جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مجموعه‌ی عربی "جلاء العیون" شرحی از ولادت، زندگی، احوال، مناقب، فضایل، مکارم و معجزات چهارده معصوم (ع) است که مجلد آن به پیامبر اسلام (ص)، فاطمه زهرا (س)، امام علی (ع) و امام حسن (ع) اختصاص یافته است. مطالب کتاب با استناد به منابع حدیث و روایت فراهم آمده است.

در جلد سوم از مجموعه‌ی عربی جلاءالعیون شرح زندگی، فضایل و سیره‌ی امامان شیعه به ترتیب از امام زین‌العابدین (ع)، امام محمد باقر (ع)، امام جعفر صادق (ع)، امام موسی کاظم (ع)، امام رضا (ع)، امام محمد جواد (ع)، امام هادی 0ع)، امام حسن عسکری (ع) و امام مهدی منتظر (عج) آمده است. جلاء العيون اثر سید عبدالله بن محمدرضا شبر، اثری روایی ـ تاریخی درباره زندگی، فضائل، مناقب و مصائب پیامبر اکرم(ص) و ائمه اهل‌بیت(ع) است. این کتاب ترجمه و بازپرداختی از اثر فارسی «جلاء العيون» علامه محمدباقر مجلسی به شمار می‌رود که نویسنده در آن، ضمن ترجمه مطالب، برخی تغییرات و تکمیل‌ها را نیز اعمال کرده است. از جمله این موارد، افزودن اسناد احادیث، معرفی منابع روایات و توضیح واژه‌ها و مطالب نیازمند شرح است.

علامه مجلسی در "مرآةالعقول" ، اهتمام ویژه‌ای به تبیین واژگان و اصطلاحات به‌کاررفته در روایات کافی دارد. وی در این راستا، گاه از ظرفیت‌های زبان فارسی در شرح واژگان حدیث بهره برده است. این بهره‌گیری نه‌تنها در قالب معادل‌یابی واژگان، بلکه در سطحی عمیق‌تر، به تبیین جامع‌تری از مفهوم حدیثی از طریق ریشه‌یابی ‌زبانی کلمات و معناشناسی واژگان معرّب منتهی شده است. این مقاله ضمن استخراج واژگان دخیل در شرح روایات این کتاب، در صدد طبقه‌بندی آنها بر اساس نوع استفاده علامه مجلسی از این واژه‌هاست. طبق بررسی صورت‌گرفته در مجلدات 26گانه مرآة‌العقول، 62 واژۀ معرّب و دخیل شناسایی شد که در برخی موارد علامه تنها معرّب بودن واژه را بیان کرده و در برخی موارد تصریح به فارسی بودن واژه نیز نموده است. همچنین در شرح برخی واژگان از معادل‌های فارسی بهره برده است. علامه مجلسی برای شرح این واژه‌ها به منابع لغوی همچون "القاموس‌ المحیط" فیروزآبادی، "صحاح اللغه" جوهری و "المعرّب من الکلام الاعجمی" جوالیقی و نیز برخی منابع غریب الحدیث مراجعه کرده است. در مجموع، می‌توان گفت که علامه مجلسی در "مرآة‌العقول" با بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبان فارسی و استناد به منابع لغوی معتبر، نقشی بسزا در تسهیل فهم و تبیین مفاهیم روایی ایفا کرده است.

