جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ایده علم دینی در نیم قرن گذشته در فضای علمیِ نه تنها جهان اسلام، که حتی در دیگر ادیان مطرح بوده است. اساتید و پژوهشگران بسیاری از ابعاد مختلف به بررسی این ایده پرداخته‌ و در باب معناداری، امکان یا امتناع؛ ضرورت، مطلوبیت و چگونگی دست‌یابی به علم دینی بحث کرده‌اند. علیرضا شجاعی‌زند از اساتیدی است که در آثار مختلف، به خصوص در مقاله «نقد درون گفتمانی ایده علم دینی» به نقد ایده علم دینی به معنای عام و علوم انسانی اسلامی به معنای خاص پرداخته ‌است. در این مقاله پس از طرح ادله ایشان در نقد ایده علم دینی، ملاحظاتی چند در ارتباط با آن مطرح می‌گردد و نشان داده می‌شود که هیچ یک از این ادله نمی‌تواند امکان یا مطلوبیت ایده علم دینی به معنای عام را نفی کند و نقد‌های شجاعی زند تنها به یک تقریر خاص از ایده علم دینی وارد است.

پدیده‌ی افراط‌گرایی اسلامی معاصر در بازه‌ی زمانی ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۲ یکی از چالش‌های بنیادین اندونزی بوده است که این کشور را با بحران‌های سیاسی، اجتماعی و امنیتی متعددی مواجه ساخت. در این دوره، طیف گسترده‌ای از گروه‌های افراطی ظهور کردند که خاستگاه، رشد و کنش‌گری آن‌ها متأثر از عوامل متنوعی همچون سرکوب طرفداران اسلام سیاسی و اسلام‌گرایان، فقر اقتصادی، ضعف ساختاری دولت در حل تعارضات، تفسیر خشونت‌محور از متون دینی، حضور استعمار، گسترش شبکه‌های فراملی و جهانی‌شدن افراط‌گرایی و ... بود. گرچه واکنش‌های دولت، نهادهای مدنی، جامعه‌ی دینی و عموم مردم، به‌ویژه در مقایسه با سایر کشورهای مسلمان‌نشین، موجب شد اندونزی تا حد زیادی از تبعات ویرانگر این جریان در امان بماند، با این حال، چالش‌هایی چون استمرار فعالیت برخی نهادهای آموزشی با گرایش‌های افراطی، کاهش نفوذ و اقتدار جریان‌های اسلامی میانه‌رو، و خلأهای موجود در سیاست‌گذاری فرهنگی و دینی، همچنان خطر بازتولید افراط‌گرایی را در این کشور زنده نگاه می‌دارد. این مقاله با رویکرد توصیفی–تحلیلی و به شیوه‌ی کتابخانه‌ای، در پی واکاوی زمینه‌ها و ریشه‌های شکل‌گیری افراط‌گرایی اسلامی معاصر در اندونزی، تحولات تاریخی آن، ویژگی‌ها و عملکرد برجسته‌ترین گروه‌های افراطی، عوامل تاب‌آوری نسبی اندونزی در برابر این جریان، راهکارهای موجود برای مهار آن، و نیز چشم‌انداز آینده‌ی افراط‌گرایی در این کشور است.

هدف این پژوهش، بررسی و مقایسه دیدگاه‌های آگوست کنت و علامه مصباح یزدی درباره مسئله همبستگی اجتماعی، علل پیدایش و عوامل تقویت آن است. روش تحقیق، نقلی-تاریخی بوده و شیوه گردآوری داده‌ها، اسنادی و کتابخانه‌ای است. پژوهشگر با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای، سامانه‌های اطلاع‌رسانی کتاب و پایگاه‌های معتبر، داده‌ها را جمع‌آوری کرده است. روش پردازش و تحلیل نیز توصیفی-تحلیلی می‌باشد. هرچه همبستگی میان اعضای جامعه و میان مردم و حاکمان قوی‌تر باشد، بستر برای بقای جامعه و پیشرفت آن مساعدتر خواهد بود. آگوست کنت برای همبستگی اجتماعی ارزش ذاتی و بنیادین قائل است و عامل اصلی آن را ذهن بشر (توافق اذهان و باورهای مشترک)، دین و تقسیم کار اجتماعی می‌داند. در مقابل، علامه مصباح یزدی همبستگی اجتماعی را ارزشی ابزاری می‌شمارد و قوه عاقله (عقل جمعی هدایت‌شده) را مهم‌ترین عامل ایجاد آن معرفی می‌کند. ایشان بر این اساس، انواع روابط اجتماعی را بررسی کرده و بالاترین شکل همبستگی را همبستگی مبتنی بر دین حق می‌دانند که می‌تواند مصالح مادی و معنوی اعضای جامعه را توأمان تأمین کند. از نظر ایشان، تقسیم کار اجتماعی نیز می‌تواند این همبستگی را تقویت نماید. در مجموع، علامه مصباح یزدی قوه عاقله را عامل اصلی همبستگی اجتماعی می‌داند و در چارچوب تحلیل انواع روابط اجتماعی، بهترین نوع همبستگی را آن می‌شمارد که با محوریت دین حق شکل گرفته و مصالح مادی و معنوی جامعه را تأمین کند؛ در حالی که آگوست کنت، دین را یکی از عوامل همبستگی اجتماعی معرفی می‌کند، اما دینی را مد نظر دارد که از پوزیتیویسم الهام گرفته شده باشد .

