جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اولین و واضح‏ترین معنی بی‌طرفی اخلاقی، نیک‌خواهی بی‌طرفانه است به معنی اهمیت برابر دادن به خیر تک‏تک افراد در یکایک تصمیم‌گیری‏ها. لازمة این نوع بی‌طرفی نفی طرفداری نسبت به برخی از افراد است که به معنی اندازه‌ای از ترجیح آن‏ها و منافعشان بر دیگران است. هدف مقالۀ پیش‌رو، با توجه به ضیق مجال، بحث دربارۀ یک جنبۀ محدود از مسألة متقابل بی‌طرفی و طرفداری در اخلاق است. نیک‌خواهی بی‌طرفانه را که دیدگاهی مهم دربارۀ بی‌طرفی اخلاقی است تحلیل و نقد خواهیم کرد و وجوهی خاص از طرفداری را به‌ عنوان پایگاهی برای نقد نیک‌خواهی بی‌طرفانه پیش خواهیم کشید. بر اساس نیک‌خواهی بی‌طرفانه، اگر منافعی که شما می‌توانید با تخصیص پول و وقت و توانتان به دیگران عاید آن‏ها کنید، حتی اندکی بیش از منافعی هستند که شما با این کار از دست می‌دهید، باید به این کار ادامه دهید، زیرا عمل بر اساس ویژگی‏های رابطه‌ای نه فقط «غیرعقلانی» بلکه «غیراخلاقی» است. اما هردوی این استدلال‏ها برای نیک‌خواهی بی‌طرفانه قابل رد هستند. نخست، طرفداری عقلانی نیز وجود دارد. دوم، نیک‌خواهی بی‌طرفانه از پشتوانۀ کلیت‌پذیری اخلاقی برخوردار نیست. سوم، اصل‏های طرفداری می‌توانند در ارزیابی بی‌طرفانه تأیید شوند. از سوی دیگر، نیک‌خواهی بی‌طرفانه نه فقط غیرمقدور است، بلکه اخلاق را از شکوفایی انسانی می‌گسلد.

هایدگر بر این نظر است که با رخداد آثار هنری بزرگ، بنیادی تازه‌ در تاریخ گذاشته می‌شود. از منظر وی، آثار هنری بزرگ نسبتی تازه میان آدمی و هستی رقم می‌زنند. این نسبت تازه در ارتباط بنیادینی که هستی و زمان با یکدیگر دارند، تاریخی تازه پیش روی اجتماع تدارک می‌کند. هایدگر شرطی اساسی برای این پی‌افکنی تاریخی برمی‌شمرد. این شرط که مقالۀ پیش رو آن را بررسی می‌کند، «پاس‌داشت اثر هنری» است. بر پایۀ این شرط، رابطه‌ای دوسویه میان اثر هنری و مخاطب به منزلۀ پاس‌بان اثر هنری برقرار است. هم مخاطب در پرتو رخداد اثر هنری حفظ می‌شود و در وضعیتی اصیل قرار می‌گیرد و هم اثر هنری در پرتو نگاه‌داری و پاس‌بانی مخاطب امکان اثرگذاری حقیقی پیدا می‌کند. این شرط در پیوندی اساسی با تعریفی است که هایدگر از ذات آدمی به منزلۀ «شبان هستی» ارائه می‌کند. از منظر هایدگر، پاس‌داشت اثر هنری زمانی انجام می‌شود که به اثر هنری اجازه داده شود آن‌گونه که هست ظهور یابد و آن‌گونه که هست بقا پیدا کند.

