلی پیرامون ماهیت تأویل یعنی «مفاهیم»، «عینیت مصداقی» و «عینیت تکوینی» را، مورد واکاوی و ارزیابی ‏قرار می‌دهد و «حقیقت مشککه» بودن ماهیت تأویل را به عنوان نظری جدید نتیجه می‌گیرد. «حقیقت مشککه» در قالب سه ‏مرحله که جامع همه‌ی نظرات است، تبیین می‌شود. مرحله اول آن حدوسط ظاهر و باطن است، مرحله دوم با باطن قرآن ‏مترادف است و مرحله نهایی، تأویل واقعی و حقیقی است که مطابق با نظر علامه است. این پژوهش پس از مقدمه و پیشینه ‏تاریخی تأویل، به معنای لغوی و اصطلاحی تأویل، و قلمروی تأویل می‌پردازد؛ و در ادامه ماهیت تأویل را موردبررسی قرار ‏داده و نتیجه‌گیری می‌نماید.

دو اصل فلسفی «امتناع اعاده معدوم بعینه» و «امتناع بازگشت موجود بالفعل به حالت بالقوه» در حکمت متعالیه، واکنش­های فلسفی حکیمان بعد از ملاصدرا را جهت اثبات آموزه رجعت در شیعه بر انگیخت و موجد سه نظریه در این زمینه گردید: 1. از دیدگاه مدرس زنوزی، بدن، به سوی نفس بازگشت می­کند که این نظریه با قاعده امتناع اعاده معدوم سازگار نیست؛ 2. از دیدگاه علامه طباطبائی نفوس انسان­های فوت شده دارای برخی جهات قوه و استعداد هستند؛ لذا بازگشت آن­ها در زمان رجعت ممتنع نیست. مخدوش بودن این نظریه در آن است که نفوسی که از بدن قطع تعلق می کنند، استعداد یا ماده­ای ندارند و بدین جهت بازگشت آن­ها به عالم ماده ممتنع است؛ 3. در ادامه، آرای علامه رفیعی قزوینی و آیت الله شاه آبادی نیز مورد بررسی قرار می­گیرد. طبق «نظریه تمثل»، نفوس انسان­های کامل دوباره در عالم ماده ظهور و تجلی می­کنند. نقصان این نظریه در عدم شمول آن نسبت به همه رجعت کنندگان مانند کافران است.

ایثار یک ارزش اخلاقی و اجتماعی بسیار مهم است که علاوه بر رشد اخلاقی و شخصیتی خود فرد، به رفع مشکلات اجتماعی و ارتقای بهبود جامعه کمک زیادی می‌کند. هدف این تحقیق، بررسی مبادی رفتار ایثارگرانه و سپس مراتب رفتار ایثارگرانه بر اساس مبادی آن، در دیدگاه علامه طباطبایی است. بنابراین، این تحقیق به دو سؤال پاسخ می‌دهد، اولاً، مبادی رفتار ایثارگرانه در دیدگاه علامه طباطبایی چیست؟ و ثانیاً، رفتار ایثارگرانه با توجه به مبادی آن، دارای چه مراتبی است؟ برای پاسخگویی به سؤالات تحقیق آیات مربوطه (در تفسیر المیزان) مورد بررسی تحلیلی قرار گرفت. در این راستا 26 واحد تحلیل در سیاق‌شان (در مجموع، 324 آیه) در تفسیر المیزان مورد بررسی تحلیلی قرار گرفتند. سپس، یافته‌های اولیه با استفاده از نظرات تکمیلی علامه طباطبایی در سایر آثار ایشان همچون: بدایه‌الحکمه، نهایه‌الحکمه، بررسی‌های اسلامی، رساله لب‌اللباب، مجموعه رسائل، شیعه در اسلام، قرآن در اسلام و اصول فلسفه و روش رئالیسم تکمیل گردید. بر اساس یافته‌ها، مبادی شناختی و مبادی عاطفی - گرایشی، هریک در شش محور (شناخت‌ها و عواطف نسبت به خداوند، نسبت به خود، نسبت به زندگی دنیا، نسبت به زندگی اخروی، نسبت به دیگران، و نسبت به رفتار ایثارگرانه) شناسایی و تحلیل شدند. همچنین التزام عملی به‌عنوان یکی دیگر از مبادی شناسایی شد و نیز، مشخص شد صفاتی نظیر (صداقت، خیرخواهی، صبر، سخاوت، شجاعت، استقامت و... )، صدور رفتار ایثارگرانه را تسهیل می‌کند. به علاوه، تحقق این وضعیت، نیازمند یک طهارت نفسانی اولی (نبودن موانع