در معرفت‌شناسی اسلامی، عقل به‌عنوان یکی از ارکان اصلی شناخت، همواره مورد بحث بوده و دیدگاه‌های متفاوتی دربارۀ قلمرو، اعتبار و نقش آن در فهم دین مطرح شده است. در دوران معاصر، نگرۀ تفکیک با کنار نهادن قوه عقل انسانی، به «عقل نوری» یا فطری -به‌عنوان موجودی نورانی خارج از وجود مادی انسان- معتقد است و نقش آن را در معرفت دینی به وظایف حداقلی محدود می‌سازد، به‌طوری‌که تنها گزاره‌هایی معدودی را به آن نسبت می‌دهد. علامه مجلسی، هرچند رویکردی نقل‌گرایانه دارد، اما عقل را در کنار نقل، شریک معتبر در شناخت دین -به‌ویژه اصول آن- می‌داند و برای آن قلمرویی گسترده‌تر قائل است. این تفاوت‌ها، بررسی تطبیقی این دو دیدگاه را ضروری می‌سازد تا اشتراکات و اختلافات آن‌ها روشن شود. پژوهش حاضر، با هدف تحلیل و ارزیابی تطبیقی معرفت‌شناسی عقل از منظر علامه مجلسی و نگرۀ تفکیک، به این پرسش می‌پردازد: معرفت‌شناسی عقل در این دو رویکرد چگونه است و چه اشتراکات و افتراقاتی دارند؟ این مطالعه نظری و مسئله‌محور، با روش کتابخانه‌ای، آرای طرفین را از منابع اصیل استخراج و تبیین کرده و سپس آن‌ها را مقایسه و ارزیابی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که اختلافات بنیادینی از جمله در امکان شناخت عقل، اعتبار عقل نظری، قلمرو مدرکات عقل و نقش عقل در دین‌پژوهی میان دیدگاه‌ها وجود دارد؛ علامه مجلسی این جنبه‌ها را معتبر می‌شمارد، درحالی‌که تفکیکیان آن‌ها را رد یا محدود می‌کنند. این اختلافات، دیدگاه علامه مجلسی را از نگرۀ تفکیک متمایز می‌سازد. برخلاف تصور رایج از نقل‌گرایی مطلق علامه، رویکرد وی به معرفت‌شناسی عقل، متعادل و هوشمندانه است و عقل را هم‌عرض نقل در معرفت دینی می‌داند. بنابراین، اشکالات اساسی وارد بر نگرۀ تفکیک، بر دیدگاه علامه مجلسی وارد نیست و این رویکرد، الگویی معرفت‌شناسانه میان عقل و نقل ارائه می‌دهد.

این پژوهش با هدف تحلیل انتقادی دیدگاه‌های علامه محمدباقر مجلسی درباره فلسفه اسلامی انجام شده است. داده‌های تحقیق شامل منابع دست اول همچون بحارالأنوار، رسائل علامه مجلسی و متون فلسفی مسلمانان مانند آثار ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا و همچنین منابع ثانوی پژوهشگران معاصر در فلسفه اسلامی، تاریخ علم و کلام شیعی می‌باشد. روش جمع‌آوری داده‌ها مبتنی بر مرور نظام‌مند متون و استخراج محورهای انتقادی مجلسی و روش پردازش داده‌ها بر اساس تحلیل تطبیقی و استدلال نقادانه بوده است. یافته های تحقیق نشان می‌دهد که محورهای اصلی نقد مجلسی عبارت‌اند از خاستگاه غیر وحیانی فلسفه، ادعای استقلال عقل از وحی، روش تأویل فلسفی و اختلاف میان مکاتب فلسفی. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد فلاسفه اسلامی عقل را نه در تقابل با وحی بلکه در امتداد آن می‌دانستند و تأویل فلسفی را در چارچوب قواعد عقل و نصّ برای فهم ژرف‌تر دین به‌کار می‌بردند. بررسی دیدگاه مجلسی در بستر اجتماعی و فکری عصر صفوی نیز بیانگر تلاش او برای صیانت از مرجعیت وحی و جلوگیری از انحراف فهم دینی است. این پژوهش نشان می‌دهد نقدهای علامه مجلسی، هرچند از منظر روش‌شناسی فلسفی کامل نیست، اما نقش مهمی در حفاظت از مبانی معرفت دینی و شکل‌دهی گفت‌وگو میان عقل و نقل در سنت اسلامی دارد.

