جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فراز «لا اکراه فی الدین» توسط مفسران در ادوار مختلف به گونه های متفاوت تفسیر شده است. گروهی جواز آزادی عقیده را از آیه برداشت نموده و گروه دیگر آن را در تعارض با آیات قتال و ارتداد دانسته اند. تمایز و گوناگونی فهم و دریافت مفسران از آیات قرآن از سویی مربوط به پیش فرض های ذهنی مفسّر و از سویی دیگر با عوامل تاریخی و فضای فکری و فلسفی هر دوران ارتباط دارد، چنانکه در دوران معاصر به دلیل غلبه الگوواره فلسفی مدرن، آزادی انسان در پذیرش دین و عقیده به مثابه یکی از حقوق مسلم بشری فرض شده است. این جستار تلاش کرده در چارچوب نظریهانسجام و پیوستگی قرآن به بازخوانی تفسیر فراز قرآنی فوق بپردازد. بر پایه نظریه انسجام، تفسیر آیات باید با توجه به روح کلی قرآن و در ارتباط با همه عناصر و مفاهیم اصلی متن قرآن مجید صورت گیرد. این مطالعه نشان داده است که آموزه «لا اکراه فی الدین» حق آزادی عقیده و آزادی انتخاب دین برای افراد بشری را به رسمیت شناخته و احکام مربوط به قتال و جهاد در چارچوب نظریه انسجام قرآن نباید معارض و ناسخ این آموزه قرآنی تلقی گردد و به گفته برخی از مفسران مربوط به شرایط خاص تاریخی اجتماعی است.

این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی به این سؤال اساسی پاسخ دهد که اصول و روش های تبلیغی قرآن کریم با نگاه تحلیلی و تطبیقی کدامند؟ بررسی ها نشان می دهد اصولی نظیر اصل حکمت ،کرامت، موعظه حسنه، دگرگونی باطن، اعتدال، تکلیف پذیری ، رحمت ،تذکّر، روانشناسی تبلیغ از مهم ترین اصول مشترک تبلیغی قرآن و عهدین می باشند. علیرغم اینکه قرآن و عهدین در اصول و روش هایی همانند؛استفاده ازحکمت در دعوت، دگرگونی باطن، استفاده از جدال احسن ، تشبیه و تمثیل، دعوت به ایمان ، ایجاد بصیرت ، دعوت به تزکیه با هم شباهت دارند. ولی در چند جهت با هم تفاوت اساسی و بنیادی دارند که موجب برتری اصول و روش های تبلیغی قرآن نسبت به عهدین می گردد. نخست اینکه در میان اصول و روش های تبلیغی قرآن و عهدین نا همگونی از نوع تخالف(تخالف برخی از آموزه های به نحوی بیان شده است که قرآن با آنها مخالفت می کند) و تضاد(مواردی را عهدین بیان می کند که قرآن آن را باطل و ضد آن را بیان می کند) وجود دارد دیگر اینکه گزارش قرآن از اصول و روش های گزینشی و باهدف است ولی درعهدین پر از اطاله گویی و تفصیلی است سوم اینکه قرآن و عهدین در در باورها و اعتقادات به ویژه در توحید و یکتا پرستی باهم تفاوت بنیادی دارند چراکه عهدجدیدبا کاربرد واژه های؛ اب ، ابن ، روح القدس قائل به تثلیث ولی قرآن کریم قائل به توحید ذاتی به معنای بسیط محض و بی همتایی می باشد.و نیز در روش های؛ محبت ، تبشیر و الگویی تفاوت بنیادی دارند. عهد جدید محبت و مهرورزی را با رویکرد افراطی و در زمینه الگویی و تبشیر فقط حضرت عیسی (ع) را به عنوان الگو و مبشّر معرفی می کند. در حالی که قرآن کریم محبت و مهرورزی را با رویکردی اعتدالی و در زمینه الگویی و بشارت تمام انبیا را به عنوان الگو و مبشّر معرفی می کند. افزون بر موارد یادشده قرآن و عهدین در اصول و روش هایی همانند؛ فریضه سازی ،کرامت وامربه معروف و نهی از منکر با هم تفاوت دارند. در قرآن فریضه ها دارای قلمروی بسیار وسیعی است که تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان را شامل می گردد ولی در عهدین هرچند از زبان حضرت عیسی (ع) تابع شریعت بوده و به آن عمل ب می کرده ولی از زبان رسولان از جمله پولس، با آمدن مسیح دوران شریعت پایان یافته است و در تورات با اینکه در باره احکام شرعی و شریعت بسیار سخن می گوید ولی با تغییر احکام الله واقعی آنها را بی اعتبارکرده اند.

دین ارمغان بزرگ الهی است که به دست برگزیدگان خداوند به آدمیان ارزانی شده و از آن پس، از چنان حضور گسترده و عمیقی برخوردار بوده که حیات انسانی رنگ و بوی دینی یافته است.در بحث دین ودینداری مقوله های فراوانی مطرح است. اما از آن جا که دینداری با حقیقت وجود انسان و زندگی وی پیوند دارد این پژوهش بر اساس رویکردی نو حقیقت دین و دینداری را مورد بررسی قرار داده، ابعاد و مؤلفه های دینداری را تحلیل نموده است. در نهایت با توجه به این که کارکردهای دینداری از مباحث مهم در رابطه با این مقوله هستند با رویکرد درون دینی به تبیین کارکردهای ارزشمند دینداری بر زندگی فردی دینداران پرداخته شده است.دین ارمغان بزرگ الهی است که به دست برگزیدگان خداوند به آدمیان ارزانی شده و از آن پس، از چنان حضور گسترده و عمیقی برخوردار بوده که حیات انسانی رنگ و بوی دینی یافته است.در بحث دین ودینداری مقوله های فراوانی مطرح است. اما از آن جا که دینداری با حقیقت وجود انسان و زندگی وی پیوند دارد این پژوهش بر اساس رویکردی نو حقیقت دین و دینداری را مورد بررسی قرار داده، ابعاد و مؤلفه های دینداری را تحلیل نموده است. در نهایت با توجه به این که کارکردهای دینداری از مباحث مهم در رابطه با این مقوله هستند با رویکرد درون دینی به تبیین کارکردهای ارزشمند دینداری بر زندگی فردی دینداران پرداخته شده است.

واژه قلب و جمع آن قلوب یکی از واژگان پر کاربرد در قرآن است. همچنین واژگان مترادفی برای آن در قرآن آمده است. قلب در قرآن نه تنها به عنوان یک عضو فیزیکی بلکه به عنوان نمادی از حالات درونی و معنوی انسان به کار رفته ا ست. قلب در قرآن متصف به صفات ممدوح و مذمومی شده است. همچنین در عهدین نیز به قلب و صفات آن اشارت رفته است. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای با هدف دستیابی به وجوه اشتراک و افتراق صفات مذموم قلب در قرآن و عهدین پرداخته است. نتایج نشان می دهد که بسیاری از صفات مذمومی که قرآن برای قلب بیان داشته است در عهدین نیز آمده است. همچنین افتراقاتی در این زمینه وجود دارد که در ضمن پایان نامه بیان شده است. قرآن نسبت به عهدین به این صفات دقیق‌تر توجه داشته است.

یکی از روش های آموزشی که قرآن کریم بر آن تاکید دارد و ویژه تعلیم و تربیت اسلامی است، روش حکمت آموزی است. این که آموزش حکمت به چه معناست و در تعلیم و تربیت اسلامی چه جایگاهی دارد، چه تفاوتی با موعظه و جدل دارد، انواع آن کدامند، چه شیوه های برای ارائه آن مطرح است، شرایط تاثیرگذاری آن کدامند، عوامل و اسباب تحصیل و یا اعطای آن کدامند، چه آثاری ممکن است بر آموزش حکمت مترتب شود، موانع تاثیر آن چیست و با چه آسیب هایی ممکن است مواجه شود، سوالاتی است که در این مقاله با بهره گیری از روش تحلیل اسنادی و تفسیر در قرآن کریم بررسی می شود.نتایج حاصل از این تحقیق این است که حکمت به معنای یقین قلبی به علم یا عمل راست و درست مبتنی بر مبانی عقلانی است که دارای سه نوع نظری، عملی و حقیقی است و دارای آثاری چون هدایت، فرقان، عصمت و شکر است و با تحصیل، تزکیه نفس، ایمان، اخلاص، سکوت و تفکر انفاق بهترین ها برای انسان حاصل می شود.

