مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مسائل مهم و کلیدی در بحث از حکمت عملی، شناسایی جایگاه آن در طبقه‌بندی دانش‌ها است چرا که تصویری کلان و روشن از موقعیت این علم در اختیار می‌نهد. نوشتار حاضر به جهت نقش ویژه‌ای که فارابی در نشان دادن هویت، روش و کارکرد حکمت عملی از راه بررسی دانشی آن دارد، به بیان نظام طبقه‌بندی علوم و جایگاه حکمت عملی در این نظام و نسبت این حکمت با شاخه‌های آن از نگاه فارابی پرداخته و در این باره با بررسی نگاشته‌های وی تلاش دارد به ترتیب وجود این سه دیدگاه در آثار فارابی اثبات گردند: 1. حکمت عملی یک دانش قیاسی است و با علوم غیر قیاسی و صرفا عملی (حِرَف و فنون و انواع هنر) متفاوت است. 2. حکمت عملی یک دانش قیاسی برهانی است و با علوم قیاسی غیر فلسفی که از روش برهان بهره نمی‌گیرند یعنی جدل، سفسطه، خطابه و شعر متفاوت است. 3. حکمت عملی دارای دو جزء اخلاق (صناعت خُلقیه) و سیاست (فلسفه سیاسیه) است و مراد از اخلاق نیز دانش بررسی کننده صرف اخلاق فردی نیست بلکه دانشی است که اخلاق انسان به ما هو انسان در همه حیطه‌های زیست ارادی بشر را بررسی می‌کند و مراد از سیاست هم تدبیر اجتماع مدنی مشتمل بر اجتماع‌های خُرد و منزلی است.

مسئلهٔ عاملیّت انسان ـ به این معنا که انسان، واجد عمل است؛ عملی که از آن اوست و می‌توان آن را به وی انتساب داد ـ، در علوم انسانی چنان پراهمیت است که می‌توان ملاک تقسیم‌بندی جریان‌های بزرگ علوم انسانی را در نقشی جستجو کرد که به عامل می‌دهند. به بیان دیگر، شناسایی دانش‌های انسانی، قبل از هر چیز، مستلزم شناسایی انسان کنشگر است و انسان از آن حیث که عامل، کنشگر و پدیده‌ساز است، موضوع این علوم قرار می‌گیرد؛ اما توصیف انسان به «عامل» و قائل شدن به «عاملیّت» او، در گرو تبیین ما از چیستی و تشخّص «عمل» است. پژوهش حاضر با رویکرد حِکمی و بر اساس آنچه از مبانی حکمت متعالیه برمی‌آید، ابتدا به تبیین حقیقت نیّت با توجّه به دو سرفصل و کلیدواژهٔ فلسفی متناظر با آن یعنی «علّت غائی» و «اختیار» می‌پردازد و بر همین اساس نقش آن در تشخّص عمل را پی می‌گیرد و در نهایت، نشان می‌دهد نیّت به عنوان اوّلین فعل همواره‌اختیاری در سلسله مبادی افعال اختیاری انسان از طرفی، و نیز علّت غائی عمل او از طرف دیگر، با معیّن کردن کیفیّت ارتباط و اتّحاد مختارانهٔ عامل با لایه‌های نفس اطلاقی خویش، تمام هویّت و تشخّص عمل را شکل می‌دهد و بنابراین عاملیّت انسان از لحاظ کمّ و کیف، با نیّت او از انجام عمل گره خورده است.

ترجمه ماشینی: علیرغم توجه روزافزون به اهمیت خرد عملی در تجارت امروز، تحقیقات کمی در مورد مفهوم خرد عملی در سنت های بومی، آسیایی و خاورمیانه انجام شده است. مطالعات معاصر حکمت تحت سلطه سنت های فلسفی تفکر غربی است که مبتنی بر مفاهیم خرد یونان باستان است. در مورد اینکه چگونه حکمت عملی، همانطور که توسط این سنت های دیگر روشن شده است، می تواند در تنظیمات سازمانی امروزی پیاده سازی شود، بسیار کمتر شناخته شده است. بنابراین، این کتاب شکاف مهمی را در درک حکمت و نحوه کاربرد آن در دنیای چند فرهنگی پر می کند. خرد از نظر فرهنگی مقید است. خرد چند فرهنگی است و فردیت و اجتماع را در هم می آمیزد. خرد عملی به طور جدایی ناپذیری با بسیاری از نیازهای زندگی شخصی و حرفه ای معاصر مرتبط است. علاوه بر این، چندفرهنگی فزاینده در سراسر جهان مستلزم درک بهتری از چگونگی درک خرد عملی در فرهنگ‌ها و سنت‌های مختلف است. بر این اساس، الف) درک چندفرهنگی مفهوم خرد و ب) نقش حکمت عملی در جهانی فریاد حکمت لازم است. این کتاب بر اهمیت توسعه یک درک چند فرهنگی و میان رشته ای از مفهوم خرد عملی در محیط پیچیده امروزی تأکید می کند. این کتاب بینش قابل‌توجهی در مورد مفاهیم سنت‌های غیرغربی حکمت ارائه می‌دهد و اینکه چگونه چنین درکی از سنت‌های غیرغربی می‌تواند به ما در درک بهتر و انتقادی‌تر و پرداختن مناسب به پدیده‌های نوظهور پیچیده چند وجهی کمک کند. در حالی که سنت‌های غربی بینش ارزشمندی را در مورد دلالت خرد در زندگی مدرن ارائه می‌دهند، یک دیدگاه یکپارچه که سنت‌های غربی و غیر غربی را گرد هم می‌آورد، می‌تواند بینش انتقادی و عملی‌تری در مورد نحوه به کارگیری خرد عملی در یک محیط چند فرهنگی معاصر ارائه دهد.

پژوهش حاضر می‌کوشد با روش توصیفی-تحلیلی، متون ابن‌سینا و شهیدمطهری را در مورد رابطه‌ی حکمت عملی و شریعت مورد بررسی تطبیقی قرار دهد. بطورکلی آراء دو متفکر در دو حوزه مبدأ و منشأ حکمت عملی و تایید احکام حکمت عملی و شریعت توسط همدیگر و یا تعارض آن دو قابلیت بررسی و ارزیابی دارد. ابن‌سینا در خصوص مبدأ و منشأ حکمت عملی اظهارنظر دوگانه‌ای را اتخاذ کرده است. وی از یکسو در مباحث علم‌النفس به جایگاه عقل در حکمت عملی اشاره و آن را برگرفته از قوۀ نظری عقل انسان معرفی می‌نماید و از سوی دیگر در رساله‌ی عیونالحکمه برخلاف سایر آثار خویش، شریعت را مقسم و مبدأ هر سه قسم حکمت عملی و تعیین کنندۀ حدود آن بیان می‌کند؛ اما تحلیل مبانی فلسفی ابن‌سینا بیانگر این امر است که ایشان حکمت عملی را برگرفته از قوه نظری عقل انسان می‌داند. شهیدمطهری نیز معتقد است که حکمت عملی برگرفته از خرد انسان است واینکه خداوند به امور ناپسند دستور نمی‌دهد؛ به خاطر آن است که آن‌ها در ذات خود زشت هستند. علاوه بر این، هردو متفکر معتقدند که احکام حکمت عملی و شریعت نمی‌توانند مخالف هم باشند؛ چراکه هردو هدف واحدی(رساندن انسان به سعادت و کمال وجودی) را دنبال می‌کنند.