مسأله عقل و کارکرد آن در معرفت دینی از مباحث مورد اختلاف در اندیشه اسلامی است. با توجه به تأکید دیدگاه ‌تفکیک بر نقل‌گرایی و ارائه رویکردی حداقلی یا انکاری نسبت به نقش عقل در فهم دین، این پژوهش درصدد است تا با تحلیل روش علامه‌مجلسی -که به نقل‌گرایی مشهور است- در مواجهه با عقل و مقایسه آن با دیدگاه تفکیکی، میزان همسویی یا تمایز این دو رویکرد را تبیین کند. بنابراین سوال اصلی این تحقیق نظری و مسأله‌محور، چیستی روش مواجهه با عقل از دیدگاه علامه‌مجلسی و نگرهِ‌تفکیک و نقاط اشتراک و افتراق آن دو است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل آثار علامه مجلسی و صاحبان تفکیک به دست آمده است. یافته اینکه با ارزیابی عقلی و نقلی داده‌ها روشن شد که علامه‌مجلسی، رویکردی ایجابی در مواجهه با عقل به عنوان یکی از قوای نفسانی داشته و پذیرای ادراکات عقلی است، در حالی که تفکیکیان با رهیافت‌های مختلف مدرکات چنین عقلی را یا نپذیرفته و یا فاقد کارکرد در معرفت دینی می‌دانند. نتیجه اینکه علامه‌مجلسی و تفکیکیان در مواجهه با عقل اختلاف بنیادی دارند و دیدگاه‌های آنان به هم نزدیک نیست. همچنین، روش تفکیکیان در مواجهه با عقل با اشکالات متعددی روبروست و دیدگاه ایشان نادرست به نظر می‌رسد.کلیدواژه‌ها: مواجهه با عقل، علامه‌مجلسی، مکتب‌تفکیک، روش‌شناسی علامه‌مجلسی، روش‌شناسی مکتب‌‌تفکیک.

مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به نقش، جایگاه و حدود عقل و نقل در شرح روایات توحیدی اصول کافی در سخنان علامه مجلسی و عملکرد او در استفاده از این دو منبع فهم دین می‌پردازد. روش وی در این موضع سه گونه است: وی در فهم مباحثی نظیر اثبات ذات خداوند و اوصاف کمالی او مانند علم، قدرت و حکمت قائل به روش عقلی است؛ در مباحثی همچون عینیت صفات با ذات و تنزه از جسمانیت، زمان و مکان، قائل به هر دو روش نقلی و عقلی است و در مباحثی نظیر حضوری یا حصولی بودن علم الهی و شبهات قضا و قدر صرفا روش نقلی را می‌پذیرد. تعریف‌ها و تبیین‌های ارائه‌شده از سوی او علاوه بر این‌که نظام‎مندی وی در روش عقلی و نقلی را بازگو می‎کند، ردی بر نظریاتی است که به نحو مطلق بر عقل‌گرایی او تاکید دارند و یا نقل‎گرای افراطیش خوانده‎اند.

در مورد توقیفی بودن ترتیب آیات درون سور قرآن، آرای متفاوتی وجود دارد. عده ای ترتیب مصاحف کنونی را توقیفی، برخی آن را اجتهادی و از جانب صحابه و عده ای حداقل بخشی از نظم قرآن را به اجتهاد صحابه می دانند. بررسی آرای علامه مجلسی نشان می دهد که قائل به اجتهادی بودن ترتیب آیات است. او با تکیه به حوادث قبل و بعد از جمع قرآن توسط عثمان و استناد به دلایلی چون: پیشی گرفتن آیات ناسخ از منسوخ، ترتیب نادرست آیات با توجه به تاریخ نزول آنها، مطابقت نداشتن برخی از آیات با سیاق پیش و پس‌شان و وجود آیات مکی و مدنی در یک سوره، قائل به چنین نظری است. با دقت نظر در مستندات علامه و در نظر گرفتن گرایش های حدیثی او، به نظر می‌آید که ایشان از مستندات قوی بهره نجسته و در بسیاری از موارد به علت دیدگاه اخباری و احیانا فراوانی مشغله، مستندات ایشان، به صورت ناتمام نقل شده اند که پذیرش دیدگاه او را از جانب اهل تحقیق منتفی می‌نماید.