این مقاله، به تفاوت­ های حکمت و فلسفه پرداخته است. حکمت فراتر از فلسفه است. حکمت، فلسفه متجلّی در جان و روح و فعل و عمل آدمی است و حاصل نوعی مکاشفه و شهود، و فراتر از مباحث نظری و بحثی صرف است. حکمت، دانشی موهبتی و حاصل فیض الهی است؛ اما فلسفه، برای هر صاحب عقلی، پس از کسب مقدمات و اندکی ممارست در مسائل عقلی حاصل می ­شود. لذا تحصیل حکمت برای هر کس میسّر نیست و مقدّمات و شرایطی دارد که برخی علمی و نظری و برخی عملی و اخلاقی­ اند. آن­ها در واقع، اخلاق حکمت جویی­ اند و حکیم فردی است متخلّق که خود تبلور حکمت عملی است.صدرا، با توجّه به عنایت «قرآن» و احادیث به واژه حکمت، آن را بر واژه فلسفه ترجیح می­ دهد؛ اما حکمت مورد نظر او متعالی است، یعنی حکمتی است دینی و قرآنی و برگرفته از «قرآن» و احادیث. حکمت صدرایی در انطباق با قرآن است و تمامی آثار صدرا، عرصه این انطباق است. بدین لحاظ و به سبب اهتمام فراوان او به «قرآن» و تأویل، حکمت حاصله متعالی است و از دیگر فلسفه ­ها برتر است.

نگارنده در مقدمه با بیان این نکته که عالی‌ترین طریقه برای ادراک و اثبات وحی و نبوت، روش وحی قرآن است، خاطرنشان می‌سازد. "ما در این تالیف، اهتمام داشته‌ایم که خواننده به برکت آیات کریمه‌ای که در این کتاب، تفسیر و تشریح شده است، به روشنی حقانیت ادیان و شرایع الهی و صدق انبیا را بفهمد و بپذیرد و نزول وحی و وقوع معجزات را به آسانی تصدیق کند و برائین مسلم و قطعی شود که نجات بشر عصر فضا از این جهنم سوزانی که به راهنمایی عقل و علم و به کمک صنعت و ماشین برافروخته، جز با پناه بردن به سایه‌ی دین ممکن و میسر نیست و فقط در پرتو دین خواهد توانست به سعادت حقیقی برسد". وی سپس مطالبی از این دست را مطرح می‌سازد: معنی وحی، حقیقت وحی، موارد استعمال وحی در قرآن، دعوت و وحدت انبیا، چگونگی شناخت انبیا و نیازهای ثابت و متغیر انسان.

شناخت از نظر قرآن، حاصل 9 جلسه درس استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری در سال 1356 و 1357ش، در حوزه علمیه قم (حسینیه ارگ) است که به‌صورت کتاب حاضر به چاپ رسیده است. تنظیم و ویرایش علمی این کتاب توسط علی مطهری، انجام شده است. شهید مطهری از 1355 تا 1357ش، روزهای چهارشنبه تا جمعه را به برگزاری چند درس عمومی و خصوصی در حوزه علمیه قم پرداختند. درس مبحث «قوه و فعل» اسفار ملاصدرا و درس فلسفه هگل و در اواخر، درس حکومت اسلامی، از جمله این درس‌هاست. یکی دیگر از این درس‌ها، درس معارف قرآن بود که استاد قصد داشتند موضوعات متعددی را در آن تدریس نمایند؛ مانند: شناخت از نظر قرآن، جامعه و تاریخ در قرآن، قرآن در قرآن، خدا در قرآن، معاد در قرآن و... ازآنجاکه این دروس مقارن با دوره جدید نهضت اسلامی در 1356ش شد، ایشان تنها توانست دو موضوع اول، یعنی شناخت از نظر قرآن و جامعه و تاریخ در قرآن را تدریس نماید؛ لذا این کتاب جلد اول مجموعه معارف قرآن و جامعه و تاریخ... جلد دوم آن را تشکیل می‌دهد. شهید مطهری در سال 1356ش، ده سخنرانی در کانون توحید تهران تحت عنوان «مسئله شناخت» داشته‌اند که منتشر نشده است. مباحث کتاب حاضر، گرچه مشترکاتی با آن مباحث دارد، ولی به سبک دیگر و غنی‌تر است. در این کتاب، مسئله معرفت و شناخت که امروزه جایگاه ویژه‌ای در میان دانشمندان و فلاسفه پیدا کرده است، خصوصا از نظر قرآن تحلیل شده است و ضمن این دروس نشانه‌هایی از فضای فکری جامعه ایران در آن سال‌ها نیز به چشم می‌خورد. در این کتاب، ابتدا طرح بحث شده است، سپس مسئله شناخت در دنیای فلسفه و دنیای اسلام توضیح داده شده است؛ پس از آن لغزشگاه‌های عقل بیان گردیده و سپس منابع و ابزارهای شناخت از منظر قرآن بیان شده است. پس از این مباحث، به سراغ شناخت و شناسایی علمی و معرفت و شناخت غیب از نظر قرآن می‌رویم. در سه بخش پایانی کتاب، با وجوه اشتراک و اختلاف آینه و ذهن انسان، منطق دیالکتیک و اصول چهارگانه آن و شناخت جهان از منظر منطق دیالکتیک و نقد آن، مواجه می‌شویم.