جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب خداوند متعال بهترین چیز برای رقابت رقبا در خواندن، تعلیم و تعلم است، زیرا سرچشمه معارف و علوم مختلف است. از این رو تعداد کسانی که به کتاب خدای متعال می آیند زیاد شده و علوم قرآن به دست اهل علم منشعب شده است. از آنجا که تفسیر یکی از این علوم است، به دلیل ارتباط مستقیم آن با کتاب شریف خدا، از آن جهت که به واسطه آن عبادات و احکام و حلال و حرام به وسیله آن شناخته می شود و مسلمان، پروردگار خود را با آن چه از احکام و سخنان و سخنان آنان می فهمد، با آن عبادت می کند. رقابت در آن به رقابت پرداخت و درباره آن کتاب نوشت، پس مردم به علم خود روشن شدند و ما را با درک دقیق خود بهره مند ساختند، پس نوشته هایشان منبع نابی شد که هر که در جستجوی آن باشد، به آن بازگردد و از شیرینی آن تشنگی خود را سیراب کند و آنچه را که می خواست به دست آورد. بسیاری از کتاب‌های دست‌نویس تفسیر کتاب خدا هنوز در کتابخانه‌ها محبوس هستند و دسترسی به آن‌ها و بهره‌مندی از آنها همچنان دشوار و اندک است. وقتی این نسخه خطی «مفاتیح الغیب فی تفسیر سوره یوسف» اسماعیل بن محمد عنقراوی (متوفی 1116 ق) را از آیه (50) تا آیه (75) سوره یوسف یافتم، مطالعه و تحقیق کنید.

این پژوهش به مطالعه‌ای تطبیقی روش‌های قصه پردازی و محتوای قصص کتاب مقدس و قرآن کریم می‌پردازد، با تأکید بر دیدگاه‌های مستشرقان معاصر. این تحقیق با بررسی منابع دینی اولیه و آثار ثانوی مستشرقان، به شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌ها در بازنمایی قصص مشترک انبیا پرداخته و دیدگاه‌های ایشان را درباره روش‌های قصه پردازی و محتوای قصص پنج پیامبر (آدم، نوح، ابراهیم، موسی و عیسی) که در کتاب مقدس و قرآن ذکر شده‌اند، تحلیل می‌کند. روش این پژوهش کیفی و تطبیقی بوده و با بهره‌گیری از تحلیل محتوا، دیدگاه‌های مستشرقان معاصر در باب روش‌های قصه پردازی و محتوای قصص کتاب مقدس و قرآن بررسی شده است. از رهگذر مواجهه انتقادی با متون اصلی و آثار علمی مستشرقان برجسته، این پژوهش به تحلیل تفسیرهای موضوعی، ساختارهای روایی و رویکردهای هرمنوتیکی پرداخته و به ارزیابی اعتبار و پیامدهای مدعیات آنان می‌پردازد. یافته‌ها بیانگر تفاوت‌های روش‌شناختی چشمگیر است؛ بدین معنا که قصص قرآنی بر هدایت اخلاقی و انسجام موضوعی تأکید دارند، در حالی که قصه های کتاب مقدس غالباً بر ترتیب تاریخی و تبارنامه‌های تفصیلی متمرکز هستند. همچنین پژوهش به ارزیابی انتقادات و تفسیرهای مستشرقان معاصر درباره روش‌های قصه‌پردازی و دلالت‌های کلامی هر دو متن پرداخته است. نتیجه‌گیری بر ویژگی‌های ادبی و تعلیمی منحصر به فرد هر یک از دو کتاب آسمانی تأکید کرده و شیوه‌های متمایز آن‌ها در روایت دینی را نشان می‌دهد. این پژوهش به گسترش گفتمان مطالعات تطبیقی ادیان و دیدگاه‌های مستشرقان در خصوص سنت‌های اسلامی و کتاب مقدس یاری می‌رساند.