نفسانی همچون تکبر، برتری‌طلبی و سرکشی) است که خضوع در برابر حق را امکان‌پذیر می‌سازد. تمام موارد به‌دست‌آمده ذیل مفهوم ایمان جای گرفت و ایمان به‌عنوان مبدأ اصلی رفتار ایثارگرانه تعیین شد. از سوی دیگر، از آنجا که ایمان به عنوان ریشه رفتار ایثارگرانه، از دیدگاه علامه طباطبایی دارای چهار مرتبه است، بنابراین، تلاش شد تا با بررسی رفتار ایثارگرانه متناسب با چهار مرتبه ایمانی، مراتب رفتار ایثارگرانه تبیین شود. وضعیت معرفتی، گرایشی، انگیزه، نیت، التزام عملی و صفات نفسانی در هر یک از این مراتب ایمانی، تبیین شد و مشخص شد که رفتار ایثارگرانه نیز - که تابعی از آنها است - در هر یک از آن مراتب متفاوت است. نتیجه آن که هرچه شناخت و باور قلبی نسبت خدا و حقایق دینی (توحید، معاد، حقانیت دعوت پیامبران و... ) عمیق‌تر باشد و وابستگی فرد به دنیا و مادیات کمتر باشد، تمایل به ایثار جان و مال به‌خاطر اهدافی نظیر رسیدن به بهشت، درجات بالای کمال، حب الهی، خشنودی خدا و... افزایش می‌یابد و افراد به رفتار ایثارگرانه ملتزم‌تر خواهد بود و با اخلاص و اشتیاق بیشتری در راه خدا ایثار خواهند کرد.

علامه طباطبایی در کتاب "رساله افعال" بحثی تحت عنوان سعادت و شقاوت ذاتی را مطرح کرده است. ایشان معتقدند بین بنیه ها و مزاج های بدنی و نیز خلق و خو رابطه مستقیمی برقرار است. منظور از خلق و‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خو آن رفتارهایی است که در اثر تکرار تبدیل به ملکه شده و به سختی قابل تغییر میباشد. علامه میگوید بخشی از سعادت و شقاوت هر کس مربوط به طینت بوده و قبل از تولد در عالم ذر معین گشته و علاوه بر این ایشان بخشی از سعادت و شقاوت را هم تأثیر نطفه بر اخلاق میداند که این مبحث تحت عنوان تأثیر بدن بر اخلاق بیان شده است. طبق نظر علامه هر کس به ذات خود یعنی از جایی که از آن نزول کرده بر میگردد و براین اساس علاوه بر خصوصیات جسمانی، خلق و خوی پدر و مادر نیز به فرزند منتقل میشود. علامه پردازش این دو مسئله را با استفاده از دو قاعده معروف فلسفی یعنی حرکت جوهری در نفس و قاعده حدوث جسمانی و بقاء روحانی به سرانجام میرساند. بر این اساس ایشان معتقدند سعادت و شقاوت، ذاتی است لکن این به هیچ وجه به معنای بطلان تاثیر تربیت و بیهوده بودن تکلیف و اضمحلال نظام جزاء و پاداش نیست. آدمی در طول مسیر حیات دنیوی خود در معرض احوالات و عقیده های مختلفی قرار میگیرد، بعضی از این امور را می‌پذیرد و در نتیجه در جانش رسوخ پیدا کرده و جزئی جدایی ناپذیر از او می شود و همین مسئله موجب آن میشود که هر انسانی از انسان دیگر متمایز باشد چرا که در جان هر فردی بعضی از احوالات و عقاید رسوخ پیدا میکند؛ بنابراین اگر آن احوال و عقاید، خوب باشد آن فرد در مسیر سعادت و اگر بد باشد در مسیر شقاوت و بدبختی قرار میگیرد. بنابراین دسته ای از روایات سعادت و شقاوت را مربوط به طینت دانسته و از محتوای آن چنین برداشت میشود که سعادت و شقاوت هر انسانی قبل از تولد مشخص میگردد. ▪ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ(ع) عَنْ مَعْنَی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) الشَّقِیُ‌ مَنْ‌ شَقِیَ‌ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ فَقَالَ الشَّقِیُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ الْأَشْقِیَاءِ وَ السَّعِیدُ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ السُّعَدَاءِ. (التوحیدشیخ صدوق، باب 58، ص356) فردی از امام موسی بن جعفر (ع) درباره معنای حدیث رسول خدا (ص) پرسید ایشان فرمودند:« یعنی بدبخت کسی است که در شکم مادرش بدبخت شده و نیک بخت کسی است که در شکم مادرش نیک بخت شده و حضرت (ع) فرمود که بدبخت کسی است که خدا دانسته که او به زودی اعمال بدبختان را به عمل آورد و حال آنکه او را در شکم مادرش باشد و نیک بخت کسی است‌ که خدا دانسته او به زودی اعمال نیکبختان را به عمل آورد و حال آنکه او در شکم مادرش باشد». دسته ای دیگر از روایات سعادت و شقاوت را متأثر از پدر و مادر دانسته بدان معنا که مزاج، بنیه و اخلاق پدر و مادر در انسان تأثیر می‌گذارد و بخشی دیگر از روایات در باب تأثیر تربیت در انسان و نقش تربیت در سعادت و شقاوت می باشد. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إِنَّ اللَّهَ_ عَزَّوَجَلَّ_ خَلَقَ آدَمَ مِنْ‌ أَدِیمِ‌ الْأَرْضِ‌ فَمِنْهُ السِّبَاخُ وَ مِنْهُ الْمِلْحُ وَ مِنْهُ الطَّیِّبُ فَکَذَلِکَ فِی ذُرِّیَّتِهِ الصَّالِحُ وَ الطَّالِحُ. ( علل الشرائع، ج1،ص54 ) خداوند عزوجل آدم را از روی زمین آفرید، پس بعضی از آن شوره زارها، و بعضی از آن نمک ها، و بخشی هم پاک و طیّب است، هم چنین در فرزندان او برخی نیکوکار و برخی تبه کارند. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إنّما فرّقَ بینهم مبادیٌ طینَهم، و ذالکَ أنّهم کانوا فلقه مِن سَبَخِ أرضٍ و عَذبها، و حزنِ تربهِ وَسهلِها، فَهم علی حسبِ قربِ أرضِهم یتقاربونَ، و علی قدرِ اختلافها یَتَفاوَتون، فتامُّ الرّواءِ ناقصُ العقلِ، و مادُّ القامهِ قصیرُ الهمَّه، و زاکی العملِ قبیحُ المُنظرِ، و قریبُ القعرِ بعیدُ السّبرِ، و معروفُ الضربیهِ منکرُ الجلبیهِ، و تائهُ القلبِ مُتَفرِّق اللُّبِّ، و طلیقُ الِلّسان حدیدُ الجَنانِ. ( نهج البلاغه صبحی صالح ص354-355، کلام234 ) از مالک بن رحیله نقل شده است که گفت خدمت امیر مومنان(ع) بودیم، در آنجا صحبت از تفاوت های مردم شد، امام (ع) فرمود: آنچه بین آنها تفاوت به وجود آورده، آغاز سرشت آنهاست، چه اینکه آنها از قطعه ای از زمین شور و شیرین، سفت و سست، ترکیب یافته اند؛ و بر حسب نزدیک بودن خاکشان با هم نزدیکند، و به مقدار فاصله خاکشان با یکدیگر، متفاوت اند، افراد خوش منظر، سست عقلند؛ بلند قدان، کم همت، پاکیزه عملان، بد منظرند؛ و کوتاه قدان خوش فکر و عمیقند؛ آنها که نهادی پاک دارند، اعمالشان نیز پاک است، کسانی که عقلشان حیران است، افکارشان پراکنده است و سخنوران قوی دل هستند ▪ حال این مسئله واضح است که احادیث مربوط به حوزه سعادت و شقاوت ذاتی ، تا حدودی رنگ و بوی جبر به خود گرفته و به نظر میرسد تأثیر تربیت و آموزش اخلاقی کم اثر و یا حتی بی‌اثر باشد. در واقع محل نزاع این است که آیا تربیت در این میان تأثیری دارد یا اینکه سعادت و شقاوت هر کس از روز ازل معین گردیده و هر فردی اجبارأً در مسیر شقاوت یا سعادت قرار میگیرد و تربیت در این عرصه نقشی ندارد، در این پژوهش ما در‌ صدد آن هستیم که نقش تربیت و میزان تأثیر آن را مشخص کنیم.

