جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

أبوالفرج ابن الجوزي؛ آراؤه الكلامية و الأخلاقية، نوشته بانوی دانشور معاصر و استاد فلسفه اسلامی دانشکده دختران دانشگاه الازهر آمنه محمد نصیر، دیدگاه‌های کلامی و اخلاقی محدث، مورخ، متکلم و فقیه حنبلی قرن ششم قمری، عبدالرحمن بن جوزی (510-‌597ق) را توضیح می‌دهد و موضع‌گیریدوگانه (مثبت و منفی) او را نسبت به تصوف ترسیم می‌کند و اشتباه برخی از اندیشوران را در نسبت دادن بعضی کتاب‌ها به او، آشکار می‌سازد. نویسنده، تأکید کرده است: عبدالرحمن بن جوزی را برای پژوهش برگزیدیم؛ زیرا بیش از دیگران روح علمی زمانه خودش را نشان می‌دهد و هیچ‌کسی در بغداد آن دوران، نام‌آورتر از او نبود و این تحقیق، گامی در مسیری طولانی است، نه آخرین گام کتاب حاضر، از مقدمه، 3 باب و خاتمه به‌ترتیب ذیل تشکیل شده است: مقدمه (هدف، اهمیت و موضوع تحقیق و معرفی اجمالی فصول کتاب). شرح‌ حال نویسنده (3 فصل). اندیشه‌های کلامی او (3 فصل). ارتباط ابن جوزی و تصوف (5 فصل). خاتمه (28 نتیجه). برخی از نتایج پژوهش حاضر عبارت است از: اشتباه «ابن عماد حنبلی» آشکار شد که خیال کرده: «ابن ناصر، دایی عبدالرحمن بن جوزی است»؛ زیرا صحیح این است: او نخستین استاد ابن جوزی است. به نظر عبدالرحمن بن جوزی درگاه اجتهاد برای کسانی که اهلیتش را دارند، گشوده است و اظهار نظر اجتهادی بعد از فقیهان چهارگانه نیز ممنوع نیست. کتاب «الجليس الصالح و الأنيس الناصح»، از آثار عبدالرحمن بن جوزی نیست، بلکه نوشته فرزندش ابوالمظفر است. همچنین کتاب «تجريد التوحيد المفيد»، نوشته او نیست، بلکه نگاشته مقریزی است. موضع‌گیریعبدالرحمن بن جوزی نسبت به تصوف، بر اساس پژوهشی جامع در باب ریشه‌ها و تغییر و تحولات این گرایش، انجام شده است. او در این زمینه، جانب انصاف را پاس داشته و حساب زاهدان و عابدان نخستین را از دیگرانی که با کتاب و سنت مخالفت کردند، جدا ساخته است. در نظر عبدالرحمن بن جوزی، ریشه همه بیماری‌های اخلاقی به پیروی از هوا و هوس نفسانی بازمی‌گردد و برای اجتناب از آن نیز باید راه اعتدال را برگزید

اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع یا "درخشش هایی در رد کژ دینان و کافران" کتابی است از ابوالحسن اشعری که در آن بر منهج عقلانی و گاه تا مرحله "تعقید" در ده بخش مسائل کلامی را مطرح می کند. این کتاب با برخی دیگر از کتب معروف وی همچون "الابانه" تضادی شگرف دارد به نحوی که بسیاری از مستشرقین و مورخین علم کلام با معضل دو چهره کاملا متفاوت و گاه متناقض از اشعری رو به رو شده اند. اشعری در این کتاب بر خلاف "الابانه" قائل به تنزیه و نفی مشابهت خداوند با حوادث است ، نفی وجه و ید از خداوند می کند و مسائلی همچون وعد و عید و ایمان و بعث و کبیره و مسائلی از این دست را مورد بحث قرار می دهد و در عین حال در بحث از تمامی این موارد، استدلال عقلی وجهی برجسته دارد. . دکتر حمودة غرابة در مقدمه مفید خود بر این کتاب نقل می کند که مکدرموت و گلدتسهیر قائل اند که این کتاب مربوط به مرحله متقدم تفکر اشعری است و صورت سلفی او در کتاب الابانه صورت نهایی تفکر اوست اما دکر حمودة غرابة به بنا برخی دلایل معتقد است که این کتاب صورت نهایی تفکر اشعری است. هر چند که حمودة غرابة معقتد است که اشعری در الابانه هم ید و وجه را برای خداوند به نحو بلاکیف اثبات کرده است و لذا بین آن کتاب و کتاب اللمع تناقضی نیست.همچنین باید گفت این کتاب دارای عبارات پیچیده ای است و ظرائف استدلالی بسیاری دارد مخصوصا در بخش پنجم آن که بحث از قدر و کسب فعل است.