دربارۀ مناقشۀ میان تصویر نیوتنی از فضازمان و تصویر لایب‌‎نیتزی از آن‌ تا کنون بسیار بحث شده است؛ اما دو تصویر متافیزیکی رقیب دیگر از فضازمان وجود دارند که تا کنون بررسی نشده‏اند. این دو تصویر عبارت‏اند از: «تصویر نیوتنی» و «تصویر لاگرانژی». در «تصویر نیوتنی»، فضازمان را می‌توان به صورت تحول زمانی رویه‌ای فضایی در نظر گرفت. در «تصویر لاگرانژی»، فضازمان کلی یکپارچه است که تمام آن به صورت یکجا بررسی می‌شود و تحول (زمانی) جزئی از آن، مگر به صورت موضعی یا محلی، معنادار نیست. اگرچه تصویر نیوتنی تصویر متافیزیکی غالب بوده است، آشنایی ما با این دو تصویر رقیب جدید است و در انتقادات اسمولین به کیهان‌شناسی مدرن و پژوهش‌های وارتون در مبانی مکانیک کوانتومی ریشه دارد. در این نوشتار، آرای اسمولین و وارتون را شرح می‌دهیم و استدلال خواهیم کرد که دو صورت‌بندی معروف نسبیت عام، یعنی صورت‌بندی هامیلتونی و صورت‌بندی لاگرانژی، به‏ترتیب از تصویر نیوتنی و تصویر لاگرانژی بهره می‌برند. همچنین، استدلال می‌کنیم (1) تصویر لاگرانژی بیش از تصویر نیوتنی با روح و فلسفۀ کلی نظریۀ نسبیت سازگار است؛ در حالی که تصویر نیوتنی فقط برای مقاصد عملی و محاسباتی قابل قبول است و (2) تصویر لاگرانژی جهان‏شمول است و برای هر فضازمانی کاربرد دارد؛ در حالی که تصویر نیوتنی فقط در رابطه با فضازمان‌هایی ویژه به کار می‏رود؛ بنابراین، تصویر لاگرانژی نسبت به تصویر نیوتنی تصویر متافیزیکی پذیرفتنی‌تری است.

نظریۀ «خودشناسی» از جملۀ اندیشه‌های بنیادین در فلسفۀ ملاصدرا است که توأمان نگرش‌های فلسفی و بینش‌های عرفانی او را پیوند می‌زند. در این باره، می‌توان در رابطه با ضرورت و اهمیت خودشناسی ذیل پروژۀ «فلسفی زیستن» نیز تأمل کرد؛ بر همین اساس، پرسش مقاله این است که خودشناسی چه نسبتی با فلسفی‌ زیستن دارد؟ یا به عبارت بهتر، چگونه مقوله‏های مهم فلسفی و امور زندگی روزمره می‌توانند فلسفه‌پژوه را به سوی الزام به خودشناسی سوق دهند؟ فرضیۀ مقاله نیز این است که اساساً، خودشناسی را باید بنیاد و شرط اقدام به زیست فلسفی به حساب آورد. در این میان، دو مقوله بیش از همه ضرورت و اهمیت این موضوع را آشکار می‌کنند؛ یکی، آگاهی‌های کلی و دیگری، تألمات وجودی. دو سویۀ «آگاهی کلی» و «تألم وجودی» نه فقط پدیدۀ خودشناسی را ضرورت می‌بخشند، بلکه توأمان موجب قوام آن نیز می‌شوند؛ آگاهی کلی به ‌مثابۀ یک جنبۀ معرفتی، از آن نظر که ماهیت آگاهی همواره به هستی مدرِک حواله می‌دهد و اینکه حقیقت آگاهی نیز فقط در بستر خودشناسی و برای خود-شناخته آشکار می‌شود و تألم وجودی به ‌مثابۀ یک جنبۀ روانی، از آن نظر که ماهیت تألم همواره در تجربۀ بی‌واسطۀ من پناه می‌گیرد و در بستر آن است که حضور من که بایستۀ تحقق آرامش در زیست فلسفی است، محقق می‌شود.