لارنس کراوس معتقد به آفرینش خودبه‌خودی و هوشمندانه جهان از «عدم» است. وی توسط قوانین فیزیک کوانتوم و کیهان‌شناسی نوین با روش علوم تجربی اثبات می‌کند که جهان از یک انفجار بزرگ آغاز شده و دائما در حال گسترش است و این فرآیند نیازی به خالق ندارد بلکه خود جهان آنقدر باعظمت و هوشمند است که خلقت را به خود او نسبت می‌دهیم. تحقیق حاضر با روش توصیفی و تحلیل محتوا، اندیشه کراوس را بر مبنای اندیشه‌های علامه‌طباطبایی به نقد می‌کشد، علامه معتقد است کل این جهان مانند بدن انسان با کلیه اعضایش یک واحد شخصی است و از سلسله علت‌ها و معلول‌ها تشکیل شده که بر روی هم علتی می‌خواهد. جهان با توجه به حرکت جوهری ذاتی، دائما در حال حدوث است، و چون مجموعا یک وجود خارجی است، بعنوان یک واحد حادث، نیازمند به علت است، و در صورتی که کسی حرکت جوهری جهان را منکر شود، امکان ذاتی آن انکارناپذیر است، زیرا جهان دارای ماهیت است و لازمه ماهیت، امکان ذاتی است؛ بنابراین، هر ممکنی نیازمند به علت است. کراوس معتقد به عقل خودبنیاد بشری است و امور غیبی را متضاد با عقل می‌داند، بنابراین در نزد وی قابل شناخت نیستند. مهمترین پیامد تفکر کراوس، ترویج بی‌معنای و بی‌هدفی زندگی می‌باشد، که هدف از نقد اندیشه وی، بیشتر به این امر توجه دارد. در قلمرو دین چیزی به نام عقل ستیزی وجود ندارد، بلکه برخی از معارف فراعقل هستند. کراوس متوجه این امر نشده است که حیطه ابزار درک و اثبات عالم ماوراء، عقل محض و یا فلسفی از طریق معقولات ثانوی و شهود می‌باشد و ابزار حواس و تجربه ظرفیت این را ندارند که عالم ماوراء را اثبات یا نفی کنند. بنابراین آن چه در نزد کراوس مغالطه شده، این است که وی با ابزار حواس و عقل تجربی می‌خواهد به جنگ عالم ماوراء برود و آن را انکار کند.

