مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مفهوم موسیقایی یا محتوای «موسیقی متعالی»، همان نفس‌الامر محتوای موسیقی است. درک این محتوا ادراکی حضوری و مطابق با واقع است. از این رو اتصاف آن به صدق و کذب، بی معنا بوده است و مطابقت آن با نفس الامر، بدیهی شمرده می‌شود. این محتوا که متأثر از مبانی معرفت‌شناختی حکمت متعالیه است، با حاکمیت عقل متعالی بر دیگر قوای ادراکی نفس و در پی اتصال عقل مستفاد به عقل فعال حاصل می‌شود. از این رو به تمامه شکوفایی و فعلیت در عقلانیت را به نمایش می‌گذارد. ادراک حضوری مفهوم موسیقایی در زمره ادراکات بدیهی است و از آن جا که «ادراک» در این مکتب، معادل با وجود است، به تبع قاعده تشکیک وجود، به تناسب مراتب نفوس، محتوای موسیقی نیز از دیدگاه حکمت متعالیه دارای مراتب و متصف به وصف «دانی» و «عالی» خواهد بود. قطعا محتوای «موسیقی متعالی» از اعلی درجه غنا و عقلانیت برخوردار خواهد بود.نفس الامر در مورد فرم موسیقی متعالی نیز همان «زیبایی» در ساختار و فرم آن است. این فرم که به تبع حاکمیت عقل متعالی بر دیگر قوای ادراکی نفس از جمله وهم، حاصل می‌آید، فرمی در نهایتِ اعتدال و لطافت خواهد بود. «زیبایی» در حکمت متعالیه، معادل با «وجود» است و امری اصیل قلمداد می‌شود. پس درک آن نیز همچون درک «وجود»، درکی حضوری و دارای بداهت است. بنابراین تطابق با واقع در این جا نیز محرز می‌باشد. به دلیل حضوری بدیهی و بودن این ادراک، نمی‌توان درک زیبایی فرم موسیقی را متصف به صدق و کذب دانست. ولیکن می‌توان با توجه به ادراک مراتب زیبایی، فرم موسیقی را نیز متصف به وصف «عالی» و «دانی» کرد. قطعا فرم «موسیقی متعالی» با وجود ویژگی «اعتدال»، در اعلی درجه زیبایی خواهد بود.

تأثیر موسیقی بر اخلاق انسان با توجه به قدمت تاریخی کاربرد اخلاقی و تربیتی آن، امری انکارناپذیر است. دیدگاه اخلاق غیردینی با استقبال از موسیقی، از آن به عنوان ابزاری برای تربیت روح و کسب خصال خوب انسانی بهره گرفته است. البته در این دیدگاه، جایی برای موسیقی های غیرمعتدل و معارض با خصال اخلاقی و انسانی وجود ندارد و تنها به آن نوع از موسیقی توجه شده که از نظر فرم و محتوا در جهت اعتدال و ارزش های اخلاقی قرار داشته است. گرچه به لحاظ منطقی، نسبت بین موسیقی و غنا عموم و خصوص مطلق است، در دیدگاه اخلاق اسلامی، حساسیت های شدید در باب غنا جایگاه موسیقی های ارزشی را نیز متزلزل کرده است. این مقاله درصدد بررسی کیفیت تأثیرگذاری موسیقی بر خُلقیات نفسانی انسان و تبیین جایگاه ابزاری موسیقی در کسب اوصاف اخلاقی انسان در دانش اخلاق است.

فلسفة هنر به تبیین مبادی و مبانی غیرهنری هنر یا به تعبیر دیگر به تبیین مبادی فلسفی هنر می‌پردازد. هر چند فلاسفه اسلامی بخش مستقلی را در آثار خود به فلسفه هنر اختصاص نداده‌اند، اما به‌طور پراکنده در لابلای مباحث گوناگون به طرح مباحثی پرداخته‌اند که در قالب فلسفه هنر می‌گنجد. چنان‌چه در مورد معرفت شناسی و فلسفه علم هم وضع به همین منوال است. یکی از مباحث محوری در فلسفه هنر بحث زیبایی است. فیلسوفان اسلامی تعاریف و دیدگاه‌های ویژه درباره زیبایی دارند به عقیده حکمای اسلامی زیبایی‌های موجود در این عالم جلوه‌های ناقص و مقیّدی از زیبایی مطلق یعنی حق‌تعالی هستند. دومین بحث محوری در فلسفه هنر، نقش خیال در پیدایش آثار هنری است. حکمای اسلامی به وجه مبسوط به بحث خیال و قوّه خیال و عالم خیال و تاثیر آن در پیدایش آثار هنری مثل شعر پرداخته‌اند. از طرف دیگر در تلقی متعالی صدرالمتالهین از فلسفه هنر، منشأ هنر برخی اسماء و صفات الاهی از قبیل خالقیت و احسن الخالقیت حق‌تعالی دانسته شده است به این بیان که همه انسان‌ها به نحو تشکیکی خلیفه خداوند و وارث صفات الاهی‌اند. هنرمندان هم با خلق آثاری در حدّ خود تجلی بخش این اسماء و صفاتند. همچنین حکمای اسلامی تلقی متعالی از محاکات دارند که با تلقی افلاطون و ارسطو از محاکات تفاوت عمیق دارد و بسیار ژرف تر از آن‌ها است.

