جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خانواده شالوده­ی جامعه و از مهم‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده‌ی آن است. بحث از این بنیان اجتماعی در آراء و نظریه‌های مصلحان اجتماعی که ازجمله مهم‌ترین آن‌ها پیامبران‌اند، نشان از اهمیت آن دارد. رهبر معظم انقلاب، حضرت آیه الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی)، نیز به‌عنوان رکنی اساسی در جامعه‌ی اسلامی به این مهم پرداخته‌اند. در ایران اسلامی مشکلات عدیده‌ای نظیر کاهش رغبت به ازدواج، افزایش سن جمعیت و کم‌جمعیتی خانوارها و ... به چشم می‌خورد. این پژوهش در نظر دارد تا با روش توصیفی تحلیلی با قرآن‌کاوی اندیشه‌ها و بیانات مقام معظم رهبری مباحث راهبردی در زمینه‌ی برون­رفت از مشکلات را استخراج، بررسی و تنظیم نماید. همچنین با تبیین مبانی قرآنی دیدگاه­های رهبری در مورد ارائه تعریف منقح از خانواده، معیارهای ازدواج، بیان کارکردها و عوامل تحکیم خانواده نسبت به راهکار عملی جهت تحقق فرمایشات ایشان اقدام گردیده است.

سنن الهی قوانین خداوند متعال برای جهان آفرینش و زندگی انسان‌هاست و خداوندی که حکیم، عالم و خالق موجودات است، بهترین قوانین را برای زندگی بشر وضع کرده است. پس برای بهبود زندگی اجتماعی بشر، باید اصول مدیریت جامعه مبتنی بر سنن الهی باشد. یکی از سنت‌های تکوینیِ مربوط به زندگی اجتماعی و دنیوی مردم، سنت الهی تغییر اجتماعی است. این سنت بدین معناست که مردم قادرند وضعیت جامعه‌ی خود را از وضعیت مطلوب به وضعیت نامطلوب و بالعکس تغییر دهند. حال این سؤالات مطرح است که اصول مدیریت جامعه مبتنی بر این سنت الهی چیست؟ شرایط تحقق این سنت الهی در جامعه چیست؟ در این مقاله با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با بهره‌گیری از آیات و روایات، به این مسائل پاسخ داده می‌شود. تغییر روحی و باطنیِ افرادِ تأثیرگذار بر جامعه، شرط تحقق این سنت الهی است. اصول مدیریت جامعه که مبتنی بر سنت تغییر اجتماعی است، عبارتند از: 1. اصل جلوگیری از رواج فساد، فحشا و عصیان در جامعه، 2. اصل توجه مدیران به درون جامعه، 3. اصل مردم‌داری، 4. اصل باورمندی مردم به سنت الهی تغییر اجتماعی.

در آیه 23 سوره شوری، قرآن کریم به مسلمانان امر شده، در قبال نعمت هدایتی که توسط پیامبر اسلام (صل الله علیه وآله و سلم) به ایشان رسیده مزدی پرداخت کنند. این مسئله با سیره انبیاء پیشین که از امت‌هایشان مزد نخواسته و مزد خود را به عهده خداوند متعال می‌دانستند (الشعراء/ 109، 127، 145، 164، 180)؛ تفاوت دارد. لذا این تحقیق با موضوع پذیرش ولایت ائمه اطهار (علیهم‌السلام) التزام عملی به آیه مودت، به دنبال پاسخ به این سؤال است که؛ چه رابطه‌ای بین پذیرش ولایت اهل‌بیت (علیه‌السلام) و پرداخت اجر رسول اکرم (صل الله علیه وآله و سلم) وجود دارد می‌باشد؟ با استفاده از روش تحلیل محتوایی داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی به نتایج ذیل دست یافته است: مودت، محبتی است که اثرش در اعمال شخص محب ظاهر می‌شود. دوست داشتن همراه با تبعیت از ائمه اطهار (علیهم‌السلام) پرداخت اجر رسالت رسول خدا است و این دستمزدی نیست که شخص پیامبر اکرم (صل الله علیه وآله و سلم) از آن بهره‌مند گردند، بلکه آثار و برکات آن به شخص محب بازمی‌گردد؛ و از مهم‌ترین آثار آن ابراز محبت و به دنبال آن پذیرش ولایت ایشان است؛ و نتیجه این دوستی حرکت در مسیر بندگی و قرب الهی است.