در زمانة کنونی ما، گفتمان قدرت و دیگری­سازی چنان بر روابط بیناسوبژکتیویته سیطره یافته است که به تمام لایه­های زندگی اجتماعی، سیاسی، دینی و حتی زیست سادة انسان نفوذ کرده است. سیطرة چنین نیرویی چنان گسترده و پیچیده شده است که گویی نیروی محرکی جز آن در زندگی انسان معاصر وجود ندارد. به نظر می‌رسد در تعریف دیگری و روابط بیناسوبژکتیویته با نوعی آپوریا روبه‏رو هستیم که در آن، رابطة سوژه با دیگری کماکان مبهم و پیچیده است. بر پایة این خطوط، ضروری است تا پژوهش­­های جدید با جدیت و اهمیتی بیشتر، مناسبات بیناسوبژکتیویتة معاصر و وجوه مختلف مفهوم دیگری­ در آن را بررسی کنند. سارتر و مرلوپونتی از مهم­ترین متفکرانی هستند که روابط بیناسوبژکتیویته را تحلیل و جایگاه و نقش دیگربودگی را در این روابط برجسته کرده­اند. مدعا و یافتة اصلی پژوهش حاضر این است که روابط ما با دیگری بر تنشی متعادل میان روابط تأملی و پیشاتأملی، تعارض و تعامل، حفظ فردیت و انحلال مرزهای میان خود-دیگری متکی است. این تنش‌ها پیش از آنکه مفاهیمی برساخت­گرایانه باشند که نیازمند تدبیر و چاره باشند، صرفاً جنبه‌های ذاتی روابط بیناسوبژکتیویته هستند. کنش بیرونی و ساختار جبری نهادها و گفتمان قدرت و نقش ویرانگر آن‌ها در منقادسازی سوژه را نمی­توان نادیده گرفت؛ اما هم‏زمان با عدول از برخی از تفاوت‌های سوژه و دیگری و تمرکز بر عاملیت و کنش­گری سوژه، ضروری است تا جهت‌یابی جریان‌ها و رویدادهای بیناسوبژکتیویته را آمیزه و ملغمه‌ای از این دو رویکرد دانست.

کیفردهی، توجیه مجازات و نسبت کیفردهی با عدالت از جملۀ مباحثی مهم هستند که در فلسفۀ اخلاق و مباحث فقهی مورد توجه اندیشمندان بوده‏اند. در مقالۀ حاضر، ابتدا، تعریف کیفرگرایی و هدف از آن بیان شده است. سپس، نظریه‏های شاطبی و جرمی بنتام در باب مجازات بیان شده‏اند و پس از بحثی تطبیقی، نظریۀ بنتام از موضع شاطبی نقد و بررسی شده است. در فایده‌گراییِ بنتام، کیفردادن به‏خودی‏خودی رنج محسوب می‌شود؛ مگر اینکه نفع آن بر ضرر آن غلبه کند. در مواقعی هم که موجب بیشترین نفع برای بیشترین افراد می‏شود، مجازات کردن مطلوب است؛ اگرچه موجب بی‌عدالتی شود. بر مبنای کیفرگرایی شاطبی، مجرم باید مجازات شود. یکی از مهم‌ترین دلایل آن بازدارندگی مجازات کردن است. اگر در موقعیت‏هایی نادر هم موجب بازدارندگی نشود، باز هم باید مجازات شود؛ زیرا چه‏بسا دارای مصالحی باشد که بر ما مخفی هستند. می‌توان با نظریۀ کیفرگرایی شاطبی که در قیاس با فایده‌گرایی کلاسیک رویکردی قاعده‌محور دارد، نظریۀ کیفرگرایی بنتام را نقد کرد و اشکال‏هایی از جمله زیر سؤال رفتن مبحث عدالت در کیفردهی را وارد دانست. در کنار آن، سه تفاوت مهم میان مقاصد شریعت شاطبی با کیفرگراییِ فایده‌گرایانۀ بنتام بررسی شده‏اند که به نوعی قوت و برتری مقاصد شریعت بر فایده‌گرایی را نشان می‌دهند. این تفاوت‌ها عبارت‌اند از: 1. معیارهای زمانی مصلحت، 2. انحصار لذت فایده‌گرایان در لذات مادی و جامعیت لذات (مادی و معنوی) در مقاصد شریعت و 3. فرع بودن اعتبار دین بر دنیا در فایده‌گرایی و تقدم دین بر دنیا در مقاصد شریعت مدنظر؛ به گونه‌ای که دین اساس و پایه مصالح دیگر است.

