جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

گاهی از وجود یک شیء در عالم فیزیک یا ویژگی‌‌های آن آگاه می‌شویم. این نوع آگاهی (ادراک حسی) متأخر از نوعی تجربه و تأثر حسی است. با عنایت به عدم امکان مشابهت تأثرات با حقایق خارجی، متوجه می‌شویم که تأثرات حسی، مفهوم نبوده و به خودی خود هیچ‌گونه حکایتی از وراء خویش ندارند. ازاین‌رو فیلسوفان اسلامی بر این باورند که با اتکا و اکتفا به تأثر حسی، هیچ‌گونه ادراک حسی از شیئی محسوس در عالم فیزیک به عنوان عامل آن تأثر قابل تدارک نخواهد بود. بنابراین، برخلاف تصور غالب حس‌گرایان در فلسفه غرب، در این میان به امور دیگر از جمله عقل و استدلال‌های عقلی و بهره‌مندی از مفاهیم کلی متعدد محتاجیم. اما آنچه تشخیص و تبیین حلقات این فرایند از تجربه حسی تا ادراک حسی را دشوار می‌سازد، دست‌کم وجود چهار مفهوم و تحقق دو حقیقت مشابه در امتداد هم می‌باشد. این مقاله بر آن است که با الهام از مبانی معرفت‌شناختی علامه مصباح یزدی و استفاده از روش توصیفی به تحلیل این مفاهیم و حقایق و تفکیک آنها از یکدیگر و تبیین نقش سازنده آنها در ایجاد ادراک حسی بپردازد.

فلاسفه، عرَضی را که ذاتاً قابل انقسام ‌باشد، مقولۀ کمیت نامیده‌اند. کمیت به‌طور کلی به دو قسم متصل و منفصل تقسیم می‌شود. با اینکه آیت‌الله مصباح بیان می‌دارند که کمیات متصل، نحوه وجود جسم‌اند، اما درباره اینکه از نظر ایشان کمیات متصل از چه سنخی هستند، سه خوانش متفاوت وجود دارد. برخی مدعی‌اند که ایشان کمیات متصل را ‌عرض می‌دانند و معلوم است که عرض از امور ماهوی به‌شمار می‌رود. برخی دیگر به این نتیجه رسیده‌اند که از منظر ایشان کمیات متصل ‌ماهوی نیست ‌وچون از راه مقایسه نیز به دست نیامده‌اند، اطلاق معقول ثانی فلسفی نیز بر آنها صادق نیست. خوانش سوم آن است که کمّ متصل از سنخ معقولات ثانیه فلسفی‌اند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی- انتقادی، تلاش می‌کند دو خوانش اول را نفی کند و خوانش سوم، یعنی معقول ثانی فلسفی بودن کمیات متصل را بر اساس مبانی ایشان، همراه با شواهدی در عبارات ایشان تثبیت کند.

دکتر مهدی حائری آنگاه که در کتاب «حکمت و حکومت» درصدد تبیین نظریه مالکیت مشاع شهروندان برمی‏آید، بنیاد سخن را بر عقل عملی استوار می‏سازد. نقدهای مختلفی در طول این سال‏‏ها ناظر به دیدگاه او در باب حکومت و طرح‏ریزی مدلی مبتنی بر وکالت حکیم در مقابل نظریه قرارداد اجتماعی و نیز نظریه ولایت فقیه پیش کشیده شده که عمدتاً مواجهه‎ای از پایگاه فقهی، حقوقی یا سیاسی به شمار می‎آید. این مقاله که رویکردی فلسفی به مسئله دارد، نخست تقریری نو از بایستی‎های عقلی عملی در دیدگاه دکتر حائری ارائه می‎کند و سپس، اتقان روشی نظریه مالکیت مشاع را که مبتنی بر کاربست عقل عملی است، با پایبندی به مبانی و روش مؤلف مورد مداقه قرار می‏‏دهد. نتیجه پژوهش نشان می‏‎دهد مؤلف اگرچه در آغاز سخن، تبیینی تفصیلی از نسبت «استها» و «بایست‏‏ها» پیش می‏‏نهد و می‏‏کوشد تا بنیاد اتکا به عقل عملی را استوار سازد؛ در ادامه اما کوشش او چیزی جز نوعی آشفتگی در کاربست عقل عملی به بار نمی‏‏آورد. نویسنده همچنین پیش‏فرض‏هایی را مبنا قرار داده که درخور نقدند.

موضوع تحقیق پیش رو با هدف روشن سازی این مسأله شکل یافته است که گستره حمل حقیقه و رقیقه چه مسائل فلسفی از حکمت متعالیه را در بر می گیرد؟ و این حمل چگونه در آن مسائل دخیل است؟ روش جمع آوری اطلاعات، کتابخانه ای و روش پردازش آنها توصیفی، تحلیلی بوده است که ما را در یافتن جواب به پرسش مذکور یاری کرده به این نتیجه رسیده ایم که ملاصدرا مسائل مختلف معرفت شناسانه، هستی شناسانه و انسان شناسانه را با توجه به حمل حقیقه و رقیقه سامان داده است. فهم و حل مسائل فلسفی همچون نسبت علت و معلول، علم الهی، رابطه نفس و بدن، رابطه نفس و قوا و ادراکات بشری در گرو حمل حقیقه و رقیقه است که بدون کاربست آموزه حمل حقیقه و رقیقه تحلیل وتفسیری صحیح نخواهد یافت.