از جمله واژگان کلیدی قرآن کریم، کلمه فساد و مشتقات آن «افساد، مفسدین و...» که در مجموع حدود 50 بار در قرآن کریم تکرار شده است. ویژگی کلیدواژه‌های قرآنی آن است که در صورتی، که مفهوم آن‌ها به‌خوبی و ‌درستی مشخص نگردد، در موارد زیادی موجب اشتباه در فهم قرآن خواهد شد، ازاین‌رو باید برای مفاهیم کلیدی آیات قرآن کریم همچون فساد، اهمیت خاصی قایل شد و حدود و ثغور آن‌ها را معیین و مصادیق حقیقی آن‌ها شناخته شود؛ در غیر این صورت، ابهام در تعریف آن مفهوم، باعث مغالطه خواهد شد و افرادی از این ابهام‌ها سوءاستفاده نموده و با ارائه مفاهیم نادرست و غیرمنطقی، باعث فریب و گمراهی عده‌ای خواهند شد. هدف اصلی پژوهش، بررسی تطبیقی مصادیق فساد و مفسدین در آیات قرآن و روایات از منظر فریقین می‌باشد. روش پژوهش از نوع کتابخانه‌ای با ابزار فیش‌برداری از منابع و اسناد مرتبط در جهت بررسی واژه فساد و مشتقات آن در قرآن کریم و تفاسیر و آرا فریقین بهره‌گیری می‌شود. نتایج تحقیق نشان میدهد که فساد در قرآن در معانی متعددی به کار رفته دارای مصادیقی چون (کفر به خداوند متعال، نفاق و دورویی، گناه کردن، تباهی دنیا و فساد نظام آن، کارهای زشت و نفرت انگیز و...) است. همچنین مصادیق فساد و مفسدین در آیات قرآن و رویات از منظر شیعه شامل مواردی چون(کافران، مشرکان، ظالمان، جاهلان مقدس مآب، حاکمان کافر و مستبد و حاکمان جائر مسلمان) است و در کنار آن مصادیق فساد و مفسدین در آیات قرآن و رویات از منظر اهل سنت شامل (قتل و خرابکاری در جریان تهاجم، هدر دادن پول، خیانت در زنان و عدم عفت در مردان، فساد وجدان، فساد روابط اجتماعی، تغییر احوال مردم) می باشد. در یک نگاه کلی می توان به این نتیجه رسید که دیدگاه های اهل سنت و تشیع با توجه یک مرجعی بودن(کتاب قرآن) در باب معنا و مفهوم واژه فساد باهم تفاوتی ندارند و موارد فوق الذکر تا حدودی با هم همپوشانی دارد. با این تفاصیل روشن می شود؛ که معنا و مراد از واژه فساد در قرآن کریم از منظر فریقین( شیعه و سنی) مشترک بوده و نظرات آنها مکمل و موید هم هستند و اختلاف‌ها بیشتر فقط در عناوین مصادیق آیات می باشد.

---

کتاب حاضر به بررسی مسئله ی خداشناسی از دیدگاه قرآن و عترت اهل بیت ع پرداخته است. مؤلف در ابتدای کتاب به بحث از شناخت خدا پرداخته و در فصل اول مطالبی را تحت موضوع کلی اسماء الهی به نگارش درآورده است. در فصول دیگر کتاب مطالبی مانند: مفهوم وجه الهی، نور الهی، علم الهی، وحدانیت، معبودیّت، ربوبیّت، خالقیّت و دیگر مباحث مرتبط با خداشناسی مورد تحقیق قرار گرفته است. باید گفت که مباحث قرانی این کتاب با توجه به تفسیر المیزان به تحریر درآمده است.

در مقدمه ی کتاب آمده است: مبحثی که در پیش رو داریم، یکی از محورهای مهم رسیدن به کمال مطلوب و اوج تعالی و ترقّی انسانیّت انسان می باشد، که علم به موارد باارزش آن، انسان را به کمال مطلوب آدمیّت سیر می دهد، و این از اهداف والای انبیاء عظامِ حضرت حقّ بوده که مأمور به پیاده کردن و رساندن آن برای تعالی انسان ها می باشند تا از این طریق به اهداف و آرمان مقدّس خودشان نائل آیند و آن مبحثِ معرفت و شناخت خدا می باشد که در این راستا، اندیشمندان، بزرگان دین و علم و ادب و صاحبان خردمند اهلِ قلم، پیرامون آن مقالات و کتابهای مختلفی نگاشته اند. در این کتاب مباحثی مانند:
وصول به مقام قرب الهی، کمال معرفت، معرفت عملی، علم الیقین، خداشناسی در کلام علی ع و دیگر مباحث اعتقادی مورد تحقیق قرار گرفته است.

