جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تفسیر اجتماعی شاخه ای از تفسیر اجتهادی با گرایش اجتماعی است که در آن مفسر تلاش می کند بین نظریه قرآن و مسائل اجتماعی هماهنگی برقرار کند و در جنبه های اجتماعی از مسائل اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حقوقی به ارائه تئوری پرداخته، مشکلات را پیش بینی و به شبهات محتلف پاسخ دهد.یکی از موضوعاتی که می توان در این گونه از تفاسیر به صورت خاص جستجو کرد مساله پلورالیسم دینی و آیات موهم کثرت گرایی دینی است. با توجه به اینکه مفسر در گرایش اجتماعی، روحیه ای اجتماع گرایانه دارد و آیات و احکام دینی را از زاویه فردی نمی بیند و به شبهات و اشکال های مخالفان قرآن و اسلام توجه کرده و پاسخ می دهد؛ بررسی دیدگاه های این دسته از مفسران در برخورد با این موضوع جای پژوهش دارد که می توان از تفاسیری چون تفسیر روان آیت الله مشکینی، تفسیر القرآن الحکیم(المنار) محمد رشید رضا، التفسیر القرآنی للقرآن عبدالکریم خطیب،الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه علامه صادقی تهرانی، تفسیر من وحی القرآن محمد حسین فضل الله، تفسیر کاشف محمد جواد مغنیه، تفسیر من هدی القرآن محمد تقی مدرسی، تفسیر مراغی، فی ظلال سید قطب، تفسیر الشعروای علامه شعراوی، التفسیر الحدیث دروزه،تفسیر نمونه آقای مکارم شیرازی،تفسیر پرتویی از قرآن طالقانی و از تفاسیر جامع، تفاسیری چون اطیب البیان، المیزان،... استفاده کرد. ما در این پژوهش برآنیم به طور خاص به تحلیل آراء مفسران اجتماعی ذیل دو آیه موهم پلورالیسم دینی(آیات62 سوره بقره و 69 سوره مائده) بپردازیم.

با مطالعه و بررسی آیات و روایات مختلف ائمه معصومین و در باب جاهلیت اولی و ویژگی های آن و تطبیق آن بر جاهلیت، جاهلیت دوم( مدرن ) این امر مسلم می‌گردد که تعصب و تبرج و خونریزی و پایمال کردن حقوق از ویژگی‌های مشترک این دو جاهلیت می‌باشد. بعد از روبرویی اسلام با مدرنیه و چالش‌های روبرو ، جریان‌هایی در اسلام با شعار برگشت به سلف صالح ایجاد شده و با الهام گیری از بعضی از شخصیت‌های تاریخی طرفدار این دیدگاه به افراطگری و ظاهرگرایی رو آورده‌اند. و با شناخت سطحی و ظاهرگرانه خود به ترویج اسلام مورد نظر خود پرداخته و با عقلانیت و تأملات دینی به مقابله پرداخته اند. این نوع تفکر پیامدهای در پی خود داشته است که خشونت و تکفیری در مقابل دیگر مسلمانان از نمونه‌های این نوع دیدگاه می‌باشد. راه برون رفت از ایـن مسئله تمسک به علم حقیقی که از طریق ائمه معصومین حاصل می‌شود.

بررسی تطبیقی موضوعات مختلف میان قرآن و عهدین یکی از مؤثرترین روش‌ها برای پاسخگویی به شبهۀ اقتباس قرآن از عهدین است. از سوی دیگر، مرور اشارات علمی قرآن کریم که در جریان این بررسی‌های تطبیقی آشکار می‌شود، همواره برای محققان علمی در سراسر جهان جذاب بوده و هر انسان آزاداندیش را به تفکر دربارۀ منشأ این معجزات علمی وا‌می‌دارد. در پژوهش حاضر، موضوع موجودات آسمانی در قرآن کریم و عهدین مورد بررسی تطبیقی قرار گرفته و شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاری و محتوایی این دو کتاب در این زمینه بیان شده است. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخی از ویژگی‌هایی که برای فرشتگان در عهدین ذکر شده‌اند، با قرآن مشابهت دارند، اما در برخی موارد نیز تفاوت‌هایی میان این دو وجود دارد. برای نمونه، برابری خداوند با فرشتگان در بسیاری از عبارات تورات دیده می‌شود، درحالی‌که آیات قرآن کریم از این تعابیر شرک‌آلود منزه‌اند. یکی از تفاوت‌های بنیادین میان قرآن و عهدین آن است که، برخلاف عهدین که در آن تنها به فرشتگان به‌عنوان موجودات آسمانی اشاره شده است، برخی آیات قرآن حاوی قرائنی‌اند (دابّة) که خبر از وجود جنبدگانی با ماهیت مادی در آسمان‌ها می‌دهد. همچنین، بر اساس بررسی‌های لغوی و تفسیری و نیز روایات مرتبط با تفسیر آیات، تعابیری مانند «من فی السماوات» و «العالَمین» بر وجود جمعیت‌های عاقل در عوالم دیگر دلالت دارند - جمعیت‌هایی که علم بشر هنوز به مصادیق آن‌ها دست نیافته است.

