جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اساطیر سرانجام جهان در بسیاری از ادیان باستانی، عموماً با توصیف بلایای آخرزمانی همراه است. از میان این فجایع آخرزمانی، بن‌مایة «آتش‌سوزی سرانجام در متون فرجام شناسانه رواقی» به‌واسطة محوری بودن نقش این اسطوره پایان هستی، جایگاهی ویژه دارد. بسیاری از پژوهشگران بر اساس وجود روایت‌های همسان از این بن‌مایه در متون آخرت‌شناسانة هندوایرانی، بر خاستگاه‌های هندوایرانی آن تأکید داشتند. البته شواهد اسطوره‌شناسی کهن این بن‌مایه در یونان باستان و نیز وجود نمونه‌های همسان در دیگر اقوام هندواروپایی نیز امکانی بر خاستگاه‌های هندواروپایی آن بن مایه بود. مسئلة این پژوهش بر این مبنا، بررسی خاستگاه‌ بن‌مایة «آتش‌سوزی سرانجام» در متون فلسفة رواقی یونان است. این پژوهش بر اساس منابع کتابخانه‌ای و شیوة توصیفی ـ تحلیلی به بررسی مستندات فلسفی، دینی و اسطوره‌ای یونان باستان و دیگر اقوام هندواروپایی پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که خاستگاه این بن‌مایه، باورهای فرجام‌شناسانة اقوام اولیة هندواروپایی بوده است که در آن، هستی طی ادواری نامتناهی با فجایعی چون آتش‌سوزی و سیل از میان می‌رود و بار دیگر هستی نو باززایی می‌شود.

نهضت پروتستان در قرن شانزدهم میلادی با شعار اصلاح دینی دست به اعتراضاتی گسترده، به‌خصوص در برابر مرجعیت پاپ و سلسله‌مراتب روحانی در کلیسای کاتولیک زد. این اعتراضات در کنار عوامل دیگری که در طول سده‌های متأخر قرون وسطی باعث افول قدرت در حاکمیت کلیسای کاتولیک و دستگاه پاپی شده بود، اساس حکومت هزارساله در مسیحیت غربی را متزلزل ساخت؛ به‌طوری ‌که کلیسای کاتولیک (دین)، برای همیشه از صحنه‌ی سیاست و حاکمیت کنار گذاشته شد. از سوی ‌دیگر، تأکید جریان پروتستان بر شعار اصلاحات، این تحلیل را تقویت می‌کند که پروتستانتیسم نه در تقابل با حاکمیت دین، بلکه در راستای اصلاح آن و به‌طور خاص در جهت تغییر حاکمیت پاپ و کلیسای کاتولیک حرکت کرده است. مقاله‌ی پیش رو بر اساس روشی توصیفی و تحلیلی به بررسی ساختار، مبانی فکری و عملکرد رهبران نهضت پروتستان می‌پردازد و این فرضیه را تبیین می‌کند که ماهیت پروتستانتیسم و روح حاکم بر آموزه‌ها و شعارهای آن، مستلزم ایجاد بحران و هرج‌ومرجی است که امکان تحقق حکومت دینی را به‌طور کلی سلب می‌کند.

تجلی و شناخت خداوند از طریق صفات، ازجمله مسائل مهم در تنخ و سنت و عرفان یهودی و قرآن و سنت و عرفان اسلامی است که مقایسه‌ی نظرات این دو می‌تواند نتایج تازه‌ای به‌دنبال آورد که با استفاده از روش‌های توصیفی، تحلیلی و مقایسه‌ای مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان داد که تجلی صفاتی خدا در هر دو کتاب و تفاسیر عرفانی آنها برای همگان قابل ‌درک است؛ اما طریقه‌ی آشکار شدن خدا بر انسان، در مواردی در این دو یکسان نیست. تجلی صفاتی در قرآن و تنخ فقط مختص عرفا، سالکان و انبیا نیست و انسان‌های عادی نیز به‌اندازه‌ی فهم خودشان می‌توانند تجلی الهی را درک کنند. هرچند بیان تجلیات الهی در هر دو کتاب دارای مراتب و اشتراکات قابل توجهی نیز است، اما تجلی صفاتی خدا و راه‌های دستیابی به آن در تنخ دامنه‌ی گسترده‌ای دارد و افراد زیادی می‌توانند این نوع تجلی را شاهد باشند؛ ولی در قرآن کریم خواص و در موارد محدودی برخی از عموم مردم می‌توانند از درک چنین تجلی‌ای برخوردار باشند.