فمینیسم اسلامی شاید در نگاه نخست همانند فمینیسم رادیکال یا فمنیسم لیبرال و. . . گونه یا جریانی از فمینیسم به‌نظر آید، اما در واقع آنچه به‌عنوان فمینیسم اسلامی معروف شده، نوعی هرمنوتیک قرآنی و نگاه تجددگرایانه به تفسیر قرآن، روایات اسلامی و متون دینی است. این نوع نگاه که به تقلید از فرهنگ غربی و با شعار برابرخواهی و تساوی حقوق زن و مرد در کشورهای اسلامی جریان یافت، عدم تناسب آن با گزاره­های دینی به حدی روشن بود که حتی برخی از نواندیشان با اینکه به‌عنوان فمینیست اسلامی شناخته شده‌اند، اما این عنوان را برای خود نمی‌پسندند؛ از جمله این افراد می‌توان اسما بارلاس را نام برد که هرمنوتیک قرآنی خاص خود را دارد و به‌شدت معتقد است که تفسیرمردسالارانه از قرآن، عامل اصلی تبعیض و ظلم علیه زنان مسلمان بوده است. او برای اثبات این مدعا دلایلی را مطرح می‌کند که نه تنها با اصول اولیۀ تفسیرِ قرآن سازگار نیست بلکه حتی با برخی از اصولی که خودِ وی برای هرمونوتیک قرآنی­اش برمی‌شمارد نیز در تضاد است. مقاله پیش روی که به‌صورت کتابخانه‌ای گردآوری و با شیوۀ تحلیلی توصیفی تدوین شده، ابتدا به تبیین آرا و نظریات اسما بارلاس و در ادامه به نقد و ارزیابی آنها می­پردازد. اگرچه پژوهش‌هایی در مورد اندیشه‌ها و نظریات اسما بارلاس صورت گرفته است، اما در این نوشتار سعی بر آن بوده که نظرات شاذ وی در کنار هرمونوتیک قرآنی­اش به‌صورت تلفیقی در مورد برخی از آیات خاص قرآن مورد بررسی قرار گیرد.

این پژوهش در گام نخست، پدیدۀ شومِ غرب‌زدگی(به‌مثابۀ سدی بنیادین در مسیر پیشرفت جوامع اسلامی) را از منظر اقبال لاهوری وارسی کرده و سپس الگوی اسلامی پیشرفت و راه‌های تحقق آن را در اندیشۀ ایشان ترسیم نموده و به این چهار پرسش کلیدی پاسخ داده است:(۱) ماهیت و پیامدهای زیانبار غرب‌زدگی؛ (۲) ناکافی‌بودن غرب مدرن به‌عنوان الگوی توسعه؛ (۳) ویژگی‌های الگوی پیشرفت اسلامی مبتنی بر اندیشۀ اقبال؛ (۴) سازوکارهای عملی اجرای الگوی پیشرفت. یافته‌ها که با اتکا بر روش توصیفی-تحلیلی و مطالعۀ اسنادی (آثار اقبال و مرتبط به آن) استخراج شده است، نشان داد که غرب‌زدگی چگونه به فرسایش هویت اسلامی و رکود تمدنی منجر می‌شود. همچنین کاستی‌های مدرنیتۀ غربی با استناد به این عوامل ارزیابی گردید: مادی‌گرایی، فقدان معنویت، ریاکاری ساختاری و خشونت ذاتی آن. در مقابل، الگوی تحول‌آفرین پیشرفت اسلامیِ اقبال با محوریت این موارد بدست آمد: (۱) بازگشت به هویت اصیل اسلامی (قرآن، پیامبر و شریعت)؛ (۲) احیای اجتهاد و تأکید بر فقه پویا؛ (۳) عاملیت و تلاش فعال و نقد تفسیرهای جبرگرایانه از مفاهیم دینی؛ (۴) وحدت امت اسلامی؛ (۵) اصلاحات نظام آموزشی به‌منزلۀ راهبرد عملیاتی برای اجرای الگوی اسلامی پیشرفت که در این نظام آموزشی متعالی باید مسلمانانی متعهد و متخصص پرورش یابند. در انتها ویژگی های این فارغ التحصیلان بیان شد.