قرآن کریم کتابی است بی بدیل که تا به حال نه تحریف شده و نه کسی توانسته به مانند آن را بنویسد. قرآن کتاب مقدس مسلمانان است که بوسیله جبرییل بر پیامبر اسلام حضرت محمد وحی شده است. خداوند در قرآن بر یگانگی اش تاکید دارد و مسلمانان را به تسلیم در برابر قدرت و عظمت خود فرمان می دهد برای فهم ودرک مفاهیم قرآن و بهره وری بیشترازمفاهیم قرآن، خداوند مبین حقیقی قرآن کریم یعنی پیامبر اکرم )صل الله علیه و آله و سلم( فرستاده و طبق حدیث شریف ثقلین اهل بیت ایشان نیزاز مفسران حقیقی قرآن بشمار می روند. باتوجه به این نکته، اهمیت رجوع به روایات ائمه معصومین علیهم السلام جهت فهم قرآن کریم روشن می گردد . پس با بهره گیری از کلام خدا واستفاده ازروایات و احادیث به جا مانده از معصومین علیها السلام در فهم و درک بیشتر از قرآن،برای ارائه تفسیر هدایتی نو و جذاب از آن در هرعصر و زمانی و پاسخ به سوالات همگان به خصوص جوانان که در عین هدایتگری جذاب هم باشد ضرورتی اجتناب ناپذیر است.

از آن‌جا که پژوهشگر تنها به یک نسخه از این مجلد دسترسی دارد، روش تصحیح متن به شیوه تصحیح قیاسی انتخاب خواهد شد. تصحیح قیاسی معمولاً در مواقعی که تنها یک نسخه از اثر باقی‌مانده باشد و آن نسخه نیز به‌دلیل وجود مغالطات و نواقص متعدد از دقت و صحت کامل برخوردار نباشد، به‌کار می‌رود. در این شیوه، اشتباهات و نادرستی‌های موجود در نسخه مورد نظر با استفاده از قرائن موضوعی، زبانی، تاریخی و سایر شاخص‌ها اصلاح می‌گردد. مُصحح در این فرآیند از توانایی‌های خود در زمینه حدس و تشخیص متن‌شناسی، در چارچوب ضوابط علمی و با رعایت قرائن تاریخی و فرهنگی، بهره می‌برد (جهانبخش، 1378: 33).

آیه 256 سوره بقره با عبارت «لا إکراه فی الدین» یکی از مهم‌ترین آیات قرآن در زمینه نفی اجبار در ایمان است. این پژوهش با رویکرد تفسیری-کلامی، به بررسی مفهوم عدم اکراه، سیاق نزول آیه، دیدگاه‌های مفسران کلاسیک و معاصر، و ارتباط آن با اصول کلامی مانند اختیار و آزادی عقیده می‌پردازد. با تحلیل تفاسیر گوناگون، مشخص می‌شود که این آیه هم به طور خاص ناظر به اهل کتاب در مدینه است و هم به صورت عام بر آزادی ایمان در اسلام تأکید دارد. این تحقیق همچنین پیامدهای اجتماعی و حقوق بشری آیه را در جهان معاصر بررسی می‌کند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع تفسیری و کلامی انجام شده است.

