جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امنیت نظامی یکی از اجزای کلیدی امنیت ملی کشورهای مختلف به شمار می‌آید و همواره به عنوان اولویتی اساسی مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با رویکردی تفسیری-فقهی به تحلیل آیه 60 سوره انفال پرداخته است تا با تأکید بر مؤلفه‌های قدرت، به چگونگی تأمین امنیت نظامی در اندیشه اسلامی بپردازد. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف استخراج آموزه‌های قرآنی در خصوص قدرت نظامی و نقش آن در حفظ امنیت و صلح انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آیه 60 سوره انفال و تفاسیر مرتبط با آن، بر لزوم تقویت قدرت نظامی به عنوان عاملی بازدارنده تأکید دارند. در این راستا، عوامل متعددی از جمله قدرت کمی (نیروی انسانی و تجهیزات)، قدرت کیفی (تکنولوژی و تاکتیک‌های نظامی)، قدرت اطلاعاتی (جاسوسی، رمزنگاری و جنگ نرم)، قدرت لجستیکی و قدرت مالی به عنوان مؤلفه‌های اصلی قدرت نظامی شناسایی شده‌اند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که تقویت قدرت نظامی در اندیشه اسلامی، نه به معنای آغاز جنگ و تجاوز، بلکه به عنوان ابزاری برای حفظ امنیت، دفع تجاوز و ایجاد توازن قوا در روابط بین‌الملل تلقی می‌شود. به عبارت دیگر، قدرت نظامی در اسلام، ابزاری دفاعی و بازدارنده است که در صورت لزوم برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی به کار گرفته می‌شود.

دین به‌مثابه مجموعه‌ای از تعالیم و مضامین والای فردی و اجتماعی از سوی خداوند بزرگ و توسط برگزیدگان او برای نیل بشر به سعادت آورده شده و از اهدافی بلند برخوردار است بسیاری از عالمان دین بر فایده و لزوم دین که دارای پشتوانه‌های عقلانی است تأکید ورزیده‌اند. در کنار فوایدی که دین برای انسان به ارمغان آورده باید به جنبه‌های فردی و اجتماعی آن توجه داشت. آموزه‌های فراوانی در قرآن وجود دارد که به جنبه‌های اجتماعی دین پرداخته و مفسران قرآن نیز به این مهم عنایت داشته‌اند. تبیین این فوائد گاهی با به‌کارگیری روش‌های اقناعی توسط مفسران در تفاسیر خود انجام یافته است. و جلوه‌ای بارز از رویکرد اجتماعی و ارائه الگویی همه‌فهم برای مخاطبان خود به منصه ظهور گذارده است. ازجمله این مفسران در دوره معاصر مرحوم مغنیه است که به تفسیر اجتماعی به‌عنوان یک رویکرد عصری اهتمام ویژه‌ای داشته است که از جلوه‌های بارز این رویکرد کاربست عنصر اقناع در تفسیر است. به نظر این مفسر ازآنجاکه هدف دین، ارائه شیوۀ صحیح زندگی برای نیل به سعادت جاودانه است؛ تحقق چنین سعادتی درگرو رعایت وظایف فردی و اجتماعی یک انسان است. به باور این مفسر ازآنجاکه انسان مدنی الطبع است لذا ضرورت زیست اجتماعی انسان اقتضا می‌کند که آموزه‌های قرآنی بر خیرخواهی نوع انسان فارغ از هر آیین و مذهب معطوف گردد، نه صرفاً متدیّنان و یا فقط مسلمانان. این مهم درگرو توجه به عنصر اقناع در مقام تفسیر آیات قرآنی و برجسته نمودن این شیوه قرآنی است. بدین‌سان هدف از این جستار توجه به اهمیت و جایگاه این شیوه از تبیین قرآنی توسط مفسری همچون مغنیه است. دستاورد این تحقیق که به روش توصیفی و تحلیلی است ازاین‌قرار است: به عقیده مرحوم مغنیه مفسّر قرآن می‌باید برای تبیین و تفسیر آموزه‌های اجتماعی قرآن و رسیدن و درک و تفهیم این غایتِ استوار به مخاطبان، از شیوه‌ای ویژه بهره‌گیری نمود که ازنظر وی، عبارت است از اقناع و ساده‌سازی مطالب؛ به‌گونه‌ای که با کاربست اسلوب متناسب با فهم و شرایط فکری و اجتماعی و روان‌شناختی مخاطبان همسان باشد. اقناع مخاطب به معنای نادیده گرفتن جنبه‌های استدلالی در تفسیر نیست بلکه از مؤلفه‌های تفسیر عصری تأکید بر این رویکرد اقناعی است. این جستار در پی بررسی چراییِ اولویت شیوۀ اقناعی در تفسیر و ذکر برخی چالش‌های بحث استدلالی در تفسیر قرآن از منظر این مفسر است.