فردریش وایزمن تعریف احکام تحلیلی را – که بسیار شبیه حمل ذاتی بر ذات است – تناقض‌آمیز می‌داند. اساس سخن وی بر نفی ترکیب اتحادی میان موضوع و محمول و اعتباری ‌بودن و معدوم‌ بودن کل مبتنی است. بحث محوری نوشتار حاضر عمدتاً تمرکز بر مسئلۀ حمل است؛ زیرا نقد وایزمن بر مبنای اشکال عدم‌ حمل اجزاء بر کل و نیز منحصر دانستن وجود کل در کل اعتباری شکل گرفته است. در بررسی تطبیقی این اشکال با آرای فلاسفه و منطق‌دانان مسلمان نشان می‌دهیم چنین اشکالی از دیرباز در آثار آن‌ها، به ‌ویژه ابن‌سینا، مطرح بوده است و پاسخی درخور نیز به آن داده شده است. جدای از راه‌حل حمل اشتقاقی که از سخنان اندکی از فیلسوفان مشاء برمی‌آید، آن‌ها به ‌دلیل تفکیک کل حقیقی و اعتباری باور دارند هنگام ترکیب اجزاء، شیء‏ای دیگر هم پدید می‌آید؛ به ‌گونه‌ای که در برخی از موارد حمل امکان‌پذیر است و در برخی دیگر امکان‌ناپذیر. اشکال وایزمن فقط به حالت دوم مربوط می‏شود. همچنین، مبحث حمل نزد اندیشمندان مسلمان به بحث دربارة ترکیب اتحادی و انضمامی گره خورده است. با بررسی ریشه‌های تاریخی این بحث نشان خواهیم داد محتوای سخنان ابن‌سینا همان بحث ترکیب انضمامی و اتحادی است که با اعتبار به‌شرط‌لا و لابه‌شرط بیان می‌شود. با اعتبار نخست اشکال وایزمن وارد است؛ ولی با اعتبار دوم نه.

در این مقاله تلاش کرده‌ایم تا با تکیه بر نحلة متفکران نواسپینوزایی معاصر، این ایده را مطرح کنیم که می‌توان اسپینوزا را یگانه پیشگام در واژگونی هژمونی متافیزیک غرب، نسبت به اخلافی همچون نیچه و هایدگر قلمداد کرد. این ادعا را در پرتو امکاناتی که فلسفة او پیش روی ما نهاده است و همچنین، انقلابی که در سنت متافیزیک رقم زده است، به میان آورده‌ایم. به یک معنا، او نجات‌بخش فلسفه بوده است و با طرح متافیزیکِ درون‌ماندگار، ادامة حیات فلسفه در مسیری جدید را ممکن کرده است. نقطة عزیمتمان را با اشاراتی کوتاه از تأثیر فلسفة او بر متفکراِن پس از خود و تضارب آرای ایشان آغاز می‏کنیم و در ادامه، از رهگذر بررسی برخی از مضامین فلسفة او در قالب سه‌گانه‌های متناظر، پرسش‌هایی را مطرح می‏کنیم که از دروازة متافیزیک درون‌ماندگار اسپینوزا سر بر می‌آورند و تلاش می‌کنیم نشان دهیم چرا و چگونه فلسفة او پس از گذر چند قرن، همچنان معاصر با زیست‌جهان ما جلوه می‌کند؛ فلسفه‌ای که پیوسته در حال نوزایی امکان‌هایی بدیع برای ساحت فلسفه است.