در طول تاریخ ادیان در مورد حقانیت یا عدم حقانیت دین واحد یا تعدادی از آنان دیدگاه‌های مختلفی وجود داشته است. نظریه سنتی در این باب نظریه انحصارگرایی دینی است. انحصارگرایی دینی (Religious exclusivism)، مطابق این رویکرد، در میان همه ادیان عالم، تنها یک دین، دارای اعتقادات دینی حق است و رستگاری، رهایی، کمال یا هر چیز دیگری که هدف نهایی دین تلقی می‌شود، منحصر در یک دین خاص و پیروان آن می‌باشد و هر چند ادیان دیگر نیز مشتمل بر حقایقی باشند، اما منحصراً یک دین حق وجود دارد. به این ترتیب پیروان سایر ادیان، حتی اگر دین‌دارانی اصیل، و به لحاظ اخلاقی درستکار باشند، نمی‌توانند از طریق دین خود، رستگار شوند. برای نجات دادن این افراد باید یگانه راه رستگاری را نشان داد (پترسون، 1403ش، ص 402) .این اعتقاد را که می‌گوید: «در بیرون از قلمرو کلیسا، نجات و رستگاری وجود ندارد»، می‌توان محسوس‌ترین و تأثیربخش‌ترین بیان انحصارگرایی به شمارآورد (هیک، 1387ش، ص 65). بر اساس این دیدگاه، تنها کسانی که غسل تعمید کلیسایی داشته باشند، به بهشت می‌روند؛ حتی حضرت موسی(ع) و حضرت ابراهیم (ع)، هم اهل بهشت نیستند؛ اگرچه مورد احترام کلیسا هستند، منتها در جایی به اسم «لیمبو»(limbo) (لیمبو به اعتقاد مسیحیان، محلی است که در آن پیامبرانی از قبیل حضرت موسی و نیز کودکانی که غسل تعمید داده نشده اند، در انتظار روز قیامت به سر می برند. در این محل عذابی وجود ندارد) (ابراهیمی، 1352ش، ص25) (برزخ) بین جهنم و بهشت ـ که اذیتی یا لذتی هم نیست ـ حضرت موسی(ع) و همه پیامبرانی که غسل تعمید ندارند ولی گناه بزرگ هم انجام نداده‌اند، معطّل می‌مانند و در روز قیامت، حضرت عیسی علیه السلام آنها را به بهشت می‌برد (لنگهاوزن، پاییز 1376، ص15). نظریه دوم که شمول گرایی (Religious Inclusivism) است، همانند انحصارگرایان بر این باورند که راهی برای رستگاری وجود دارد و این راه نیز صرفاً در یک دین خاص قابل شناسایی ‌است. البته همه می‌توانند در این راه قدم بگذارند، اما تنها به شرطی که به ضوابط مطرح شده در آن دین گردن نهند یا در طریق رستگاری بخشی که آن دین پیش می‌نهد، سالکان صادقی باشند. از سوی دیگر، شمول‌گرایان همانند کثرت‌گرایان معتقدند که خداوند و لطف و عنایت او، به انحای گوناگون در ادیان مختلف تجلّی یافته ‌است؛ یعنی هر کس می‌تواند رستگار شود؛ حتی اگر از اصول اعتقادی آن دین حق، چیزی نشنیده و بی‌خبر باشد (ابراهیمی، 1352ش، ص27). بدین ترتیب، شمول‌گرایی از انحصارگرایی فراتر می‌رود؛ زیرا با وجود پذیرفتن این مدعای انحصار‌گرایانه که یک دین خاص، حق مطلق است، می‌پذیرد که پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند رستگار شوند. (پترسون، 1403ش، ص414 و415). «کارل رانر» متکلم کاتولیک که از طرفداران این نظریه است، معتقد بود که تنها دین حق، مسیحیت است و از هیچ راه دیگری نمی‌توان رستگار شد. کلمه منحصر به فرد «خداوند» در عیسی علیه السلام تجسم یافت. مسیحیت نه تنها ما را با این کلمه منحصر به فرد آشنا کرد، بلکه زمینه اجتماعی لازم برای حضور عیسی مسیح علیه السلام را در میان انسان‌ها نیز فراهم آورد... . به این ترتیب، خداوند این امکان را فراهم آورد که همه، حتی آنها که در متن مسیحیت تاریخ نزیسته‌اند، متحول شده و با خداوند آشتی نمایند. «رانر» اظهار می‌دارد که گرچه به لحاظ تاریخی، مسیحیت با عیسای ناصری آغاز شده، اما مسیحیت، یک پیش تاریخ نیز دارد بنابر عهدجدید، در دوران پیش از مسیحیت، بسیاری از اسرائیلیان و پیروان سایر ادیان، ظاهراً در نتیجه ایمان خویش، و واقعاً به دلیل اطاعت از مسیح موعود نجات یافتند؛ لذا ما می‌توانیم آن‌چه را که درباره یهودیان و غیر یهودیان پیش از مسیحیت گفته شده است، درباره پیروان ادیان دیگر نیز صادق بدانیم. این یک نیروی تاریخی شمرده نمی‌شود، پس آنان در همان وضعیتی قرار دارند که انسان‌ها را نجات دهند؛ ازاین‌رو عاقلانه ‌است که بگوییم خداوند همان لطف و عنایتی را به ایشان خواهد کرد که به انسان‌های پیش از مسیحیت کرده بود. رانر، چنین افرادی را مسیحیان بدون عنوان (anonymous Christians) یا بی‌نام و نشان می‌خواند؛ زیرا با وجود آن‌که ایمان مسیحی آشکاری ندارند، آگاهانه یا نا‌آگاهانه در جست‌وجوی خداوند هستند و او را مورد پرستش قرار می‌دهند. در این‌جا قانون «همه یا هیچ» حاکم نیست؛ لطف و رحمت خداوند به درجات گوناگون شامل حال پیروان همه ادیان می‌شود، هر چند که صرفاً عهد جدید است که مرز نهایی میان حق و باطل را معین نموده ‌است و خداوند نیز صرفاً در «عیسی مسیح» به گونه‌ای رستگاری بخش، تجلی یافته ‌است (پترسون، 1403ش، ص415و416؛ هیک، 1387ش، ص68). «رینر» حقیقت عمیق معنوی ادیان دیگر را انکار نمی کند، ولی آن را کافی هم نمی داند. زیرا؛ به نظر او منجی نهایی مسیح است، اگر حقانیتی در ادیان دیگر یافت شود در نهایت به مسیح تعلق دارد. «ژوستین شهید که معاصر لوقا بود می گوید: مسیح کلمه خداوند است که کل نژاد بشر در آن سهیم هستند و آنان که مطابق با نور خود زندگی می کنند مسیحی‌اند حتی اگر به خدا معتقد نباشند» (کامران، 1382، ص30). شمول‌گرایان در برخی نظرات با انحصارگرایان هم نظرند، مانند اینکه معتقدند تنها از طریق مسیحیت می‌توان به رستگاری رسید. اما برخلافِ انحصارگرایان، بر این باورند که ایمان به حضرت عیسی(ع) موجب نجات همه انسانهای درست کردار است، حتی کسانی که نام او را نشنیده‌اند «عیسی برای تحقق این نجات که بخشایشی همگانی است فدیه شد. وخون او کفاره گناه اولیه تمام بشریت شد.» (حسین زاده، 1380، ص 124-125). شمول‌گرایی دینی طرح «مسیحیان گمنام» را بیان می‌کند و معتقد بر حقانیت مسیح است و برای غیر مسیحیان امکان دستیابی به فیوضات دین مسیح(ع) بدون اینکه به طور کامل به جوهر آن آگاه باشند را می‌دهد. دلیل آنها بر نظریه شمول گرایی این است که خداوند دوست دارد همه بشریت نجات یابند.