ماهیت وحی در قرآن کریم یکی از مباحث چالشی متفکران مسلمان محسوب می‍گردد. هرچند انکار وحی زبانی از همان نزول قرآن کریم مطرح بوده اما اکنون به دلیل وجود تفکر تجربه نبوی در پیامبر (ص) پررنگ‍تر شده است. برخی از نواندیشان عصر حاضر معتقدند با تکیه بر مباحث زبان‍شناسی، قرآن باید گوینده انسانی داشته باشد و از سوی دیگر دلیل برای اثبات زبانی بودن وحی از سوی پیامبر (ص) وجود ندارد. درحالی‌که با مراجعه به مباحث زبان‍شناسی قرآن و همچنین دلایل قرآنی متعدد می‍توان ثابت نمود که وحی قرآنی یک وحی زبانی بوده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به بررسی ادله اثبات وحی زبانی با رویکرد زبان‍شناسی قرآن می‍پردازد. دستاورد حاصل از این پژوهش نشان می‍دهد بر اساس مباحث زبان‌شناسی و تأکید بر وجود متکلم و ویژگی‍های مخاطب همچنین دلایل متعدد قرآنی می‍توان وحی زبانی در قرآن را اثبات نمود.

اثبات حقانیت قرآن کریم از مهم‍ترین مسئله‍هایی بوده که دانشمندان مسلمان از دیرباز به آن اهتمام ‍ورزیده‍اند. در این میان، گاهی به‌جز دلیل تحدّی، دلایل نوینی نیز برای این حقانیت یادشده است؛ ازجمله، این‍که برخی از پژوهشگران معاصر با تأکید بر گواهی خداوند متعال و امام‌علی (ع) بر حقانیت قرآن در آیۀ پایانی سورۀ رعد و با استدلال بر گسترۀ دانش امام‌علی (ع) و نیز اوج بلاغت و سخن‍دانیِ ایشان، گواهی ایشان را بر این‍که قرآن کریم جز از سوی خداوند نمی‍تواند باشد، دلیلی جداگانه در اثبات اعجاز این کتاب دانسته‍اند. در مقالۀ پیش رو، تلاش شده تا با روش تحلیلی انتقادی به واکاوی این برداشت از این آیه پرداخته شود و با توجه به قرینه‍های درون‍متنی (واکاوی سیاق آیه و نیز مقایسۀ آن با آیات همانند)، برون‍متنی (ناموجّه‍بودن استدلال به گواهی ذی‍نفع در نزد عرف و لزوم رفع دوگانگی میان گواهی خداوند با گواهی امام (ع) در آیه) و تاریخی (بررسی زمان نزول آیه) به این نتیجه رسیده ‍شد که اشاره به گواهیِ پیش‍گفته در این آیه، ظاهراً تنها در مقام خطابه‍ای و برای تأثیرگذاری روانی بر دشمنان اسلام و یا دلداری به پیامبر (ص) بوده و در این مقام نبوده که دلیلی جداگانه بر حقانیت پیامبر (ص) و قرآن کریم بیان نماید.