بنابه روایات، عالم ذر نه فقط موطن اقرار انسان‌ها به ربوبیت پروردگار، بلکه موطن آفرینش نخستین آنها پیش از بدن عنصری او نیز هست. منشأ سرشت جسمانی انسان را در عالم ذر می‌توان ذیل احادیث طینت یا خلقت انسان از طین در عالم ذر پی گرفت. برخی فیسلوفان و محدثان شیعه قائل هستند که موطن عالم ذر مقدم بر ابدان عنصری و در عالم مثال است. لازمه‌ این دیدگاه این است که طینت انسان نیز مثالی باشد، اما در کلام ایشان، تحلیل جامعی از گزاره‌های نقلی بر مثالی بودن طینت یافت نمی‌شود؛ حال آنکه می‌توان شواهد متعددی از روایات اهل بیت: اقامه کرد که بیانگر مثالی بودن موطن عالم ذر و مثالی بودن طینت اولیه‌ انسان‌هاست که پرده‌ ابهام از بسیاری از گزاره‌های دینی را در این امر برمی‌دارد. یافته‌های پژوهش در این موضوع، در زمینه‌ انسان‌شناسی دینی حائز اهمیت است و دارای پیامدهای فلسفی و کلامی مهمی در تبیین چگونگی رابطه‌ نفس و بدن نیز هست.

دین و سیاست در اندیشه کلام سیاسی انصارالله متحد و شهید حسین الحوثی نیز براین اصل اساسی در تشکیل حکومت اسلامی معتقد است. این پژوهش به بررسی و تحلیل کلام سیاسی انصارالله پرداخته است. هدف این تحقیق، شناسایی مؤلفه‌های اندیشه کلام سیاسی حوثیان به عنوان یکی از مهمترین جریان‌های زیدی در یمن است. حکومت جایگاه بسیار مهمی در اندیشه کلام سیاسی زیدیه داشته است و در دوره‌هایی نیز حکومت نسبتاً پایداری تشکیل دادهاند. در عصر حاضر انصارالله در پی احیای حاکمیت اسلامی با اندیشه سیاسی حوثیان می‌باشد. محقق تلاش کرده تا با «روش توصیفی- تحلیلی» در اندیشه حوثیان، به کشف مؤلفه‌های اندیشه کلام سیاسی انصارالله یمن، با تأکید بر اندیشه‌های حسین الحوثی بپردازد و نظریه حاکمیتی آنها را ارائه نماید. بر اساس نتایج تحقیق، مؤلفه‌های اندیشه کلام سیاسی حوثیان عبارت است از: مشروعیت، مردم‌پایگی، استکبارستیزی، دشمن‌شناسی و اندیشه مقاومت و قیام به سیف است. این مؤلفه‌ها دارای پیامدهایی از قبیل حفظ کرامت انسانی، امنیت ایمانی، آرامش، رفاه و امنیت اجتماعی، استقلال همه‌جانبه، رشد فضائل اخلاقی، محو استبداد و خودکامگی، آزادی، استقلال، وحدت و تمامیت ارضی است.

مقاله حاضر با موضوع بررسی نگاه ابن‌تیمیه نسبت به یقینیات و مواد برهان در کتاب «الرد علی المنطقیین» با روشی کتابخانه‌ای و با رویکردی تحلیلی و استنتاجی، درصدد عیارسنجی دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در کتاب «الرد علی المنطقیین» نسبت به مواد استدلال و برهان، خصوصاً جایگاه یقینیات و مصادیق آن است. ابن‌تیمیه معتقد است که منطق ارسطویی-سینوی ضمن حفظ چارچوب خود، باید اخبار انبیاء و معصومین- به اعتقاد وی- را نیز جزء یقینیات به‌شمار آورد و چون چنین نکرده، بحث اقسام یقینیات ناقص است. بارزترین قسم از اقسام یقینیات، یعنی اولیات نیز مضمونی کلی داشته و این کلیت هیچ عُلقه و ارتباطی با عالم واقع ندارد. در انتها، او مدعی است که بدیهیات اولی هیچ اولویتی نسبت به متواترات و مجرّبات در به‌کارگیری در برهان ندارند و این دو دسته مذکور، با اولیات در همگانی و همه‌فهم بودن مشترک‌اند. این نوشته با هدف بررسی این سه ادعا، از سه قسمت اصلی تشکیل شده و در هر قسمت، دیدگاه ابن‌تیمیه ارزیابی شده است. حاصل این نوشته آنکه هیچ‌یک از ادعاهای وی قابل اثبات نبوده بلکه قابل نقض‌ هستند.

