جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امیر نجم‌الدین حسن بن علاء سجزی دهلوی، از شاعران برجسته قرون هفتم و هشتم هجری، تأثیرپذیری عمیقی از قرآن کریم و معارف اسلامی در اشعار خود نشان داده است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی، به بررسی مضامین دینی و عرفانی در اشعار وی پرداخته و تلمیحات قرآنی و اصطلاحات عرفانی را از آثارش استخراج و تحلیل کرده است. بررسی موضوع نشان میدهد که در دیوان وی، تلمیحات گسترده‌ای به مفاهیم و قصص قرآنی، از جمله داستان‌های حضرت یوسف و حضرت نوح... مشاهده می‌شود. علاوه بر بهره‌گیری از آموزه‌های دینی همچون ایمان به خداوند، ایمان به معاد، ایمان به نبوت، دعوت به نماز و دعوت به وحدت... امیر حسن دهلوی در آثار خود به مبانی عرفانی و تصوف، به‌ویژه تحت تأثیر فرقه چشتیه، پرداخته است. وی با استفاده از تعبیرات و اصطلاحات عرفانی مانند بندگی، پارسایی، پاکبازی، تجرید، تجلی، تقدیر و دُرد... مفاهیم عرفانی را تبیین و آموزش داده است.

نسخۀ خطی تحفه اهل الوصول فی علم الفصول از صدرالدین محمد اشنهی و تحریر اسماعیل‌‌بن‌عبدالمؤمن اصفهانی در سدۀ هفتم هجری است. تاریخ کتابت نسخه، قرن دهم هجری است و در کتابخانۀ سپهسالار تهران نگهداری می‌شود. رسالۀ مذکور، اثری عرفانی با زبان ادبی برگرفته از مجالس عارفی در قرن هفتم هجری با نام اشنهی از یاران سهروردی صوفی است که از جانب شاگردش (اسماعیل اصفهانی) جمع‌آوری شده است. در این اثر مؤلف با بیانی مشحون از سجع و جناس و تشبیه، مفاهیم عرفان عاشقانه را توضیح داده است. کتاب شامل مباحثی از سنخ توحید و مناجات با خداوند، توصیف فضایل پیامبر (ص)، موعظه و تشویق به دوری از دنیا و... است. نسخۀ مذکور، سند بسیار معتبری از قرن هفتم هجری در شناساندن عرفان عاشقانۀ ایرانی است که با زهدگرایی سهروردیه و فلسفه‌گرایی عرفانی هم نسبتی مهم دارد. بازتاب اندیشه‌های ویژۀ مذهبی و سیاسی اشنهی، سبک نوشتاری ذوقی او در تأویل آیات و قرینه‌سازی‌های آهنگین زبانی از دیگر خصوصیات این اثر است.

با وجود اهمیت کلیدی کتاب المحبوب به عنوان عمده‌ترین نوشتۀ صوفی بزرگ قرن هفتم، شیخ سعدالدین حمویه (د. ۶۴۹)، تصویر تحقیقات مدرن از آن تا حد زیادی مبهم و در جنبه‌هایی نادقیق است. بررسی متن کتاب المحبوب بر اساس چندین نسخۀ خطی مهم باقی‌مانده از آن نشان می‌دهد که برخلاف تصور عموماً پذیرفته‌شده از سوی برخی محققین، آنچه که امروزه از متن این تصنیف در دسترس است صورت کامل آن نبوده و بخش قابل‌توجهی از فصل انتهایی آن که شامل مباحثی مهم بوده را در بر ندارد. این یافته دریچه‌ای کلیدی می‌گشاید برای حل برخی ابهامات اساسی حول اندیشۀ سعدالدین حمویه از جمله اینکه تبیینی ارائه می‌کند در خصوص چرایی فقدان برخی مضامین شیعی که افرادی از صوفیۀ اعصار گوناگون به کتاب المحبوب نسبت داده‌اند. در نبود این تبیین در دهه‌های اخیر، دسته‌ای از محققین مدرن، عدم سازگاری ظاهری میان گزارش شخصیت‌هایی چون عزیزالدین نسفی، سیدحیدر آملی، و نورالله شوشتری از تمایلات شیعی حمویه و متن موجود از کتاب المحبوب را سندی در تضعیف وثاقت دعاوی آنها گرفته و فراتر از آن، اساس وجود تمایلات شیعی سعدالدین حمویه را مورد تشکیک قرار داده یا دستکم آنها را کوچک‌نمایی کرده‌اند. مقالۀ حاضر از طریق بررسی متن‌شناختی چندجانبه نشان می‌دهد که از یک سو نکات مورد اشارۀ عزیزالدین نسفی در خصوص تمایلات اثنی عشری حمویه اساساً متکی به کتاب المحبوب نیست، و از سوی دیگر وضعیت مبهم انجامۀ کتاب المحبوب راه را برای رسیدن به یک ارزیابی قطعی در خصوص وثاقت گزارش‌های صوفیانی چون آملی و شوشتری می‌بندد.