از دیرباز بهره‌گیری از رؤیا در میان مدعیان مهدویت جایگاهی ویژه داشته و چون دلایل کافی در اثبات ادعای خود ندارند با تطبیق نادرست آیات و روایات این باب، موجب انحراف در جامعه منتظر شده‌اند. از جمله مدعیان «احمد اسماعیل بصری» است او می‌گوید: حضرت یعقوب نمی‌دانست که یوسف وصی و نبی بعد از اوست و این مهم را بعد از رؤیای یوسف به دست آورد و برادران یوسف با این خواب توانستند نبوت یوسف را بفهمند. در نتیجه خواب می‌تواند راه شناخت حجت الهی باشد. هدف در پژوهش حاضر؛ تبیین و تحلیل تطبیقات قرآنی احمد بصری در دلالت آیات قرآن بر تشخیص حجت الاهی از راه رؤیا و ابطال آن‌ها به‌روش توصیفی ـ تحلیلی است. یافته‌ها حاکی از آن است که عدم ‌توجه به سیاق آیات، دخالت پیش‌فرض‌ها، سلایق شخصی در چگونگی استنباط و برداشت نادرست از روایات تفسیری و تفسیر به رأی بدون پشتوانه نقلی و عقلی مقبول، ‌موجب تطبیق نادرست آیات قرآن بر شخص خاص انجامیده است. در پژوهش های انجام شده با موضوع شناخت حجت الاهی از طریق خواب، غالبا مستندات روایی احمد اسماعیل بصری مورد نقد و نظر قرار گرفته در حالی که تحقیق پیش‌رو با نگاهی جامع، مستندات قرآنی احمد اسماعیل بصری درباره شناخت حجج الهی از طریق رؤیا را در چارچوبی منطقی و استدلالی مورد نقد قرار داده و منتج است به اینکه مستندات قرآنی احمد بصری درباره شناخت حجج الهی از طریق رؤیا با معیارهای درست تطبیق سازگار نیست.

نفی بأس از جمله‌ی تعبیرات پرکاربرد در منابع روایی است. مشهور فقهای امامیه، مفهوم نفی بأس را، در فرض تجرد از قرائن، جواز و نفی تحریم دانسته‌اند و اثبات بأس را مفید مطلق مبغوضیت و معنایی اعمّ از تحریم و کراهت برشمرده‌اند. واکاوی مفهوم بأس و دقت در کاربست‌های قرآنی و روایی آن نشان می‌دهد که استعمال این ماده‌ی لغوی در حوزه‌ی تشریع، متناسب با مفهوم عذاب و عقاب است و به تبع این تناسب، بایستی، به اتخاذ رویکردی نو درباره‌ی این مفهوم پرداخت. به نظر می‌رسد مدلول نفی بأس، نفی تحریم و اثبات آن، اثبات تحریم است و دلالت اثبات بأس بر فساد، در گرو پذیرش استلزام فساد از تحریم مستفاد از آن است. به عبارت دیگر، اثبات بأس، بالمطابقة دلالتی بر فساد ندارد و استفاده‌ی فساد از آن منوط به پذیرش ملازمه‌ی نهی و فساد است که مشهور علمای اصول در عبادات آن را پذیرفته‌اند و در معاملات از قبول آن سر باز زده‌اند. در این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی مفاد این تعبیر پرداخته شده و سعی بر آن بوده است که با ارائه‌ی رویکردی مستدل درباره مفهوم نفی بأس، به رفع پاره‌ای از تعارضات روایی پرداخته شود.

تعمق معنا و وصول به مدلولات اثر ادبی‌ از طریق دال‌ها و علائم روساخت‌ موجود در متن، همواره از مهم‌ترین دغدغه‌ها و مسائل پیش روی ناقد در نقد ادبی بوده است‌. تحلیل گفتمان تلاش خود را به‌وسیله رویکردها و شاخه‌های گوناگون، در گره‌گشایی پیوند دوسویه زبان و جامعه بکار می‌گیرد و در پس متون و لایه‌های پنهان آن، به بررسی ایدئولوژی مؤلف می‌پردازد. از مشهورترین نظریه‌های حوزه گفتمان‌کاوی، رویکرد انتقادی نورمن فرکلاف است که می‌کوشد ضمن بیان ارتباط میان ملاک‌های درونی و برونی متن، قدرت حاکم بر جامعه‌ای را که متن در آن شکل گرفته است، با سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین موردبررسی قرار دهد. بر این اساس پژوهش حاضر درصدد است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی داستان حضرت ابراهیم (ع) را بر پایۀ نظریۀ گفتمان انتقادی فرکلاف در سطوح سه‌گانه تحلیل و ارزیابی کند. برآیند پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان ساختارشکنانه حضرت ابراهیم (ع) در آیات قرآنی، در راستای القای پیام تربیتی سازنده‌ای برای انسان‌ها بوده است. به‌عنوان‌مثال آنجا که حضرت صبر و استقامت خود را در برابر امتحانات الهی به تصویر می‌کشد و در راه هدایت مردم در معرض تهدید و آسیب قرار می‌گیرد، همگی نمونه‌هایی از پیام ارزندۀ یک واقعیت تربیتی است که برای عبرت و هوشیاری خوانشگران ارائه شده است.