تکالیف و وظائف شرعی از نگاه عقلی در محدوده قدرت مکلف تعریف می‎شود. این محدودیت در مقام انجام تکلیف به کاربست قاعدة تزاحم منتهی شده و در خصوص تعظیم شعائر الهی نیز جاری است. قدرت مکلف در موارد تزاحم با کاستی مواجه شده و مکلف در امتثال یکی از دو طرف تزاحم نسبت به طرف دیگر با عجز روبه‌روست و در صورت وجود اهمیت یک طرف باید بر اساس ملاک صحیح به ترجیح آن‌طرف اقدام کرد. برای این منظور در علم اصول قاعده باب تزاحم ترسیم شده است. یکی از موضوعاتی که در چالش این‌چنینی می‎تواند گرفتار آید مقوله تعظیم شعائر الهی است که در آیه سی و دوم سوره حج موردتوجه قرار گرفته است. شعائر الهی که در آیات متعددی موردتوجه قرارگرفته در تفاسیر و تطبیقات مختلفی تعریف شده است. نظر مختار، عنوانی جامع در حکایت از هر امری است که یادآور حق‌تعالی باشد؛ اعم از احکام دینی، امور شرعی و هر موضوع دیگری در این رابطه. ازجمله موضوعاتی که ذیل شعائر دینی در چالش تزاحم باید مورد ارزیابی قرار گیرد اقامه مجالس جشن و سرور مذهبی و محافل حزن و اندوه دینی است. مثل توارد مناسبت میلاد و شهادت در تاریخ واحد. پژوهش حاضر با روش اجتهادی مرسوم در فقه امامیه و شیوه کتابخانه‎ای با بررسی مفاد آیه مذکور و نظرات اهل تفسیر و اعمال اجتهادی قاعده تزاحم به نتیجه ترجیح رعایت شئون مناسبت مراسم حزن بر شئون شادی دست یافته است.

ترجمه واژه به واژه قرآن کریم ممکن است مانع از انتقال مفاهیم عمیق آن شود. به همین دلیل، مترجمان گاهی ناچارند افزوده‌هایی به متن ترجمه اضافه کنند تا شفاف‌سازی معنایی و ساختاری متن به‌خوبی انجام گیرد. در ترجمه‌های فارسی معاصر قرآن کریم، افزوده‌های تفسیری جایگاه ویژه‌ای دارند و بسیاری از مترجمان معاصر، این افزوده‌ها را به‌صورت داخل پرانتز یا به‌صورت جداگانه در مورد ترجمه برخی آیات مطرح کرده‌اند. پژوهش حاضر در صدد است تا با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی، به گونه‌شناسی افزوده‌های تفسیری مترجمان معاصر در دو جزء پایانی قرآن کریم بپردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بیان معنای برخی حروف مقطعه قرآن، بیان سبب نزول آیات به‌صورت افزوده‌های تفسیری، بیان مصداق برخی گزاره‌های قرآنی، بسط معنایی برخی واژگان، بهره‌گیری از سیاق آیات در ترجمه و تأویل صفات متشابه خداوند از مهم‌ترین گونه‌های افزوده‌های تفسیری در ترجمه‌های معاصر فارسی به شمار می‌روند.

