جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

احکام خویشتن‌داری از لذت جنسی نادرست یکی از قواعد اخلاقی و فقهی مهم آیین بودا و خاص غیررهروان یا توده عوام بودایی است. زیرا هرگونه لذت جنسی برای رهروان نادرست است. از آن جهت که تجرّد، شرط پیروی از راه بوداست؛ تجرّد صرف ازدواج‌نکردن نیست، بلکه به معنای پرهیز از هرگونه لذت‌ جنسی است. خویشتن‌داری از «لذت جنسی نادرست» که در آغاز صرفاً به ممنوعیت آمیزش با «زنان ممنوعه» تعریف شده بود، به تدریج به ممنوعیت نزدیک شدن به مجاری نادرست، مکان نادست، زمان نادرست و شریک نادرست و مانند این‌ها گسترش یافت. این جستار به وارسی عوامل چرخش «لذت جنسی نادرست» از یک قاعده ساده بازدارنده به انبوهی از قواعد پیچیده و محدودکننده‌تر می‌پردازد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی بدنبال پاسخ به پرسش چرایی سخت شدن احکام مربوط به لذت جنسی نادرست غیررهروان؟ نشان خواهد داد دلیل سخت شدن احکام مربوط به غیررهروان این بود که رهروان بودایی در وضع قواعد برای غیررهروان از همان احکام مربوط به خود استفاده کردند تنها به این دلیل که در آغاز بودا برای غیررهروان قواعد خاص و جداگانه تعیین نکرده بود.

یکی از عناصر بنیادین، اثرگذار و مورد اجماع در شکل‌گیری آرمان‌شهر، حضور شاه ‌آرمانی یا حاکمِ حکیم است. در دین زرتشتی، شاه ‌آرمانی و نظام شاهی، جایگاهی قدسی و الهی دارند. در آیین کنفوسیوس، شاه آرمانی با پرورش فضیلت‌های اخلاقی و حکمت، پیوندی ناگسستنی برقرار می‌کند. این مقاله با هدف بررسی بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس، با رویکردی تحلیلی-نظری و به روش کتابخانه‌ای-توصیفی نگاشته شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش، بررسی و مقایسهٔ بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی و نقش او در جامعه و در شکل‌گیری آرمان‌شهر، با تأکید بر حکومت حاکم حکیم در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس است. بر پایهٔ یافته‌های پژوهش؛ تربیت، خرد، عدالت، عمل به فضایل اخلاقی و گسترش آن در جامعه، و نیز انجام مناسک توسط شاه ‌آرمانی، از وجوه اشتراک به ‌شمار می‌رود؛ در مقابل، فرّه ایزدی، اصالتِ نژاد و موروثی بودن پادشاهی، از وجوه افتراق به ‌حساب می‌آید. پرسش اصلی این است که بایسته‌ها و صفات شاه ‌آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس کدام است. همچنین این پرسش مطرح است که وجوه افتراق و اشتراک صفات و بایسته‌های شاه‌ آرمانی در این دو سنت دینی و فلسفی چیست.

مری دیلی در آثار خود، فلسفه و الهیاتی نو، پدید می‌آورد که بر پایۀ تجربۀ خاص زنان از ایمان به خدا استوار است. او می‌کوشد جنسیت‌زدگیِ نهفته در مفاهیم، الگوها و زبان مسیحیت را آشکار سازد و آن را عامل سرکوب، نادیده‌انگاری تجربۀ زنان و مانعی در راه کمال انسانی آنان معرفی کند. دیلی در پی آگاهی‌بخشی و تحققِ «هست‌شدن» زنان است؛ با این‌حال، شماری از اندیشمندان با دیدهٔ تردید بدان نگریسته‌اند و با طرح پرسش‌هایی دربارۀ چگونگی و فرایند این آگاهی، این دغدغه را پیش نهاده‌اند که آیا اشتراک‌گذاری چنین آگاهی‌ای میان زنان، توان برانگیختن تحولی ژرف در آنان و جامعه را خواهد داشت یا نه. این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی دیدگاه‌های او در سه اثرِ کلیسا و جنس دوم، فراسوی خدای پدر، و زن-بوم‌شناسی، به این نتیجه دست می‌یابد که دیدگاه‌هایی که وی به‌عنوان «قانون کلی» عرضه کرده است، قابلیت تعمیم نداشته و افزون بر وجود دوگانگی در برخی آرا، بسیاری از متألهان فمینیست نیز آن‌ها را مورد انتقاد قرار داده و به چالش کشیده‌اند.