آنچه در این مقاله بدان پرداخته شده، صورت‌بندی و بازنمایی ساخت‌شکنی ژاک دریدا، فیلسوف و ناقد فرانسوی، در قلمرو عربی جهان اسلام است. این مقاله با روشی اسنادی و تحلیلی به انواع سه‌گانه صورت‌بندی ارائه‌شده ساخت‌شکنی در قلمرو عربی پرداخته و هم‌زمان به کلیات خوانش متفکران مربوط به هر طیف نیز اشاره نموده است. ساخت‌شکنی در میان موافقان و مخالفان توانسته است بازتاب وسیعی داشته باشد. ظرفیت روشنگرانه و نقدی ساخت‌شکنی از جمله نقاط مهمی است که سبب تمایل متفکران عرب بدان شده و در همان حال، فضای تخریبی و معناگریز آن سبب مخالفت‌ها با آن شده است. در این مقاله، ضمن بیان طیف‌بندی‌های گذشته، به ارائه یک طیف‌بندی جدید اقدام شده که به نظر می‌رسد ضمن آنکه نقاط قوت صورت‌بندی‌های گذشته را دارد، لیکن به تکمیل نقصان‌های آن‌ها نیز پرداخته است.

شبهه بشری بودن قرآن کریم از جمله چالش‌های بنیادین در حوزه قرآن‌پژوهی معاصر است که در شبه‌قاره هند صورتی نظام‌یافته به خودگرفته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد این جریان فکری در سه مرحله به بلوغ رسیده است: در مرحله شکل‌گیری، شاه ولی‌الله دهلوی با تأکید بر وحی معنایی و رؤیاپنداری وحی، بنیان‌های اولیه را پی‌ریزی کرد. در مرحله تثبیت، سید احمدخان با عقل‌گرایی افراطی و خوانش طبیعت‌بنیاد از دین، اقبال لاهوری با خوانش تجربه‌گرایانه از وحی، و غلام احمد پرویز با زمینی‌سازی مفاهیم قرآنی، به توسعه این گفتمان پرداختند. در نهایت، فضل الرحمن در مرحله اوج‌گیری با ارائه «نظریه دوحرکتی»، این رویکرد را نظام‌مند ساخت. حاصل این فرآیند، ایجاد شکافی معرفت‌شناختی با سنت تفسیری پیشین و تقویت انگاره بشری بودن قرآن بود. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی ، به واکاوی فرآیند تکامل این اندیشه در منطقه شبه قاره هند می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این جریان فکری منجر به شکل‌گیری نظریه‌ای نظام‌یافته در باب بشری‌انگاری قرآن گردیده و پیامدهای قابل توجهی در حوزه تفسیر و کلام اسلامی به همراه داشته است.

جمعیت، پدیده‌ای پیچیده و چندوجهی است که به‌عنوان یک مسأله‌ی راهبردی و عامل کلیدی در پایداری و پویایی جوامع، همواره مورد توجه اندیشمندان علوم اجتماعی بوده است. مطهری،فیلسوف و متفکر برجسته‌ی مسلمان، با ارائه‌ی تحلیل‌های عمیق اجتماعی و فرهنگی، به موضوع جمعیت پرداخته است. این نوشتار با هدف بررسی تبیین‌های اجتماعی و فرهنگی علامه مطهری در خصوص جمعیت نگارش یافته است. روش تحقیق در این پژوهش، اسنادی و کتابخانه‌ای بوده و داده‌ها از طریق بررسی آثار ایشان جمع‌آوری و با استفاده از روش تحلیل مضمون پردازش شده است تا بتوان تصویری جامع از دیدگاه ایشان در مورد جمعیت ارائه کرد. یافته‌ها بیانگر آن است که استاد مطهری، از یک‌سو به نقد اندیشه‌ جمعیت‌شناسان مخالف کثرت جمعیت پرداخته و از سوی دیگر کنترل موالید پس از انعقاد نطفه را مخالف آموزه‌های دینی دانسته و پی‌آمدهای آن را برای بشر مخاطره‌آمیز قلمداد کرده‌اند. ایشان فرزندآوری را امری فطری و دارای کارکردهای بسیار دانسته و به شبهات در خصوص فرزندآوری پاسخ داده‌اند. از نظر ایشان کنترل موالید در جوامع اسلامی، سیاستی استعماری است که پیآمدهای ناگواری برای بشریت دارد. از نظر او تحدید نسل نتیجه خروج خانواده از کانون تربیت نسل است. وی فرزند را سرمایه زندگی، عامل بقا نوع، تاثیرگذار در شخصیت والدین، کمال افرین برای مادر و دارای کارکردهای معنوی می‌داند. او شبهات پیرامون افزایش جمعیت را مردود دانسته و معتقد است جمعیت عامل فقر و دشمن زیبایی زن نبوده و روزی فرزندان تضمین شده و آنان نه دشمن انسان که به مثابه عاملی برای آزمایش والدین در مسیر رشدشان هستند.مطهری را می توان در شمار اندیشمندانی دانست که به جمعیت متناسب، باور دارند. رویکرد ایشان، مبتنی بر جریان حکم ثانوی در مسائل مهم اجتماعی است.