خودشیفتگی در قرآن به عنوان یک رذیلت اخلاقی محسوب می‌شود که مشمول مذمت و عقوبت است، در حالی که در روان‌شناسی به عنوان نوعی اختلال شخصیتی تعریف می‌شود. پرسش اصلی این است که تفاوت خودشیفتگی در قرآن و روان‌شناسی چیست؟ چالش میان توصیف خودشیفتگی به عنوان اختلالی شخصیتی که دارای سویه‌های ناخودآگاه و ناارادی است و در مقابل آن، رذیلتی اخلاقی در قرآن که با اراده و آگاهی همراه است، اهمیت و ضرورت این پژوهش را نمایان می‌سازد. به این دلیل که خداوند حکیم قصد تربیت و هدایت انسان‌ها را دارد، فردی که دچار اختلال غیرارادی است، مشمول سرزنش و عقوبت نمی‌شود. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد کتابخانه‌ای، وجوه اشتراک و افتراق خودشیفتگی را در این دو حوزه مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان‌دهنده وحدت در مفهوم و نشانه‌ها و تباین در سبب و منشأ خودشیفتگی هستند. از سیاق آیات مرتبط، می‌توان نتیجه گرفت که سبب خودشیفتگی، ضعف معرفت توحیدی است؛ این موضوع با استناد به بافتار عقلانی وحی، به عنوان عملی آگاهانه و ارادی تلقی می‌شود و بنابراین مشمول مذمت و عقوبت خواهد بود. اما در روان‌شناسی، فرد در ایجاد اختلال شخصیتی نقشی ندارد. با این حال، از آنجا که این اختلال معمولاً در کارکردهای اساسی روانی افراد و به تبع آن، در قدرت اراده و تمییز آن‌ها خللی ایجاد نمی‌کند، طبق اصول روان‌شناسی، فرد خودشیفته نیز نسبت به اعمال خود مسئول است و داشتن اختلال خودشیفتگی، موجب سلب مسئولیت از او نمی‌شود.

کلمات مقترن یا مصاحب یا همایی به معنی همراهی دو واژه است که غالباً در کنار هم آورده می‌شود؛ و از منظر زبان‌شناسی اجتماع عناصری است که تمایل خاصی به ظاهرشدن در کنار یکدیگر دارند و احتمال باهم آمدن آن‌ها قابل پیش‌بینی است. در قرآن هم بخش وسیعی از آن‌هم انواع کلمات مقترن است که بسیاری از آن مخصوص خود قرآن و ادبیات عرب سابقه نداشته است. در این پژوهش تلاش شده ضمن ارائه تعریف دقیق و جامع از کلمات مقترن و معیارهای تعیین آن، انواع مختلف آن در قرآن کریم کشف و تبیین نماییم. پژوهش پیش رو، با روش تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای در پی تحقیق این هدف نگارش یافت. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد هم‌نشینی واژگانی و مقترن، درک آیات قرآن را آسان‌تر کرده و نکات مبهمی را روشن کرده است. بعضی کلمات مقترن واژه محور بوده و در هم‌نشینی خود کلمات بسیاری زیادی را می‌پذیرند و ظهور اسلام و معجزه جاوید آن یعنی قرآن باعث به وجود آمدن اصطلاحات و کلمات باهـم‌آوایـی یا مقترن شده و در نکات تفسیری، توصیف خداوند و قیامت، فهم آیات و استخراج احکام اعتقادی، فقهی، اجتماعی نقش اساسی داشته است.

انسان موجودی مرکب از روح و بدن است و بخش اصیل وجود انسان، روح غیرمادی اوست. بر اساس متون اسلامی تکامل روح به معنای تقویت خودآگاهی انسان است. خودآگاهی در قرآن کریم به ­معنای بازیابی حقیقت خویش به‌واسطه پرورش استعدادهای فطری است. خداوند تمام ­عالم­ را ­دارای شعور و آگاهی می­داند. هدف پژوهش حاضر، تبیین مبانی فلسفی خودآگاهی در قرآن کریم و انعکاس تربیتی خودآگاهی در سبک زندگی اسلامی است. این ­مقاله ­از نوع تحقیقات کاربردی است و با­ رویکرد کیفی و روش­ تحلیل­ محتوا ­از نوع قیاسی، مبتنی بر مطالعه اسنادی (کتابخانه­ای) انجام­شده است. بر این اساس ابتدا به ایضاح خودآگاهی و مبانی فلسفی آن از منظر قرآن پرداخته شد و درنهایت انعکاس تربیتی خودآگاهی در سبک زندگی اسلامی استنباط شد ازجمله پذیرش مسئولیت در زندگی، تمرین عزم و پرورش اراده، خویشتن بانی در مواجهه با چالش­های زندگی، خروج از غفلت‌ها در زندگی، دستیابی به نشاط.