کتاب «ذریعة الاستغناء فی تحقیق الغناء» تالیف ملا حبيب الله شريف كاشانى از علماى شيعه در قرن چهاردهم هجرى قمرى است. مؤلف در اين كتاب به سبك فقه استدلالى به بحث و تحقيق درباره مسأله غناء پرداخته است. وى در آغاز مى‌ فرمايد اصل در مسأله اين است كه هر چيزى حلال است مگر آنكه آيه‌ اى محكم يا روايتى معتبر و يا اجماعى قطعى و يا ضرورتى دينى و يا استدلالى عقلى بر آن قائم گردد. اين كتاب در 10 مقدمه و 3 مقصد و يك خاتمه آمده است. و اما مقدمات: اصل در مسأله، اجماع، اراده عموم از مطلق، مراد شارع، معناى لغوى، استعمال لفظ در اكثر از معنا، اشتباه در مبدء اشتقاق، استعمال لفظ در معنيين، صوت از كيفيات محسوس است، معانى لهو. و اما مقاصد: ما هبت غناء، حكم غناء، موارد استثناء از غناء. و اما خاتمه كتاب در مسأله نياحت است.

مسئلۀ هنر از پدیده های مهم در زندگی بشر است که احکام آن باید در دانش فقه به صورت منضبط استنباط شود. در فقه به دو صورت می توان موضوع هنر را به تصویر کشید: گاه با نگاهی جامع و فارغ از تعینات هنری و گاه با نگاه و تمرکز بر موارد خاص. در نگاه جامع، آنچه مهم است، استخراج اصل اولی این پدیده است. بر اساس اَسناد شرعی، حکم اولی آن استحباب است؛ پس از تحلیل و بررسی آن دسته از مصادیق هنر که در فقه مورد اشکال واقع شده، روشن می شود جهت اشکال، عناوینی غیر از عنوان هنر است و این عناوین گاه با هنر مقارن و گاه مفارق با آن است.