السلوة فی شرایط الخلوة کتابی است که یکی از عارفان سلسلۀ کبرویه در موضوع خلوت نوشته است. خلوت‌نشینی از مهم‌ترین اصول آداب پیروان این طریقت بود و تنی چند از آنان رساله‌هایی با عنوان رساله در خلوت تألیف کرده‌اند یا کتاب‌هایی نوشته‌اند که موضوع اصلی آن عزلت و خلوت بوده است. رساله نجم‌الدین کبری با عنوان فی الخلوة، رسالۀ سیف‌الدین باخرزی با عنوان وقایع الخلوة و رسالۀ مجدالدین بغدادی با عنوان فی الخلوة و العزلة نمونه‌هایی از آن است. در آثار علاء‌الدوله سمنانی، عبدالرحمن اسفراینی و دیگران نیز رساله‌هایی با این عناوین یا شبیه آن موجود است. کتاب السلوة فی شرایط الخلوة و برخی دیگر از این رساله‌ها به زبان عربی نوشته شده‌اند. در این مقاله نگارنده با استناد به دستنویس‌های مختلف این اثر، تلاش می‌کند تصویر روشنی از کتاب و نویسندۀ آن به دست دهد و برای نخستین بار این اثر را که دربردارندۀ اطلاعات مهمی در مورد پیران کبرویه و رابطه ایشان با مریدان و آداب خلوت‌نشینی ایشان است، معرفی کند. همچنین در این پژوهش آشکار می‌شود که مترجم رسالۀ الی الهائم الخائف من لومة اللائم که پیش از این منتشر شده بود، نویسندۀ همین کتاب السلوة فی شرایط الخلوة است.

مجموعه رباعیات نزهةالمجالس که به همت جمال خلیل شروانی در نیمۀ اول قرن هفتم در منطقۀ شروان گرد آمده، دربردارندۀ حدود چهار رباعی کهن فارسی است. این رباعی‌نامۀ گرانقدر، طبق آنچه در قصیدۀ آخر نسخۀ خطی دیده می‌شود، برای مجلس خاص علاءالدین شروانشاه فراهم شده است. اغلب محققان، این شروانشاه را علاءالدین فریبرز فرزند گرشاسب نامیده‌اند؛ ولی برخی دیگر، او را علاءالدین فرامرز فرزند گشتاسب معرفی کرده‌اند. در مقالۀ حاضر، به تعیین هویت مُهدی‌الیه کتاب بر اساس سکه‌‌های به‌دست‌آمده از دوران حکومت حاکم شروان در نیمۀ اول قرن هفتم پرداخته‌ایم. طبق این اسناد، آن کسی که در فاصلۀ 622 تا 652 قمری حاکم شروان بوده، علاءالدین ابوالمظفر فریبرز بن گرشاسب بن فرخزاد نام داشته است. در سکه‌هایی که به نام او ضرب شده، نام سه تن از خلفای بنی‌عباس، یعنی الناصر لدین الله (575-622 ق)، المستنصر بالله (623-640 ق) و المستعصم بالله (640-656 ق) دیده می‌شود. طبق این اسناد، فرامرز و گشتاسب، دگرگشتۀ فریبرز و گرشاسب محسوب می‌شود و چنین افرادی در سلسلۀ شروانشاهان وجود خارجی نداشته‌اند. به احتمال زیاد، نزهةالمجالس بعد از 632 قمری به علاءالدین فریبرز اهدا شده است.