«شرح المصطلحات الكلامية» به همت گروه كلام و فلسفه بنياد پژوهش‌ هاى اسلامى آستان قدس رضوى تدوين و در سال 1415 ق منتشر شده است. اگرچه تأليف دائرة المعارف‌ ها سابقه‌ اى كهن دارد اما در عصر حاضر با توجه به تخصصى شدن علوم و مراجعه به «دائرة المعارف‌ هاى تخصصى» اين نياز بيشتر احساس مى‌ شود به گونه‌ اى كه غير متخصص براى آگاهى از فكر يا اصطلاح خاص و منشا تطورات آن، چاره‌ اى جز مراجعه به آنها ندارد. در جهت رفع اين نياز گروهى شكل گرفت و با تشكيل هيئت علمى، تدوين كتاب فوق را در اولويت كارى خود قرار داد. در اين كار عظيم تمامى آثار قرون سوم تا سيزدهم هجرى بررسى و اصطلاحات و الفاظ متداول علم كلام از مصادر مختلف با آراء و مشارب گوناگون گردآورى و ارائه گرديد. از مهمترین اهدافی که با مطالعه‌ معجم حاصل می‌ شود عبارتند از: ۱- آشنایی با مفاهیم علم کلام از طریق مصطلحات کلامی ۲- ملاحظه آراء و نظرات مختلف کلامی در خصوص یک اصطلاح ۳- مشاهده نمو و تطورات یک اصطلاح و آنچه در طول زمان به آن اضافه شده است ۴- آشنایی با مصادر اصلی و فرعی کلامی

«اندیشه‌ هاى کلامى شیخ مفید» حاصل تحقیقى است که مارتین مکدرموت درباره یکى از محدثان و فقها و متکلمان بزرگ شیعه امامیه، یعنى ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان الحارثى بغدادى (متوفى 413) ملقب به ابن المعلّم و مشهور به شیخ مفید به عمل آورده است. این اثر رساله دکتراى مؤلف بوده است که در سال 1978 ضمن سلسله کتاب‌ هاى دانش ایرانى در بیروت به چاپ رسیده است. مؤلف پس از یک مقدمه که در آن به معرفى شیخ مفید و آثار و مقام او در تاریخ علم کلام پرداخته، مطالعات تطبیقى خود را بر سه بخش تقسیم کرده است. در بخش اول آراء شیخ مفید تشریح و با آراء معتزله مقایسه شده است. در بخش دوم آراء شیخ با آراء و نظریات استادش ابن بابویه قمى و در بخش سوم با آراء شاگرد او، سید مرتضى، مقایسه شده است. بخش اول، که در واقع قسمت اعظم کتاب را تشکیل مى‌ دهد، مشتمل بر یازده فصل است. آراء شیخ مفید درباره مسائل مختلف علم کلام در ضمن فصول این بخش تشریح شده و در عین حال با آراء معتزله مقایسه شده است. مکدرموت، شیخ مفید را وارث دو مذهب کلامى مى‌ داند، یکى مذهب امامیه که توسط خاندان شیعه نوبختى پرورش یافته و دیگر مذهب کلامى معتزله. در بخش دوم، مؤلف سعى کرده است، آراء خود را با آراء استادش ابن بابویه قمى مقایسه کند. در این بخش همه آراء ابن بابویه خلاصه نشده است. مؤلف کوشیده است مواردى را که شیخ مفید و ابن بابویه با هم اختلاف داشته‌ اند، انتخاب و آن ها را تحلیل کند. حاصل مقایسه‌ اى که مؤلف در این بخش کرده، این است که «ابن بابویه محدثى است که بسیارى از آراء او با آراء معتزله موافق است. اما شیخ مفید متکلّمى است که در عین حال محدّث نیز هست و آراء او اگر چه اساسا شبیه به آراء ابن بابویه است، در جهت مذهب معتزله پیش مى‌ رود» سومین و آخرین بخش کتاب به مقایسه آراء شیخ مفید و شاگردش سید مرتضى اختصاص دارد. در این بخش که کوتاه‌ ترین بخش‌ هاى کتاب است، مؤلف آراء سید مرتضى را درباره مسائلى که در بخش اول به تفصیل شرح داده است، اجمالا بیان می کند.