چکیده این پژوهش به شناسایی موضوعاتی می‌پردازد که می‌توانند مصداق موسیقی قرار گیرند و در دو بعد موضوع‌شناسی آلات موسیقی و شناخت انواع آوازها و صداهایی که منشأ انسانی دارند به بررسی می‌پردازد و مبانی شرعی آن را با توجه دیدگاه مذهب تشیع تجزیه و تحلیل می‌نماید. امروزه به اعتقاد کارشناسان موسیقی به طور روزافزونی در حوزه‌های مختلف زندگی انسان گسترش پیدا کرده است و هر چه علم بشر بیشتر پیشرفت می‌کند، این پدیده پیچیده‌تر شده و تکامل بیشتری می‌یابد و تأثیرات آن در هر دو جنبه‌ی آوازهای انسانی و ابزار و ادوات موسیقی گسترده‌تر می‌شود. علاوه بر این موسیقی در تمام اجزای زندگی انسان از تولد تا مرگ و از عزا تا عروسی و غیره به شدت رسوخ پیدا کرده و نسل‌های مختلف به خصوص نسل جدید از این مقوله استقبال زیادی نموده‌اند. یکی از عواملی که می‌تواند این مسائل را به شکل درست و خداپسندانه‌ای کنترل و جهت‌دهی نماید، آشنایی دقیق با نظرات مکتب اسلام مخصوصاً تشیع به عنوان یک الگوی نجات-بخش در تمام دوران زندگی انسان است. در این پژوهش سعی شده است با نگاهی موشکافانه و دقیق موضوعات مختلف موسیقی شناسایی شده و در هر موضوع به طور جداگانه بر اساس منابع فقهی شیعه انواع جایز از انواع حرام آن تفکیک گردد و تکلیف هر شخصی در برخورد با این مقولات معلوم گردد. به طور کلی هدف این پژوهش عبارت از این است که به موضوع شناسی موسیقی‌های طبیعی و مصنوعی بپردازد و مبانی شرعی آنها را بررسی نماید و فرضیه‌های تحقیق هم که مورد بررسی قرار گرفته‌اند ،عبارتند از : 1.صوت و آواز زن و مرد، در انواع مختلف آن، بنا به نظر فقها، یکی از موضوعات موسیقی می‌باشد و در شرایط گوناگون حکم مخصوص به خود را دارد. 2.آهنگ‌ها و اصواتی که با آلات و ابزار موسیقی تولید می-شود، بنا به نظر فقها، از موضوعات موسیقی می‌باشند و در شرایط گوناگون حکم مخصوص به خود را دارد. 3.شعر و معنا و محتوای آواز و موسیقی و کیفیت آن در حرمت و جواز موسیقی تأثیر دارد و مبانی فقهی آن مشخص می‌باشد. 4.عنصر زمان و مکان و رجوع به عرف و اهل فن و استناد به مبانی فقهی، ملاک و معیار شناخت انواع موسیقی از نظر فقها می‌باشد.با تحقیقاتی که از روی اسناد مکتوب و معتبر انجام گردید، فرضیه-های پژوهش مورد تأیید قرار گرفتند و مشخص گردید که موضوعات مختلف موسیقی خصوصاً ادوات موسیقی از ابتدا به اشکال مختلف وجود داشته‌اند و به مرور زمان تکامل یافته‌اند و تفاوت ساختاری مهمی پیدا کرده‌اند ، به همین دلیل احکام ثابت شده به واسطه ادلّه شرعیه قابلیت تسرّی به همه اشکال و انواع و موضوعات موسیقی را دارد.

چکیده ندارد.

این رساله با هدف پاسخ به این سوال تدوین شده است که «مبانی فلسفی و کلامی موسیقی چیست؟». در پی تبیین این مبانی، ضمن مفهوم شناسی و بیان تاریخچه ای مختصر از فلسفه موسیقی، روند بررسی فلسفه موسیقی در غرب و تأثیر و انعکاس آن در آراء فلسفی متفکرین اسلامی تبیین شده است.در نگاه هستی شناسانه به موسیقی، نگارنده در نهایت به این نظر رسیده است که ماهیت موسیقی، چیزی نیست جز یک وجود صوتی که محصول خلاقیت و ابداع بشری بوده، متأثر از عواطف زیباشناسانه او است. جنس ادراک موسیقی در قوای ادراکی انسان نیز کاوشی معرفت شناسانه است که در ضمن آن، چنین نتیجه ای به دست آمده است که ادراک موسیقی دارای دو بُعد است؛ یکی بُعد حسی و دیگری بُعد عاطفی و از آن جا که بُعد عاطفی ادراک موسیقی از نوع ادراکات حضوری آدمی است، کاملا بر ادراک حسی غلبه دارد.در نگاهی انسان شناسانه نیز ارتباط موسیقی با سرشت، کمال و غایت وجودی انسان تبیین گردیده و ارتباط دوسویه تأثیر و تأثری بین غرایز و فطریات او با موسیقی مورد بررسی قرار گرفته است. سعی بر این بوده که تفاوت انسان و حیوان در مواجهه با موسیقی به نحوی شفاف مورد توجه قرار گیرد.از زاویه ارزش شناسانه نیز موسیقی به عنوان پدیده ای معرفی شده است که به لحاظ ذاتی نه اقتضای ارزش دارد و نه اقتضای ضدارزش. بلکه ارزشی یا ضد ارزش بودن آن، با تأثیرپذیری شدید از پدیده های ارزشی یا ضدارزشی مقارن با آن رقم می خورد.بررسی مبانی دین شناختی نیز مجموعه ای است از مباحث عرفانی، کلامی، اخلاقی و فقهی. کوششی به عمل آمده است تا از این منظر، ارتباط موسیقی با کشف و شهود، ایمان، معنویت، سعادت و شقاوت و رذایل و فضایل اخلاقی مورد بررسی قرار گیرد. بررسی موسیقی از دیدگاه قرآن کریم، روایات شریفه و فقهای عظام، از دستاوردهای دیگر این کاوش است و نتیجه ای که به دست می دهد، تفاوت حکم موسیقی با تفصیل بین مفهوم غنا و موسیقی است.در پایان نیز به نحوی مختصر، مبانی اسلامی با موسیقی ملی ایران تطبیق داده شده است.