مشهور مفسرانِ مسلمان، از دیرباز بر این باور بوده‌اند که از دیدگاه قرآن، عهدین موجود تحریف شده و دارای درون‌مایه‌‎های غیر وحیانی است. در مقابل، شماری از پژوهشگران غربی و مسلمان، با تمرکز بر آیاتِ «تحریفِ کَلِم» و «تصدیق»، این دیدگاه را رد یا دلالت قرآن بر تحریف عهدین را دارای ابهام و تردید دانسته اند؛ در حالی‌که تحریف ‎آمیز ندانستن عهدین و تأیید کامل آن از دیدگاه قرآن، نوعی سطحی نگری و ارائه تبیینی نادرست از دیدگاه قرآن در این زمینه است. افزون بر این، چنین دیدگاهی، خواسته یا ناخواسته، عهدین را از دیدگاه قرآن معتبر می نمایاند و در نتیجه، پیامدهای گوناگونی را در پی دارد که هرگز نمی توان آن را از دیدگاه قرآن تأیید کرد. بر اساس یافته‎ های این پژوهش، مستندات تحریف‎ آمیز بودن عهدین، منحصر در آیات «تحریفِ کَلِم» و «تصدیق» نیست. بدون این آیات هم می‎توان تحریف عهدین و وجود درون‌مایه‌‌های غیر وحیانی را در آن اثبات کرد؛ زیرا با مطالعه تطبیقی قرآن و عهدین، ناسازگاری آن دو در بخشی از درون‎مایه‌های مشترک، به روشنی آشکار می‌شود. در نتیجه، با پذیرش وحیانی بودن قرآن، هرگز نمی‌توان گزارش‌های ناسازگار عهدین با قرآن را وحیانی شمرد. برخی از موضوعات مشترکی که قرآن و عهدین درباره آنها گزارش های ناسازگار دارند عبارت‌اند از: رؤیای یوسف و تصمیم برادران برای کشتن وی، سازنده گوساله سامری و عامل گمراهی بنی‌اسرائیل، شخصیت فکری و رفتاری داود، جزئیات ولادت عیسی و مصلوب و کشته شدن او و شخصیت الوهی یا انسانی وی.

همواره پژوهش در باب مسئله که خاستگاه دین یکی از مسائل اصلی و مهم در حوزه دین پژوهی بوده است. فلاسفه، متکلمین نسبت به این مسئله بی‌تفاوت نبوده‌اند و برای این پرسش که خاستگاه دین چیست؟ رهیافتهایی داشته اند. شیخ مفید(ع) که از میان متکلمین دارای تبحر فوق العاده‌ای در حوزه علم کلام و شناخت قرآن است، پاسخ های ارزشمندی را برای این سوال ارائه نموده است. از این پژوهش حاضر بر آن است که به بررسی و تحلیل خاستگاه اخلاقی دین از منظر این متکلم ارجمند امامیه بپردازد که در نتیجه می‌تواند پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید. فطرت الهی انسان، فلسفه‌ی خلقت بشر و انگیزه‌ی انسان برای کسب معرفت الهی از مواردی هستند که شیخ مفید(ره)، از آنان به عنوان خاستگاه‌های دین یاد می‌کند زمینه های اخلاقی دارند. از موارد دیگری که این متکلم شیعه، از آنان به عنوان خاستگاه دین نام می‌برد، می‌توان به عدل الهی و ضرورت وجود راهنمای الهی برای انسان اشاره نمود نیز به بیان خاستگاه اخلاقی دین می پردازد. که مورد اخیر را می‌توان مهم‌ترین و مفصل‌ترین بحث پیرامون خاستگاه اخلاقی دین برشمرد. در این موضوع به بحث ضرورت وجود پیامبران و ضرورت وجود امامان معصوم (ع) به صورت جداگانه پرداخته می‌شود. محقق بر آن است تا در این پژوهش به موارد ذکر شده از منظر دیدگاه کلامی شیخ مفید(ره) به تفصیل بپردازد و با توجه به قدرت و تبحر کلامی شیخ مفید(ره) توانسته است پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید.