بررسی روندهای ایدئولوژیک و استراتژیک گروه «تحریر الشام» به عنوان پیش‌نیازی کلیدی برای پیش‌بینی تحولات آتی سوریه و خاورمیانه، از اهمیت بالایی برخوردار است. این پژوهش با هدف تحلیل تحولات این گروه جهادی سوری (که از انشعاب جبهه النصره شکل گرفت) انجام شده است.محور اصلی تحقیق، تغییرات بنیادین در هویت ایدئولوژیک گروه و تصمیم آن برای فاصله‌گیری از سازمان القاعده و اعلام استقلال از آن است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیلی-توصیفی و استناد به منابع کتابخانه ای معتبر همچون اسناد گروه‌های جهادی و مقالات ژئوپولیتیک، اثرات این تحولات را بر انسجام درونی تحریر الشام، روابط آن با سایر گروه‌های جهادی (به‌ویژه داعش) و پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی مورد بررسی قرار می دهد. یافته‌ها نشان می دهد تغییرات اساسی در هویت ایدئولوژیک تحریر الشام، عمدتاً ناشی از فشارهای داخلی و خارجی و ضرورت تطبیق با شرایط محلی سوریه بوده است. این تغییرات نه‌تنها به تقویت نفوذ منطقه‌ای این گروه انجامید، بلکه موجب بروز شکاف‌های داخلی و ایجاد چالش‌های جدید در روابط بین‌المللی و منازعات منطقه‌ای نیز شد. اهمیت این تحقیق در ارائه تحلیلی دقیق‌تر از جایگاه تحریر الشام در جنگ داخلی سوریه و ارزیابی تأثیر تحولات آن بر ائتلاف‌ها و تهدیدات امنیتی خاورمیانه آشکار می‌شود.

این مقاله به بررسی و مقایسه دیدگاه‌های محمد عابد الجابری و علامه طباطبایی درباره عقلانیت شیعه می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تفاوت این دو رویکرد در توصیف ماهیت و ساختار عقلانیت شیعه و ارزیابی انتقادی ادعای الجابری در نسبت دادن عقلانیت شیعه به هرمس‌گرایی است. در این راستا، مقاله تلاش می‌کند با تکیه بر آثار این دو متفکر و با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، وجوه تمایز و نقاط ضعف و قوت هر دیدگاه را آشکار سازد. پرسش اصلی پژوهش این است که تمایز نگاه الجابری و علامه طباطبایی در تبیین عقلانیت شیعه چیست و کدام رویکرد، بازنمایی دقیق‌تری از واقعیت فکری تشیع ارائه می‌دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که از دیدگاه علامه طباطبایی، عقلانیت شیعه بر دو بنیان اساسی استوار است: نخست، کرامت ذاتی انسان که بر عقل و فطرت الهی او مبتنی است و زمینه رشد و هدایت را فراهم می‌آورد؛ دوم، هدایت امامان معصوم که عقلانیت را در مسیر صحیح خود هدایت می‌کنند و انسان را از انحرافات بازمی‌دارند. بر این اساس، عقلانیت شیعه نه تنها مستقل از آموزه‌های هرمسی است، بلکه نظامی منسجم و الهام‌گرفته از تعالیم وحیانی و معصومین دارد که آن را از دیگر نظام‌های فکری متمایز می‌سازد. مقاله در نهایت نشان می‌دهد که تحلیل الجابری از عقلانیت شیعه، به‌ویژه در نسبت آن با هرمس‌گرایی، فاقد استحکام نظری و ناسازگار با مبانی فکری تشیع در اندیشه علامه طباطبایی است.