عنوان: ماهیت دین: بررسی تطبیقی قرآن کریم و دو عهد ایده تحقیق مبتنی بر مطالعه تطبیقی قرآن و دو عهد با هدف آشکار ساختن ماهیت دین از منظر اسلام در قرآن و تفاسیر علما و دو وصیت نامه، تورات در دیدگاه یهود و انجیل در دیدگاه مسیحی و نشان دادن ماهیت دین از طریق بررسی مؤلفه های دین و متون موجود در کتب آسمانی و تعریف علما از آنها برای تبیین مواضع دین در اعتقادات، تشریع و اخلاق هر یک تمرکز بر نقاط شباهت و تفاوت بین آنها. مفهوم دین در ادیان، قرآن و دو عهد، دین را در ادیان ابراهیمی رابطه انسان با خدا تعریف می کند و حول مفاهیمی مانند توحید، نبوت، رستگاری و معاد و در شریعت مانند عبادت می چرخد. و معاملات برای سامان دادن به زندگی دنیوی و برادرانه فرد و در اخلاقیاتی مانند ارزش های اخلاقی فردی، خانوادگی و اجتماعی در طی این بررسی تطبیقی اجزای دین، با ماهیت دین بین قرآن و دو عهد آشنا می شویم. . اهمیت تحقیق: این تحقیق برای تعیین ماهیت دین از منظر قرآن کریم و دو عهد و آشکار ساختن تفاوت ها و تشابهات بین آنها که به افزایش تفاهم و تفاهم بین ادیان کمک می کند، حائز اهمیت است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی، تحلیلی، تطبیقی متون دینی در قرآن کریم و دو عهد است. هدف این تحقیق شناخت روش شناسی، اعتقادات، مناسک و مناسک سایر ادیان با شناسایی مجموعه ای از مفاهیم قرآن، دو وصیت نامه، تفاسیر و آرای علمای مربوط به ماهیت دین از جمله شناسایی مفهوم دین در قرآن کریم، شناسایی مفهوم دین در دو عهد، آشکار ساختن شباهت ها و تفاوت های مفهوم دین در قرآن کریم با دو عهد، ارائه دیدگاهی جامع از چیستی دین. دیدگاه سه دین آسمانی اسلام، یهودیت و مسیحیت و اینکه هر یک از این ادیان به چه اعتقاداتی دارند. نتایج: وجود شباهت و تفاوت در مفهوم دین الهی بین قرآن کریم و دو عهد در اجزای دین. (عقاید، تشریع، اخلاق) افشای شباهت ها و تفاوت های تشریعی و شعائر دینی قرآن و دو عهد. افشای شباهت ها و تفاوت های اخلاقی قرآن و دو عهد.