کتاب التوحید اصول کافی حاوی زبده‌ترین معارف توحیدی شیعه است که شروح مختلفی بر آن نوشته شده است که از مهم‌ترین آنها شرح ملاصدرا و علامه مجلسی است. رساله حاضر به روش توصیفی- تحلیلی به ریشه اختلافات این دو شرح در رویکرد، روش و استدلال پرداخته است. مبانی مورد نظر شارحان، هدف، جایگاه و حدود عقل، نقل، کشف و تأویل نزد ایشان در اختلافات مذکور مؤثر بوده است. ملاصدرا رویکردی مسئله محور به روایات دارد. در شرح او تقریبا تمامی مضامین روایی با رویکرد و روش عقلی- فلسفی و استدلال‌های مبتنی بر مبانی وجودشناسانه او تبیین شده‌اند. علت اتخاذ چنین رویکرد، روش و استدلال‌هایی از سوی وی این امور است: اولا داشتن مبانی و منظومه منسجم و جامع حکمت متعالیه با محوریت اصالت وجود سبب شده است تا توان تبیین فلسفی مسائل توحیدی مندرج در روایات برای ملاصدرا فراهم گردد. ثانیا هدف او تعمق در معانی روایات با استفاده از تعقل فلسفی است. ثالثا نزد وی عقل دارای جایگاه و حدود وسیعی در فهم آیات و روایات و طریق موثق در وصول به حق است و شریعت حق و معارف یقینی منطبق هستند. بخش دیگری از روایات با رویکرد و روش فلسفی- عرفانی و گاه تأویلی توسط ملاصدرا شرح شده است که ریشه آن در جایگاه و حدود کشف و عرفان نزد او است. از نظر وی کشف حقیقی و عقل متحدند و عقل نظری و عملی در آخرین درجات کمالی که مرتبه فنای مورد نظر عرفا است اتحاد پیدا می‌کنند. از این رو شرح او سرشار از تبیین بر اساس مبانی مصبوغ به عرفان و نظرات عرفا است. او با بهره‌گیری از این مبانی و قائل شدن به مراتب رسوخ در علم، درجاتی از تاویل را نزد خویش یافته و بر اساس ضوابطی نظیر جامعیت تشبیه و تنزیه، مراقبت از موازین عقلی و تناسب با معنا تأویلاتی دارد. در بخش اختلافات علامه مجلسی با ملاصدرا، غلبه رویکرد و روش تعریفی- توصیفی و نقلی در شرح علامه مهمترین اختلاف است. ریشه این رویکرد و روش در چند چیز است: اولا هدف او مقابله با جریانات فکری انحرافی با کمک آیات و روایات، حل معضلات الفاظ، کشف مخیبات آن و نقل نظرات افاضل است. ثانیا با وجود اعتقاد او به عقل به عنوان ابزار معرفت و گرایشاتی که به ملاصدرا دارد اما حدود و مواضع بهره‌مندی از آن بسیار محدودتر از آن چیزی است که نزد صدرا است. از این رو رویکرد و روش علامه متناسب با این نگاه در مواضع مختلف شامل نقلی صرف، عقلی- نقلی و عقلی- فلسفی است. ثالثا به سبب عدم پذیرش مبانی عرفانی از جمله وحدت وجود و رشحه بودن خلق، شرح او عاری از رویکرد و روش عرفانی است. نیز انحصار امکان تاویل در معصومین علیهم السلام مانع اتخاذ روش تاویلی از سوی او شده است. نگاه نقلی غالب در شرح وی خصوصا در اثبات توحید و اوصاف الهی می‌تواند پیامدهای نامطلوب اخبارگرایی افراطی در این عرصه را به دنبال داشته باشد و توان تبیین عقلی چنین موضوعاتی را از جریان تفکر شیعی در برابر شبهات و فرق ضاله بکاهد.