مسئله تکثر ادیان و حقانیت آن‌ها در عصر نوگرایی و پیشرفت رسانه‌ها به چالشی اساسی تبدیل شده است. در گذشته، پیروان ادیان مختلف بدون آگاهی از یکدیگر به اعمال دینی خود می‌پرداختند، اما امروزه با گسترش ارتباطات، آشنایی با باورها و مناسک ادیان مختلف افزایش یافته است. این وضعیت پرسش‌هایی درباره حقانیت ادیان و نجات انسان‌ها ایجاد کرده است. در این زمینه، رویکردهای مختلفی وجود دارد؛ انحصارگرایی تنها یک دین را حق می‌داند و سایر ادیان را باطل می‌شمارد. در مقابل، شمول‌گرایی به این باور است که حقانیت و رستگاری تنها از طریق یک دین خاص ممکن است، اما پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند نجات یابند. همچنین، کثرت‌گرایی به رسمیت شناختن حقانیت و نجات در همه ادیان را مطرح می‌کند و بر این اساس، راه‌های متعددی برای دستیابی به حقیقت وجود دارد. با توجه به توضیحات فوق و رویکردهایی که در ارتباط با تکثر ادیان و حقانیت آن ها بیان شد مسئله ای که ایجاد می شود این است که درنهایت از میان این ادیان متکثر، کدام دین واقعا حق بوده و به پرسش های اساسی انسان ها درباره آغاز و انجام هستی و راه دستیابی به مقصود آفرینش و غیره پاسخ خواهد داد و موجب رستگاری و سعادت ابدی انسان ها می شود؟ اساسا با چه معیارهایی می توان دین حق را شناسایی و اثبات کرد و ادیان باطل دیگر را افزون بر کارآمد بودنشان رد نمود؟ معیارهای دین حق چیست؟ معیارهای بازشناسی دین حق از ادیان باطل چیست؟ اندیشمندان برای شناسایی دین حق معیارهایی ارائه داده‌اند، عده ای از اندیشمندان خاستگاه دین را از آن جهت که آیا دین منشا و مبدا الهی دارد یا ساخته و پرداخته انسان است به عنوان ملاک در نظر گرفته اند. برخی نیز به کارکردهای ادیان توجه نموده و معتقدند که دینی می تواند از اعتبار بیشتری برخوردار باشد که از جنبه های گوناگون پاسخ گوی جامع نیازها و مشکلات انسان ها باشد. عده ای دیگر نیز بنیان گذاران ادیان و ویژگی های شخصیتی و همچنین شیوه ی زندگی آن ها را به عنوان معیار ارزیابی حقانیت ادیان در نظر گرفتند. عده ای از متفکران هم به بررسی اجمالی محتوا و آموزه های ادیان از جهت عقلانی بودن، جامع و مطابق با واقع بودن، انسجام و کارکرد مثبت داشتن و غیره پرداختند. در همین راستا علامه طباطبائی نیز در آثار مختلف خود معیارهایی برای شناسایی دین حق ارائه داده است که در این تحقیق به بررسی معیارهای دین حق از دیدگاه ایشان می پردازیم. تحقیق در این زمینه به دلیل شیوع شبهات دینی و عدم آگاهی صحیح از دین حق (اسلام) در جامعه امروزی اهمیت دارد. با توجه به گسترش اطلاعات و دسترسی آسان به منابع مختلف، نیاز به تبیین و شناخت دقیق دین حق بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین هدف این تحقیق بررسی معیارهای بازشناسی دین حق از باطل با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبائی است.