برخی از مفسران اهل سنت سعی نموده‌اند ضمن داخل نمودن محبت صحابه در کنار محبت اهل‌بیت (ع)، با طرح ادعاهایی فقط اهل سنت را اهل نجات معرفی نمایند. فخر رازی بعد از ذکر روایاتی در فضایل اهل‌بیت (ع) و لزوم محبت به ایشان با استناد به حدیث «سفینه نوح» و حدیث «اصحابی کالنجوم» ادعا می‌کند که برای رهایی از امواج شبهات و شهوات علاوه بر سفینه مطمئن، محتاج به راهنمایی ستارگان درخشان نیز هستیم و اهل سنت چون بر سفینه اهل‌بیت (ع) قرارگرفته و چشم به ستارگان صحابه دوخته‌اند، اهل نجات و سعادت دنیوی و اخروی هستند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی با تأکید بر آیاتی که درباره ویژگی‌های سفینه و ماجرای طوفان نوح صحبت می‌کند درصدد رد ادعای فخر رازی است و نتیجه می‌گیرد که با توجه به اوصافی که در قرآن کریم برای سفینه نوح ذکرشده و نیز نظر به عدم اعتبار سندی و دلالی روایت «اصحابی کالنجوم» تمسک واقعی به اهل‌بیت (ع)، موجب نجات و عدم آن، مساوی با هلاکت می‌باشد.

روایتگری داستان یکی از مفاهیم قرآنی است که در سراسر آن مشاهده می‌شود و به دوره مکّه یا مدینه اختصاص ندارد، گرچه طرح اولیه بیشتر داستان‌ها در سوره‌های مکّی است و در سوره‌های مدنی تکرار یا پیرفت دیگری از آن داستان روایت می‌شود. در پژوهش حاضر با کاربست چهار مؤلفه‌ی نحوه پراکندگی، ساخت و بسامد واژگان، ساخت نحوی و مخاطب به بررسی ساختار روایات سوره‌های مدنی پرداخته‌شده تا از رهگذر آن، ارتباط ساختار داستان‌ها با بستر کلام و فضای نزول تحلیل و تبیین شود. واکاوی مؤلفه‌های یاد‌شده در داستان‌های سوره‌های مدنی، این حقیقت را آشکار می‌سازد که روایتگریِ سرگذشتِ پیشینیان کاملاً متأثّر از زمینه‌ی سخن، فضای نزول آیات و احوال مخاطب است. به همین دلیل پیرفت‌های مختلف یک داستان در سوره‌های مختلف پراکنده است. همچنین با عنایت به حضور یهودیان در مدینه، داستان بنی‌اسرائیل بر سایر داستان‌ها در سوره‌های مدنی غلبه دارد. از سوی دیگر در سیاق روایتگری داستان، واژگانی اختصاصی و تکامد به‌کاررفته که زمینه بیشتر آن، داستان‌های بنی‌اسرائیل است. دو خطاب اختصاصی آیات نیز متوجه ایشان است.

در نشانه معناشناسیِ گفتمان با عملیاتی معنایی مواجه هستیم که در آن معنا با توجه به تقابل، تعامل یا تطبیقِ نشانه‍های کُنشی، شَوشی یا تنشی از موقعیتی ویژه برخوردار می‍شود و سوژه را تحت تأثیر خود قرار می‍دهد. درنهایت مجموعه این عناصر در فضای گفتمان، با توجه به فضای پیوست و گسست گفتمانی شرایط انتقال معنا را از تقابلات معنایی به تعامل و تطبیق معنایی فراهم می‍سازند. در جستار حاضر با بهره‌گیری از رویکرد نشانه-معناشناسی نوین، به تحلیل و تطبیق فرآیند انتقال معنا در نظام‍های نشانه‍ایِ خطبه 221 نهج‌البلاغة پرداخته شد. پژوهش پیش رو درصدد است تا با روش توصیفی-تحلیلی، از منظر نظام‍های گفتمانی مؤلفه‍های شکل‌گیری فرآیندهای معنایی تقابلی، تعاملی و تطبیقی گفتمان را در کلام امام علی (ع) بررسی نماید. هدف پژوهش حاضر دریافت معنا در سطوح متفاوت گفتمانی و بررسی سیر انتقال نشانه‍های معنایی می‍باشد. درنتیجه؛ تحلیل نشانه-معناشناسی گفتمان مذکور نشان می‍دهد: تعامل میان گستره شناختی و فشاره عاطفی منجر به شکل‍گیری نظریه طرح‌واره تنشی می‍شود که برای تطبیق این پدیده زبانی کارآمد می‍باشد. در این طرح‌واره سوژه با انواع ساختار افزایشی، کاهشی، صعودی و نزولی برای دریافت «معنای مرگ و چگونگی رویارویی با آن» مواجه می‍شود. هم‍چنین ارتباط تعاملی و تطابقی نظام نشانه‍ای در این خطبه به‌گونه‌ای است که معنا تنها در صورتی قابل دریافت است که سوژه و دیگری به‍طور هم‌زمان حضور یابند.