بحث دربارۀ «ماهیّت»، «خاستگاه»، «کارکرد»، «علت وجودی»، «لطایف باطنی» و «مشخصه‌های خاصِ» کالبد جسمانی را می‌توان ذیل عنوانِ «فلسفۀ بدن» طرح و واکاوی کرد. در فرهنگ‌های باستانی، انتساب معنای دینی به بدن و اهتمام به هویت و ساحت‌های آن، به‌منزلۀ راهبردی نسبتاً عینی برای تأمین شرایط ضروری سعادت غایی (لذّت پایدار)، بیش از همه در دین رازآلود مصر باستان (۳۱۰۰ ق.م-۳۰۰ ق.م) نمایان است. این پژوهش بر محور پرسش‌های زیر سامان یافته است: 1. بر پایۀ چه شواهدی می‌توان از برخورداری بدن از معنای قدسی نزد مصریان باستان سخن گفت؟ 2. میان اندیشۀ خلود (سعادت غایی) و سلامت بدن چه نسبتی برقرار است؟ 3. از دیدگاه دینی مصر باستان، سازۀ انسان از نظر ساختاری چه ماهیتی دارد؟ بر پایۀ این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته، روشن می‌شود که از منظر انسان‌شناسیِ اسطوره‌ایِ مصر باستان، بدن انسان افزون بر خاستگاه مینوی، از نظر ساختاری همچون مجموعه‌ای بسیار منظم، موجودیتی مرکب، متحد و همگن دارد؛ به‌گونه‌ای که «کا» (قوۀ تفکر)، «با» (نیروی حیات)، «خاط» (جسم)، «آخ» (خود دگرگون‌شده) و «اِیب/هاتی» (قلب) اجزای اصلی آن به ‌شمار می‌آیند. با این‌همه، بقای جاودانۀ انسان مطلقاً در گرو آن است که «خاط» (بدن جسمانی) سلامت و کمال فیزیکی خویش را حفظ کند؛ و همین امر فلسفۀ اصلی رواج صنعت مومیایی در مصر باستان محسوب می‌شود.

ملل و نحل‌نویسی، به‌عنوان شاخه‌ای از تاریخ‌نگاری مذهبی در قرون اسلامی، بازتاب‌دهندۀ تقابل‌های ایدئولوژیک آن دوره است. در این میان، فرقهٔ مزدکیه به‌سبب آموزه‌های اجتماعی جنجال‌برانگیز خود، همواره در کانون توجه این منابع قرار داشته‌اند. این پژوهش با طرح این پرسش اصلی آغاز می‌شود که نگرش ملل و نحل‌نویسان تا پایان سدهٔ هفتم هجری نسبت به مزدکیه چگونه بوده و چه عواملی در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است. از نظر ماهیت، تحقیق حاضر تاریخی-تحلیلی و از نظر شیوۀ گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای است. پژوهش با مطالعۀ انتقادی نُه متن کلیدی فرقه‌شناسی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نگرش به مزدکیه در این متون ثابت و یکسان نبوده، بلکه متأثر از بستر سیاسی-مذهبی دوران هر مؤلف شکل گرفته است. مهم‌ترین دستاورد این تحقیق، کشف الگوی گفتمانی مشترک در نسبت دادن اتهام ثنویت، اباحی‌گری و تناسخ به مزدکیه است؛ اتهاماتی که هدفی جز طرد دگراندیشان و تضعیف رقبای مذهبی نداشته‌اند. این پژوهش همچنین به تمایز روشن میان «مزدک تاریخی» و «مزدکِ برساختۀ متون فرقه‌شناسی» دست یافته و نشان می‌دهد که روایت این متون بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، بازتاب‌دهندۀ رقابت‌های گفتمانی حاکم بر جهان اسلام است.