مسئلة رکود یا عدم پیشرفت فرهنگ و تمدن اسلامی و علل آن، از مسائل اصلی‌ای است که روشنفکران مسلمان به انحای مختلف، آن را عنوان و شرح و بسط داده‌اند. به نظر اکثر آنان، مانع اصلی این امر حکمت و عرفان اسلامی است که اجازه نداده است کشورهای اسلامی همچون کشورهای موسوم به غربی پیشرفت کنند. آنچه در این گفتار بررسی و سنجش می‌شود، ذکر عوامل مشهور از قبیل علمی، اجتماعی، سیاسی و جغرافیایی مؤثر که معمولاً در گسترش تمدن و فرهنگ مورد توجه است، نیست؛ بلکه تحقیق و بررسی و شرح و توضیح این مسئله است که اوّلاً، مفاهیم پیشرفت و تمدن و فرهنگ از مفاهیم بی‌سابقه و مدرن است که مسبوق به مبادی فکری خاصی (مدرن) است که فقط ابتدا در اروپا پیدا شد و گسترش یافت و لذا سابقه‌ای در هیچ‌یک از تمدن و تفکر اقوام غیر اروپایی، و از جمله اسلامی، حتی در قرون وسطای مسیحی ندارد. طرحی نو است که در تاریخ غربی عالم انداخته شده و اصولاً نه حکمت و عرفان اسلامی و مسیحی و نه چینی و هندی در بروز آن مانع و رادع نبوده‌اند؛ ثانیاً، حکیمان و عارفان مسلمان هیچ‌گاه با علم و دانایی مقابله نکرده و بلکه برعکس، در دورة قبل از مدرن، منشأ و مقوّم آنچه در دورۀ مدرن فرهنگ و تمدن خوانده می‌شود؛ مثلاً در عالم اسلام، همین حکمت و عرفان آنان بوده ‌است. بدین‌منظور، در ضمن مفاهیم اصلی مورد نظر، مثل تمدّن و فرهنگ و پیشرفت، تعریف و تاریخ پیدایش آنها بیان می‌شود.

از ویژگی­های دور دوم تاریخ فلسفۀ اسلامی که با ظهور حکمت اشراق سهروردی آغاز و با حکمت متعالیۀ ملاصدرا استمرار یافت، ادغام فلسفه اسلامی با عرفان وحدت شهود ایرانی و عرفان وحدت وجود ابن عربی است. سهروردی به قصد تجدید حیات حکمت حقیقی و با انتقاد از حکمت مشاء نشان داد که واژۀ فلسفه مترادف با فلسفۀ مشائی مرسوم و منحصر به اندیشه‌های ارسطویی نیست، بلکه حکمت راستین را سرچشمۀ دیگری است که با سرچشمۀ وحی و الهام انبیاء و اولیاء منطبق است. بنابراین، اصل معنای «حکمت»، به معنای«حکمت الهیه» مورد توجه و تأکید سهروردی و حکمای متأخر چون ملاصدرا بوده است. مسئله این پژوهش، بررسی روش، رویکرد و مبنای سیر تغییر و تطور معنای «حکمت» در نزد سهروردی و ملاصدرا است. چگونه حکمت در این مسیر تدریجاً به دین اسلام و تشیع تقرب یافته است؟ یافته‌ها: تغییر روش، توسع در معنای عقل و توسع در روش عقلی با کشف و شهود و قرآن و احادیث و مبنای نظریه انوار در سهروردی و نظریه اسماء و صفات در ملاصدرا است. بر این اساس سهروردی با قصد احیای حکمت نوری ایرانی، مسیر بومی‌سازی را شدت بخشید و ملاصدرا با پیوند با عرفان ابن عربی و نظریه ولایت آن هدف را به کمال رساند.

یکی از مریدان حلقۀ صوفیانۀ نجم‌الدین کبری (م. 618 ق) فردی با نام زنگی بسکردی بوده که نخستین بار علاء‌الدوله سمنانی (م. 736 ق) حکایتی از وی یاد کرده است. در این حکایت زنگی در برابر مجدالدین بغدادی (م. 606 ق) قرار می‌گیرد و هنگام سماع صدمه‌ای به صورت مجدالدین می‌زند. این حکایت نشان از تفاوت‌های فراوان میان مریدان دارد و از دشمنایگی پنهان و ناخودآگاه میان ایشان پرده برمی‌دارد. از زنگی بسکردی اطلاع دیگری در دست نیست، جز دو اجازت‌نامه و سفارش‌نامه از نجم‌الدین کبری دربارۀ وی که در یکی از کهن‌ترین دستنویس‌های متون مشایخ کبروی موجود است و در‌ این مقاله متن مصحح آن عرضه می‌شود. متن اجازت‌نامه از جایگاه عرفانی زنگی نزد نجم‌الدین کبری حکایت دارد که دستوریِ تربیت مریدان را به وی می‌دهد. نجم‌الدین در سفارش‌نامه‌اش به مردم جوین سفارش می‌کند که زنگی را به خانقاه‌ها راه دهند تا بتواند خدمتگزاری از خادمان آن اماکن باشد.