علامه طباطبایی(ره) به عنوان متفکر و نظریه‌پرداز برجسته معاصر جهان اسلام، عقل را ابزاری قدرتمند در جهت استدلال و اثبات اصول بنیادین دین می‌داند که پایه و اساس معنویت اسلامی را تشکیل می‌دهد. در اندیشه ایشان عقلانیت اسلامی نه تنها در شکل‌دهی به هویت معنویت دینی نقش اساسی دارد، بلکه در حفظ و تداوم و نیز مؤلفه‌ها و کارکردهای آن تأثیرگذار است. به همین دلیل، معنویت اسلامی بر پایه عقلانیت استوار است و باطن آن فراتر از دنیای مادی، در قلمرو عقلانیت قرار دارد. هدف پژوهش حاضر، بعد از تبیین عقلانیت و ویژگی‌های معنویت اسلامی در اندیشه حضرت علامه طباطبایی (ره)، تبیین تأثیر ابعاد متعدد عقلانیت بر سه ساحت هویت، مؤلفه‌ها و کارکردهای معنویت و اثبات این امر است که معنویت اسلامی برآمده از عقلانیت اسلامی است و با معنویت سکولار و مدرن که مبتنی بر عقلانیت خودبنیاد است، تفاوت بنیادین دارد. این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای و نظری و با تحلیل اندیشه‌‌های علامه طباطبایی (ره) شکل گرفته است. براساس یافته‌های تحقیق حاضر معنویت، بینشی عمیق و مرتبط با فطرت و عقلانیت در تمام جنبه‌های زندگی است. این ارتباط تنگاتنگ، هویت معنویت اسلامی را در هر دو بعد بینشی و رفتاری شکل می‌دهد. عقلانیت اسلامی علاوه بر هویت‌سازی معنویت در اساسی‌ترین مؤلفه‌های معنویت شامل شناخت خدا، شناخت دین و شناخت معاد نقش محوری دارد؛ همچنین عقلانیت اسلامی در ابعاد نظری و عملی دارای کارکردهایی است که به شکل مستقیم در سبک زندگی معنوی اثرگذار است. این کارکردها در حوزه هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، دین‌شناسی و ارزش‌شناسی بروز و ظهور دارند و سبب نقش آفرینی در کارکردهای معنویت اسلامی می‌شوند. عمق‌بخشی باور به مبدأ و معاد، تصحیح نگاه به دنیا، امیدآفرینی و عدالت‌محوری از کارکردهای مهم معنویت در ساحت بینش است که مستقیماً از عقلانیت اسلامی اثر می‌پذیرد. همچنین رضامندی، شادکامی در زندگی و کاهش درد و اضطراب و پریشانی از کارکردهای معنویت رفتاری و مبتنی بر کارکردهای عقلانیت است. نتیجه این که عقلانیت و ادراکی که توأم با سلامت فطرت و برخاسته از تهذیب نفس باشد، به معنویتی دینی و الهی دست پیدا خواهد کرد که نوع نگاه انسان را به زندگی جهت می‌دهد و سبب امنیت و سکینه در قلوب مؤمنین و در نهایت سعادت و نیکبختی در دنیا و آخرت می‌گردد.

این پایان‌نامه به بررسی مفهوم هدایت باطنی امام معصوم در سیر و سلوک عرفانی با تأکید بر دیدگاه‌های علامه طباطبایی پرداخته است. هدایت باطنی، نوعی تصرف تکوینی است که امام معصوم در قلوب و باطن انسان‌های مستعد انجام می‌دهد و آنان را به سمت کمال نهایی هدایت می‌کند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین باور به هدایت باطنی امام معصوم و نقش آن در سلوک عرفانی است. این تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی انجام شده و از منابع معتبر فلسفی، عرفانی و کلامی برای بررسی مبانی نظری استفاده شده است. پژوهش حاضر سؤالات مهمی مانند جایگاه هدایت باطنی امام در سلوک عرفانی و آثار این هدایت بر باور و رفتار سالکان را مورد بررسی قرار می‌دهد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که هدایت باطنی امام معصوم، عامل اساسی در تربیت و هدایت سالکان عرفانی است. این هدایت نه‌تنها به‌صورت تعلیمی و تشریعی، بلکه از طریق تصرف تکوینی در باطن انسان‌ها عمل می‌کند. علامه طباطبایی با توجه به عمق علمی و عرفانی خود، هدایت امام را فراتر از ارشاد و راهنمایی تشریعی می‌داند و آن را نوعی ولایت معنوی معرفی می‌کند که در سلوک عرفانی نقش کلیدی دارد. این پژوهش همچنین بر تأثیرات عملی هدایت باطنی در سیر و سلوک عرفانی تأکید دارد و نشان می‌دهد که اعتقاد قلبی به هدایت امام معصوم، سالک را به مسیر کمال و شناخت الهی هدایت می‌کند. در نهایت، پیشنهادهایی برای ادامه تحقیقات در زمینه تطبیق دیدگاه‌های عرفانی و بررسی تأثیرات هدایت باطنی در تجربیات عرفانی معاصر ارائه شده است.

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.