ویژگی بارز انسان معاصر، که زندگی در عصر تلفیقِ مدرنیته و پست‌مدرنیته را تجربه می‌کند، بر تجربه‌گرایی استوار است. انسان امروزی می‌کوشد تا امور را ابتدا با حواس خود تجربه کند و سپس آن را به‌مثابۀ باور بپذیرد. از سوی دیگر، انتخاب الگوی عرفانی به‌عنوان استاد، و تبعیت از دستورات او برای درک تجربۀ عرفانی، در نگاه اول امری پیش‌دستانه نیست که در مراحل ابتدایی سلوک عرفانی میسّر باشد، بلکه پدیده‌ای است پسینی که تحقق آن مستلزم گذشت زمان و التزام به دستورات چنین الگویی است. پرسش محوری این پژوهش چنین است: آیا انسان معاصر، با توجه به ویژگی‌های تجربه‌گرایانۀ خود، توان دستیابی به چنین الگویی را دارد؟ و در صورت امکان، صلاحیت خویش را چگونه می‌تواند به اثبات برساند؟ یافتۀ اصلی این پژوهش آن است که انسان مدرن نه‌تنها توانایی یافتن چنین الگویی و تشخیص صلاحیت او را دارد، بلکه این تشخیص صرفاً در شمار امور پسینی قرار نمی‌گیرد؛ همچنین با اتکا به خرده‌تجربه‌های پیشینی نیز می‌توان به مشروعیت و صلاحیت او دست یافت و در نتیجه، حجت بر سالک برای تبعیت از او تمام می‌شود. روش تحقیق این پژوهش، موردپژوهی است؛ بدین ترتیب که کنش‌های لازم در مسیر سلوک عرفانی با ویژگی‌های انسانِ امروزی مقایسه و سنجش شده و راهکاری برای امکانِ ورود او به این عرصه پیشنهاد شده است. در این راستا، از پروژۀ «اخلاق اصالت» چارلز تیلور به‌مثابۀ چارچوبی روش‌شناختی با رویکردی پست‌مدرن بهره گرفته شده و الگوپذیری به‌عنوان راهکاری واسط و تجربه‌بنیان، میان دیدگاه‌های سنتی و پست‌مدرن پیشنهاد شده است.

مقالۀ حاضر به‌دنبال تبیین جامعه‌شناختی زمینه‌ها و بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که چه عواملی، اعم از داخلی و خارجی، در شکل‌گیری این جریان مؤثر بوده‌اند. همچنین این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهائیت صرفاً محصول دخالت‌های استعمار خارجی بود یا برآمده از شرایط اجتماعی داخلی ایران. نوع پرسش پژوهش از سنخ «چرایی» و هدف آن «تبیین» است؛ یعنی شناسایی عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیدایش بهائیت. بدین‌منظور پژوهش حاضر از نظریۀ تحول انقلابی چالمرز جانسون بهره می‌برد. روش بررسی موضوع، مطالعۀ موردی تاریخی است که در آن برای گردآوری اطلاعات از روش اسنادی و برای تحلیل داده‌ها از روش تطبیق الگو بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جریان بابیت و بهائیت با طرح اندیشه‌های برابری‌خواهانه و عرضۀ روایتی تازه از مذهب شیعه -که در پیوند با اندیشه‌های تصوف ایرانی و حکمت یونانی شکل گرفته بود- زمینه‌ساز تضادهای ارزشی در جامعۀ ایران شدند. همچنین، با قرار گرفتن ایران در زمرۀ کشورهای پیرامونی نظام جهانی، بستر برای نفوذ و حمایت دولت‌های روسیه و بریتانیا از بابیت و بهائیت فراهم آمد؛ حمایتی که با هدف تعمیق شکاف‌های ارزشی و اجتماعی در جامعه ایرانی دنبال می‌شد. این شرایط، در کنار نابسامانی‌های اجتماعی، سرانجام به شورش ایدئولوژیک بابیت و بهائیت در ایران قرن نوزدهم انجامید.‌

بازتاب باورها و آیین‌های کهن در قالب کنایه، تلمیح و نماد، یکی از ویژگی‌های برجستهٔ آثار ادبی فارسی -چه در متون کلاسیک و چه در ادبیات عامیانه- است. در میان نمادهای گوناگون، اسب جایگاهی ویژه در فرهنگ ایران باستان دارد؛ جایگاهی که هم در کارکردهای عملی آن در جنگ‌ها و مأموریت‌های مهم، و هم در نمودهای نمادین آن در ادبیات دینی (ودایی و زرتشتی) و به‌عنوان مرکب خدایان و فرشتگان، جلوه‌گر می‌شود. اهمیت اسب در آیین میترا -آیینی که بعدها به اروپا راه یافت و بر شیوهٔ زندگی شوالیه‌های رومی نیز اثر گذاشت- به‌روشنی دیده می‌شود. این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل بار معنایی نماد اسب در آیین مهر و تبیین جایگاه آن در ایران باستان، به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد: ۱. نماد اسب در آیین مهر چه معانی و دلالت‌هایی داشته است؟ ۲. اهمیت اسب در فرهنگ ایران باستان بر چه مبنایی استوار بوده است؟ این پژوهش با استناد به کهن‌ترین گزارش‌های تاریخی، منطقهٔ کیلیکیه در آسیای صغیر را به‌عنوان یکی از مراکز اصلی آیین میترا بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اسب در اسطوره‌های ایران باستان، افزون بر دوگانگی نمادینِ مرگ و زندگی، در بسیاری از فرهنگ‌ها و ادیان، به‌صورت نماد خورشید و پیروزی نیز نمود یافته است. در پایان، پژوهش حاضر به این نتیجه می‌رسد که در باورهای قومی و اساطیری، اسب نمادی از نجابت خانوادگی و آمادگی برای خدمت در هر دو عرصهٔ صلح و جنگ تلقی می‌شده است.