در ادیان برای رسیدن به کمال مؤلفه‌های مختلفی وجود دارد. تأکید مسیحیت بر ایمان است؛ اما پاپ ژان پل دوم در جهت ارج نهادن به عقل به‌عنوان مؤلفه‌ی مؤثر در کمال، آن را همتای ایمان در کشف حقیقت می‌داند. مقاله‌ی حاضر به‌روش توصیفی ـ تحلیلی با بررسی متون مقدس کاتولیک، بیانات پاپ و اسناد کلیسا، درصدد بررسی نقش عقل در کمال انسان از نظر پاپ است. عقل از طریق شناخت مبدأ و صفاتش باعث تقویت ایمان و ایجاد کمال در انسان می‌شود. رسیدن به کمال، علاوه بر شناخت گزاره‌های عقلی یا ایمانی، نیاز به نوعی وفاداری ـ در قالب زندگی اخلاقی ـ دارد. لازمه‌ی آین زندگی اخلاقی، شناخت خیر است که از طریق عقل تحقق می‌یابد. خیر مطلق مفهوماً توسط عقل درک می‌شود. التزام درونی برای عمل به خیر توسط وجدان است که عقل داوری‌های آن را تنظیم می‌نماید. همچنین عقل لزوم تنظیم اعمال بر اساس خیر برین را درک می‌کند. کمال کاتولیک بازگشت به قداست اولیه بوده و سهم عقل در کسب این قداست، تأثیر بر بعد بیرونی قداست ـ هماهنگی بیرونی میان انسان و مخلوقات ـ است. در بعد درونی، عقل دچار تنگنای انسان‌شناسانه است و با وجود تلاش پاپ برای ارج نهادن به جایگاه عقل در کمال، همچنان محل تردید است.

با بررسی منابع مسیحی و گروه‌های صدر مسیحیت می‌توان مدعی شد که مسیحیت از آغاز، دین توحیدی بوده است که ریشه‌های یکتاپرستی آن را می‌توان از میان آن گروه‌ها مشاهده کرد. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی درصدد تحلیل و ‌شناسایی گروه‌های یکتاپرست صدر مسیحیت و همچنین مسیح‌شناسی از منظر آنهاست. یافته‌های پژوهش حاضر گویای این مطلب است که فرقه‌های یکتاپرست صدر مسیحیت، حضرت عیسی(ع) را صرفاً یک انسان و پیامبر خداوند معرفی میکردند و در اعتقادات آنها خبری از تثلیث نبود. آنان ضمن التزام به شریعت موسوی، حضرت عیسی(ع) را مخلوق خدا می‌دانستند و با تعالیم پولس مخالف بودند و به توحیدِ به‌دور از تثلیث اعتقاد داشتند. روشن است که مهم‌ترین دلیل بر صحت اعتقادات یکتاپرستان صدر مسیحیت در مورد عدم الوهیت و ماهیت حضرت عیسی(ع)، مهر تأیید عقل بر باورهای آنان است؛ زیرا عقل به‌هیچ‌وجه نمی‌پذیرد که خدا جسم انسانی به خود گیرد یا اینکه انسانی دارای الوهیت باشد.

تحقیق حاضر درصدد مقایسه‌ی دو کتاب قرآن و عهد ‌عتیق در موضوع «کسب‌های ممنوعه به‌دلیل عدم تعادل بین ثمن و مثمن» به‌روش تحلیلی ـ توصیفی است. در قرآن و عهد ‌عتیق احکام بسیاری برای مکاسب آمده است. این تحقیق ضمن بیان احکام کسب‌های ممنوعه در آیات قرآن کریم و عهد ‌عتیق، به مقایسه‌ی تطبیقی میان احکام این دو کتاب پرداخته است. نحوه‌ی بیان احکام کسب‌های ممنوعه در قرآن و عهد ‌عتیق، مباحثی که در هر دو کتاب بر آن تأکید شده و موضوعاتی که اصلاً از آن صحبت نشده، ازجمله مواردی است که سعی شده است در این پژوهش بدان پرداخته شود. به‌عنوان مثال هریک از دو کتاب شامل اشتراکاتی در رشوه و کم‌فروشی (یکی از اصول اساسی در هر دو کتاب، دعوت به عدالت و رعایت انصاف است و رشوه به‌صورت مستقیم و کم‌فروشی به‌صورت غیرمستقیم در هر دو نهی شده)، افتراقاتی در ربا (در عهد عتیق معامله‌ی ربوی با بیگانگان مانعی ندارد؛ اما در قرآن این‌طور نیست) و اختصاصاتی در احکام قمار هستند. قمار از مواردی است که در کتاب مقدس نیامده و تنها در سنت یهود بدان پرداخته شده است.