وجدان اخلاقی که ویژگی خاص نفس انسانی است، به عنوان برهان برای شناخت و اثبات خدای متعال میان متفکران اسلامی قرار نگرفته است. در آثار مکتوب علامه جعفری مطالبی وجود دارد که می‌توان از آنها توجه دادن انسان به این ویژگی نفس و چگونه برهان قرار گرفتن آن را استفاده کرد. با توصیف و تحلیل گفتار علامه، وجدان اخلاقی به عنوان راهنمای مطمئن درونی، وادارکننده به کارهای نیک، سرزنش‌کننده از انجام کارهای نادرست، زمینه‌ساز خداشناسی حضوری، سبب اصلاح و تکامل نفس، شکوفاکننده عواطف و احساسات قدسی، توجه دادن به اوصاف اخلاقی خداوند، پیک خداوند در درون انسان، انعکاس‌دهنده صفات خداوند و جلوه‌ای از کمال الهی است. در صورت توجه شخصیت انسانی به فعالیت‌های وجدان اخلاقی و زدودن موانع شکوفایی آن، بهترین وسیله برای رساندن انسان به حقایق و دریافت حضوری خداوند است. بنابراین وجدان اخلاقی اساسی‌ترین عامل درونی و قابل اعتنا برای دریافت و اثبات شهودی خداوند است؛ خدایی که به صورت ذاتی واجد برترین اوصاف اخلاقی و محیط بر همه نفوس انسان‌هاست.

بعد از طرح مباحث موادّ ثلاث و امکان ماهوی در فلسفه‌ی اسلامی، مسئله‌ی ماهیّت داشتن واجب‌الوجود محل بحث قرارگرفته است. نظر مشهور فلاسفه در درازنای سنت فلسفه‌ی اسلامی بر ماهیّت نداشتن واجب‌الوجود استوار گشته است. در مقابل، گروهی با این دیدگاه مخالفت کرده‌اند. در میان معاصرین، استاد فیّاضی با تکیه بر مبانی خود در اصالت وجود و برداشتی که از معنای ماهیّت دارند دست به مخالفت با دیدگاه رایج زده است. وی چون واجب‌الوجود را متمایز از مخلوقات و دارای تعیّن وجودی و خصوصیات فردی می‌داند، از این‌رو نتیجه‌گیری می‌کند که واجب‌الوجود نیز مانند ممکنات دارای ماهیّت است. همان‌طور که انواع انسان، بقر و ... دارای ماهیّت هستند، واجب‌الوجود نیز دارای ماهیّت است؛ با این تفاوت که ماهیّت واجب‌الوجود به تَبَع وجودش بی‌نهایت است. آقای فیّاضی با کمک‌گرفتن از بعضی روایات، دیدگاه خود را نتیجه ادله عقلی و نقلی می‌داند ولیکن این نکته‌ مهم مورد غفلت ایشان قرار گرفته است که صرف هرگونه تمایز یا تعیّنِ وجودی و یا خصوصیّات فردی، موجبِ ثبوت ماهیّت در آن شیء نمی‌گردد. اگر بخواهیم میان ماهیّات و مفاهیم فلسفی فرق بگذاریم (همان‌طور که ایشان فرق‌گذاشته است) نمی‌توان به صرف وجود تعیّن خاصّ و خصوصیّات فردی، ماهیّت را ثابت‌ بدانیم. روایات طرح‌شده نیز وافی به مقصود نیست.

ابن سینا به جای تعبیر "وجوده فی النفس" که از تعابیر ارسطو و فارابی است تعبیر " وجوده فى الذهن" و " موجود فی العقل" را بیان کرده است. با ادبیات نحوه وجود ذهنی در مقابل وجود عینی کمک شایانی به فیلسوفان بعد از خود کرد تا مبحث وجود ذهنی تقرر پیدا کرده و به صورت بحثی مستقل مطرح شود. تعابیری چون معنا، حد، محاکی، تابع، صورت، اثر، مثال، حقیقت و معقول توانست هویت وجود ذهنی را به روشنی بیان کند و مقدمه ای برای حل اشکال معروف وجود ذهنی شود. ابن سینا با تعبیر معنا گام بسیار بزرگی در حل اشکال وجود ذهنی برداشت و به فلاسفه بعد از خود به خصوص ملاصدرا کلیدواژه حل این اشکال را ارائه کرد. از مهمترین کارهایی که در آثار وی انعکاس یافته اشاره به مفاهیم فلسفی است. مبحث وجود ذهنی در دیدگاه حکما با مفاهیم ماهوی گره خورده است و قائلند که فقط این مفاهیم ماهوی هستند که وجود ذهنی دارند اما ابن سینا با مثال به حرکت و عدم در مباحث خود فتح بابی در این زمینه کرد. همچنین او بود که ادله اثبات وجود ذهنی را منقح کرد و قضیه حقیقیه را در آثار خود بیان نمود.