در ثبت تبارنامه عیسی مسیح به‌وسیلۀ متی، نام مادرانی آمده است که پیش‌تر دچار گناه شده‌اند و الهی‌دانان مسیحی، به‌ویژه کاتولیک‌ها، به بررسی جایگاه این زنان در شجره‌نامه اهتمام ورزیده‌اند. این مقاله به چهار رویکرد اصلی الهی‌دانان مسیحی می‌پردازد: نخست، رویکرد قومیتی که نشان می‌دهد متی قصد داشته نقش غیریهودیان را در تاریخ ظهور عیسای منجی برجسته سازد؛ دوم، رویکرد کلامی، براساس آن متی با درج نام زنان گنهکار در تبارنامه، مقدمه و تأیید الهی برای بارداری ناخواسته و چالش‌برانگیز مریم فراهم کرده است؛ سوم، رویکرد جنسیتی که اهمیت نقش زنان در نقشۀ الهی برای تولد مسیح را نشان می‌دهد؛ و چهارم، رویکرد تاریخی که خداوند منجی آخرالزمان را از نسل ملل گوناگون معرفی می‌کند. اگرچه منابع اسلامی به‌طور صریح بر طهارت نسب عیسی مسیح تأکید نکرده‌اند، سلسله‌نسب ایشان تا ابراهیم بدون هیچ‌گونه شبهۀ جنسی دانسته شده است. به نظر می‌رسد برخی از این رویکردها ظرفیت مناسبی برای مطالعات تطبیقی و ادیانی دارند و در برخی موارد، رهیافت مشترکی دربارۀ اهمیت نسب‌شناسی انبیا در اسلام و مسیحیت مشاهده می‌شود که می‌تواند در پژوهش‌های آتی راهگشا باشد.

امروزه موضوع «تعامل سازنده میان اقلیت‌ و اکثریت» مورد توجه جامعۀ جهانی است و در ایران نیز همزیستیِ پیروان ادیان، همواره با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. این پژوهش با هدف بررسی چگونگی تعامل با اقلیت‌های دینی در جمهوری اسلامی ایران سامان یافته است. در این مطالعه، با توجه به حضور ارزشمند پیروان ادیان الهی در ایران، تلاش شد چالش‌های موجود در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، دینی و سیاسی برای تحقق تعامل مطلوب اکثریت با اقلیت‌های دینی شناسایی و راهکارهایی برای رفع آن‌ها ارائه گردد. برای دستیابی به این هدف، پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوا صورت پذیرفت. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه بود و جامعۀ نمونه، شامل ۲۶ نفر از صاحب‌نظران ادیان مختلف در جمهوری اسلامی ایران (مسلمان، زرتشتی، مسیحی و یهودی) انتخاب شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که هرچند قوانین جمهوری اسلامی ایران ظرفیت‌ها و امکانات قابل‌توجهی برای اقلیت‌های دینی فراهم کرده و در حال گسترش است؛ اما تحقق تعامل مطلوب با اقلیت‌های دینی مستلزم الزامات و عناصری است که به نگاهی عمیق، کارشناسی و متفاوت نیاز دارد. این عوامل در پژوهش حاضر در چهار بخش دسته‌بندی شد: عوامل حقوقی و قانونی، عوامل فرهنگی، عوامل اجتماعی و عوامل دینی. براساس یافته‌های پژوهش، می‌توان از راهکارهایی همچون: «تضمین حقوق دینی در قوانین و سیاست‌ها، پذیرش تنوع مذهبی در ساختار اجتماعی، تقویت گفتگوی بین ‌مذهبی و همکاری‌های دینی، حمایت از مشارکت اقلیت‌های دینی در عرصه‌های عمومی و سیاسی، تضمین امنیت و عدالت برای آنان و ارتقای آگاهی و آموزش دربارۀ حقوق اقلیت‌ها»، به تعامل مطلوب با این گروه‌ها دست یافت.