مفهوم "برکت" در متون دینی، به ویژه در قرآن کریم و عهدین (عهد قدیم و عهد جدید)، دارای اهمیت ویژه‌ای است و می‌تواند به درک عمیق‌تری از آموزه‌های دینی و تأثیرات آن بر زندگی انسان‌ها کمک کند. در اینجا به بررسی و تحلیل این مفهوم در هر یک از این متون پرداخته می‌شود. 1. مفهوم برکت در قرآن در قرآن کریم، واژه "برکت" به معنای افزونی، خیر و نعمت‌های الهی به کار رفته است و در زمینه‌های مختلفی از جمله زندگی فردی، اجتماعی و اقتصادی مورد اشاره قرار گرفته است. برخی از نکات کلیدی در این راستا عبارتند از: منابع برکت: قرآن برکت را به عنوان هدیه‌ای از سوی خداوند می‌داند که می‌تواند در مواردی چون روزی، علم، خانواده و زمان وجود داشته باشد. به عنوان مثال، در آیه‌ای ذکر شده است که زمین و آسمان به برکت خداوند زنده و پربار هستند. شرایط و عوامل مؤثر: در قرآن کریم، عمل به دستورات الهی، تقوا و شکرگزاری از جمله عواملی هستند که می‌توانند موجب افزایش برکت در زندگی انسان‌ها شوند. به بیان دیگر، برکت به عنوان یک پاداش الهی برای انجام اعمال نیک و پرهیز از گناهان مطرح می‌شود. ابعاد برکت: برکت در قرآن تنها محدود به امور مادی نیست، بلکه شامل برکت در علم، اخلاق و روابط انسانی نیز می‌شود. این مفهوم به انسان‌ها کمک می‌کند تا در جستجوی خیر و نیکی در زندگی خود باشند. 2. مفهوم برکت در عهدین در عهدین، مفهوم برکت نیز به عنوان یک عنصر مهم در روابط انسانی و الهی مطرح است. در اینجا برخی از ویژگی‌ها و ابعاد برکت در عهدین آورده شده است: برکت به عنوان هدیه الهی: در عهد قدیم، برکت به عنوان یک هدیه از سوی خداوند به قوم اسرائیل تلقی می‌شود. خداوند وعده داده است که اگر قوم او به دستورات او عمل کنند، برکت‌های فراوانی به آنان عطا خواهد کرد. توجه به اعمال نیک: در عهد جدید نیز برکت به اعمال نیک و محبت به دیگران مرتبط است. عیسی مسیح در تعالیم خود بر اهمیت خدمت به دیگران و محبت به همسایگان تأکید کرده و این موارد را به عنوان راه‌های دریافت برکت معرفی کرده است. برکت در زندگی روزمره: در عهدین، برکت نه تنها به امور معنوی بلکه به زندگی روزمره و مادی انسان‌ها نیز مرتبط است. مثلاً، برکت در کشاورزی، خانواده و سلامتی از جمله مواردی است که در این متون به آن اشاره شده است. 3. شباهت‌ها و تفاوت‌ها شباهت‌ها: در هر دو متن، برکت به عنوان یک نعمت الهی و پاداش برای اعمال نیک و تقوا مطرح شده است. همچنین، هر دو متن بر اهمیت شکرگزاری و توجه به دستورات خداوند تأکید دارند. تفاوت‌ها: در حالی که قرآن به طور خاص برکت را در ابعاد مختلف زندگی انسان‌ها بررسی می‌کند، عهدین بیشتر بر روی روابط انسانی و اجتماعی تأکید دارد و برکت را به عنوان نتیجه اعمال نیک و محبت به دیگران معرفی می‌کند.

یکی از روشهای جذب مردم به سمت دین، توجه دادن آنان به منافع دنیوی دینداری است تا انگیزه و تشویقِ مضاعفی برای آنان باشد که دین‌وری پیشه کنند. با توجه به اهمیت و ضرورت بررسی روشهای مختلف برای جذب مردم به دین، نگاشته حاضر با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به گزاره‌های قرآنی و روایی، به بررسی مشوق‌های دنیویِ دین‌داری پرداخته و بدین رهیافت رسیده است که دین اسلام برای جذب مخاطبان علاوه بر پاداش‌های اخروی، فوایدی دنیویِ دین‌داری را نیز مورد توجه قرار داده و با انواع مشوق‌های مادی و معنوی، انگیزه دین‌داری را مضاعف ساخته است بنابراین ما در این نوشتار مشوق‌ها را در دو فصل از دیدگاه قرآن و روایات مورد بحث و بررسی قرار داده‌ایم که اهم انها بدین قراراست: مشوق‌های مادی از منظر قرآن به مواردی ازقبیل، اخذ مال در قالب زکات، نیل به رفاه، نزولات آسمانی، مشوق‌های معنوی ؛ اعطای فرقان، داشتن تکیه گاه مطمئن، آسان شدن تحمل مشکلات، احساس تنهایی نداشتن، رهایی از پوچی، مشوق‌های مادی- معنوی گشایش امور، تحقق حیات طیبه، سلامت جسم و روان، تحقق امنیت، تشکیل حکومت جهانی، بهبود روابط اجتماعی می‌توان اشاره کرد. همچنین از نگاه روایات به مشوق‌های مادی شامل؛ نوید نورانیت رخسار و با طراوت ماندن چهره، افزایش رزق مادی، شفای بیماری‌ها و سلامت جسمی، مشوق‌های معنوی، غم زدایی باطنی، درمان امراض روحی، آرامش روحی، ثبات در مقابل سختی‌ها و مسئله خود کنترلی مشوق‌های مادی- معنوی، رهایی از بدبختیها وعوامل شقاوت بار، حکمرانی بر زمین توسط صالحان، پرداخته شده است.