مطالعه درباره محدثان هر بوم حدیثی و شناسایی گرایش‌های فکری ایشان و میزان فعالیت آنان در دوران گذشته امری شایسته پژوهش و توجه بیشتر حدیث پژوهان است که مورد غفلت قرار گرفته است. اثر حاضر با همین هدف و با روش توصیفی- تحلیلی نسبت به گزارش­های شیخ صدوق، به ارزیابی شخصیت حدیثی و جایگاه یکی از محدثان بوم ری می­پردازد. «علی بن عبدالله وراق رازی» در میان دانایان بوم ری چهره‌ای کمتر شناخته‌شده اما پرکار و موجه است. او افزون بر اشتغال به حرفه استنساخ کتب حدیثی، از دانش حدیث شیعی بهره برده است. در این پژوهش مشخص گردید او با بهره‌مندی از استادان برجسته­ای همچون سعد بن عبدالله اشعری قمی و علی بن ابراهیم قمی، فضایی متفاوت از حوزه حدیثی قم را در ری به نمایش گذاشت. وی در دانش‌های مختلفی همچون کلام، تفسیر قرآن آشنایی خاصی داشته است. صدوق در مشافهه حضوری و ملاقات مستقیم با او روایاتی را متفرداً از حوزه حدیثی کوفه و قم به ری به‌واسطه او منتقل نمود. تنها به‌واسطه صدوق است که این اندوخته­ها به جوامع روایی شیعی راه پیدا کرده است. همچنین وراق در انتقال احادیث کوفیان و قمیان به ری نقش مهمی ایفا کرده است؛ بومی که بازتاب روشنی از جریانات کوفی – قمی بوده که تشکیل‌دهنده شخصیت حدیثی و مکتوبات ابن‌بابویه‌اند.

دیدگاه اصولیان در تفسیر روایت «ان دین الله لا یصاب بالعقول» چگونه ارزیابی می‌شود؟ تحقیق پیش رو با روش تحلیلی ـ انتقادی دیدگاه‌های اصولیان در حاشیه این روایت را تحلیل کرده و به نقد و بررسی آن‌ها می‌پردازد. از منظر اصولیان دلیل عدم اصابت عقل با دین الهی، عدم احاطه عقل بر ملاکات احکام شرعی است و حکم عقل بدون اصابت حجت نیست. درنتیجه برای تأمین اصابت باید به عقل قطعی و عقل حاکم در عناوین کلی نظیر عدل و ظلم اکتفا کرد و حکم عقل در جزئیات و تطبیقات حجت نیست. در نقطه مقابل به نظر می‌رسد بین نفی اصابت و نفی حجیت ملازمه‌ای نیست و عقل می‌تواند نظیر سایر حجت‌های اصولی در عین امکان عدم اصابت، حجت باشد. از سوی دیگر موضوع این روایت نه عقل ظنی حاکم در جزئیات بلکه عقل غیرقابل احتجاج در سیره عقلائی است که به‌صورت خاص با عمل به قیاس در عصر حضور معصوم به تقابل با سنت ـ نه تقابل با روایت کاشف از آن ـ رفته است. لازمه دیدگاه اصولیان حمل نصوص فراوان حجیت عقل بر فرد نادر یعنی عقل قطعی حاکم در کلیات است. ضمناً صدور روایت مذکور به دلیل اشتمال بر روات ناشناخته و مخالفت با روح قرآن کریم محل تأمل است.