تفسیر اجتماعی شاخه ای از تفسیر اجتهادی با گرایش اجتماعی است که در آن مفسر تلاش می کند بین نظریه قرآن و مسائل اجتماعی هماهنگی برقرار کند و در جنبه های اجتماعی از مسائل اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حقوقی به ارائه تئوری پرداخته، مشکلات را پیش بینی و به شبهات محتلف پاسخ دهد.یکی از موضوعاتی که می توان در این گونه از تفاسیر به صورت خاص جستجو کرد مساله پلورالیسم دینی و آیات موهم کثرت گرایی دینی است. با توجه به اینکه مفسر در گرایش اجتماعی، روحیه ای اجتماع گرایانه دارد و آیات و احکام دینی را از زاویه فردی نمی بیند و به شبهات و اشکال های مخالفان قرآن و اسلام توجه کرده و پاسخ می دهد؛ بررسی دیدگاه های این دسته از مفسران در برخورد با این موضوع جای پژوهش دارد که می توان از تفاسیری چون تفسیر روان آیت الله مشکینی، تفسیر القرآن الحکیم(المنار) محمد رشید رضا، التفسیر القرآنی للقرآن عبدالکریم خطیب،الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه علامه صادقی تهرانی، تفسیر من وحی القرآن محمد حسین فضل الله، تفسیر کاشف محمد جواد مغنیه، تفسیر من هدی القرآن محمد تقی مدرسی، تفسیر مراغی، فی ظلال سید قطب، تفسیر الشعروای علامه شعراوی، التفسیر الحدیث دروزه،تفسیر نمونه آقای مکارم شیرازی،تفسیر پرتویی از قرآن طالقانی و از تفاسیر جامع، تفاسیری چون اطیب البیان، المیزان،... استفاده کرد. ما در این پژوهش برآنیم به طور خاص به تحلیل آراء مفسران اجتماعی ذیل دو آیه موهم پلورالیسم دینی(آیات62 سوره بقره و 69 سوره مائده) بپردازیم.

با مطالعه و بررسی آیات و روایات مختلف ائمه معصومین و در باب جاهلیت اولی و ویژگی های آن و تطبیق آن بر جاهلیت، جاهلیت دوم( مدرن ) این امر مسلم می‌گردد که تعصب و تبرج و خونریزی و پایمال کردن حقوق از ویژگی‌های مشترک این دو جاهلیت می‌باشد. بعد از روبرویی اسلام با مدرنیه و چالش‌های روبرو ، جریان‌هایی در اسلام با شعار برگشت به سلف صالح ایجاد شده و با الهام گیری از بعضی از شخصیت‌های تاریخی طرفدار این دیدگاه به افراطگری و ظاهرگرایی رو آورده‌اند. و با شناخت سطحی و ظاهرگرانه خود به ترویج اسلام مورد نظر خود پرداخته و با عقلانیت و تأملات دینی به مقابله پرداخته اند. این نوع تفکر پیامدهای در پی خود داشته است که خشونت و تکفیری در مقابل دیگر مسلمانان از نمونه‌های این نوع دیدگاه می‌باشد. راه برون رفت از ایـن مسئله تمسک به علم حقیقی که از طریق ائمه معصومین حاصل می‌شود.