قدیسان و قهرمانان جایگاهی ممتاز در میان الگوهای اخلاقی دارند. آنان با گذر از معیارهای حداقلیِ اخلاق، خود را وقف خدمت به دیگران کرده‌اند؛ اما توجیه سبک زندگی نامعمول و طاقت‌فرسای آن‏ها و به‌تبع آن، الگوبرداری از چنین شخصیت‌هایی به ‌ویژه برای انسان مدرن کاری دشوار است. سوزان ولف در زمرۀ فیلسوفانی است که با درک این موضوع می‌کوشد تا الگوهایی جذاب‌تر را معرفی کند که خوشی، خوبی و معناداری زندگی را در کنار هم پیش می‌برند و از این رو، به‌شدت حیات قدیسانه را که از نظر وی ناخوشایند، تک‌بعدی و کسل‌کننده به نظر می‌رسد، به چالش می‌کشد. در این مقاله، به روش توصیفی و تحلیلی، ضمن تبیین دیدگاه مهم ولف و ادلۀ مخالفانش، مدعاهای مطرح‌شده را نقد می‏کنیم و می‌کوشیم تا کارآمدی قدیس اخلاقی را در قالب آرمانی قابل تأسی برای زندگی امروز بسنجیم. نتیجه آنکه هرچند سبک زندگی قدیسان به‌ واسطۀ عدم همرنگی با جماعت، تکیه بر فضایل الهی، وسعت نوع‌دوستی و انجام اعمال فراوظیفه، برای انسان امروز قابل‌درک نیست، آنان به ‌مثابۀ پیش‌قراولان اخلاق، افق‌ها و ظرفیت‌هایی تازه از حیات انسانی را به نمایش می‌گذارند و همواره می‌توانند الهام‌بخش ما در مسیر تحول درونی، به فعلیت رساندن توانمندی‌ها و کسب بیشتر فضایل باشند.

تبرئۀ پرمناقشۀ او. جی. سیمپسون از اتهام قتل همسر سابقش، نیکول، برخی از فیلسوفان را به واکاوی­های ژرف­تر دربارۀ آن واداشت. در این میان، ثاگرد (2003)، در چارچوب نظریۀ انسجام تبیین­گر، استدلال می­کند سوگیری­های عاطفی هیئت منصفه بهترین تبیین برای این حکم است؛ بنابراین، به صرف اتکاء بر فرضیه­ها، شواهد مرتبط و روابط تبیین­گر میان آن­ها، حکم دادگاه موجه نیست. از سویی، امایا (2009) باور دارد با گزینشی نسبتاً متفاوت از فرضیه­ها و شواهد مرتبط و نیز انجام اصلاحاتی در نظریۀ ثاگرد، نتیجه­ای متفاوت در ارزیابی حکم دادگاه رقم خواهد خورد. در این پژوهش، می­خواهیم ارزیابی­های ثاگرد و امایا از تبرئۀ او. جی. سیمپسون را در چارچوب نظریۀ ساختار­های دیالکتیکی استدلال، منطبق بر دیدگاه بتس، واکاویم. در این راستا، نخست نشان می­دهیم در چارچوب نظریۀ بتس، نه فقط گزینش امایا از فرضیه­ها و شواهد مرتبط، بلکه گزینش ثاگرد نیز فرضیۀ بی­گناهی او. جی. را بر دیگر فرضیه­های مطرح‏شده در فرآیند محاکمه برتری می­دهد. سپس، تبیین می­کنیم که چرا با وجود تفاوت­ میان این گزینش­ها، در هر دو، حکم تبرئه رجحان می­یابد. در گام آخر، استدلال می­کنیم نظریۀ ثاگرد، برخلاف نظریۀ بتس، با دو مشکل ابهام و دوْر روبه‏رو است؛ از این ­رو، ارزیابی در چارچوب نظریۀ بتس بر ارزیابی ثاگرد مرجح است.