یکی از اساسی‌ترین آموزه‌ها در نجات‌شناسی، انگاره‌ی منجی است. آیین مانوی همچون سایر آیین‌های گنوسی رستگاری انسان را در کسب معرفتِ اشراقی می‌داند؛ معرفتی که از راه کشف حاصل می‌شود و عوامل مختلفی ـ ازجمله منجی ـ در رسیدن به این جایگاه نقشِ کلیدی را ایفا میکنند. در متون مختلف باقی‌مانده از کیش مانوی، به منجی و نقش او در نجات انسان اشارات متعددی شده است؛ اما بسته به جغرافیای تبلیغی، مصادیق مختلفی برای این آموزه معرفی می‌شود. در تحقیقات و پژوهش‌های به‌عمل‌آمده در این راستا، غالباً به شخص «عیسی» و «منوهمد روشن» پرداخته شده است. این نوشتار درصدد آن است که ماهیت و کارکرد منجی و مصادیق مختلف آن در مانویت را با توجه به اساطیر و متون مقدس مانوی واکاود. ازآنجایی‌که آیین مانوی دارای مضامین التقاطی پیچیده‌ای است، تحقیق در انگاره‌ی منجی می‌تواند به روشن شدن این مطلب کمک کند که مانی در تبیین آن، نظر به کدام دین و مذهب داشته است.

بعد از گسترش دنیاگرایی، دین از جامعه کنار زده شد؛ مگر زمانی که کارکرد داشته و مشکلاتی از دنیای انسان را حل کرده باشد. هدف این تحقیق، نه اثبات حقانیت، بلکه احراز کاربرد متون اسلامی نسبت‌به متون مسیحی است. کلیسا نیز برای چنین مقصودی از برخی مواضع خود صرف‌نظر کرده است که همین امر نشان از ضرورت این‌گونه تحقیقات دارد. «مخالف» و مواجهه با او به‌عنوان یکی از تعاملات بشری موضوع این پژوهش است که بعد از تعریف مسئله و تحدید دامنه‌ و بیان شباهت‌ها و تفاوت‌های ظاهری مطلب، داده‌های پژوهش با روش اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری شد و سپس توسط تحلیل مضمون توصیف و تبیین گردید. نتیجه آنکه با اسلام در مقایسه با مسیحیت بیشتر مخالفت شده؛ ولی خود اسلام کمتر مخالفت کرده است و بیشتر مخالفت‌هایش برای پاسداشت حق بوده؛ آن ‌هم هنگامی که قدرتی نداشته است؛ به همین سبب بیشتر در ساحت گفتار و سپس پندار مخالفت کرده است، نه کردار؛ بنابراین این رویکرد اسلام ـ برخلاف مسیحیت ـ به اقدامات جبران‌ناپذیر منجر نشده است.

مکتب فلسفی سانکهیه به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نظام‌های فلسفی هند از مکاتبی است که تقریری نظام‌مند از نظریه‌های معرفت به‌دست داده است. در فلسفه سانکهیه معرفت یا پرامه همان دانش معتبر است که عبارت است از: شناخت قطعی درباره یک شیء از راه تصرف بودهی که آگاهی پوروشه در آن انعکاس می‌یابد. در فلسفه سانکهیه معرفت بر دو نوع است: 1. معرفت درست؛ 2. معرفت نادرست. در تفکر سانکهیه در بحث از نظریه‌های معرفت، یکی از رویکرد‌های موجود، نظریه‌ی معرفت انعکاسی است که از سوی متفکران مکتب سانکهیه، یعنی واچسپتی میشره و ویجنانه بهیکشو به دو صورت تفسیر شده است. نظریه‌ی دیگر، نظریه‌ی معرفت فضیلت است. در فلسفه سانکهیه، نظریه‌ی معرفت فضیلت به مجموعه‌ای از نظریه‌های معرفت‌شناختی اطلاق می‌شود که به‌جای توجه به باور، به صاحب باور نظر دارد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فلسفه سانکهیه در باب معرفت، نظریه‌های مهمی عرضه کرده است و در نوع خود از اعتبار معرفت‌شناختی برخوردار است. ابتکار اصلی فلسفه سانکهیه، طرح نظریه‌ی معرفت فضیلت است که درواقع، چرخشی بنیادین از تمرکز به تحلیل ماهیت معرفت به‌سوی صاحب معرفت است.