مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

دین اسلام با تأکید بر جایگاه بنیادین عقل در فرآیند معرفت‌شناسی دینی، همواره مسیر تمدن‌سازی و پیشرفت را ترسیم نموده است. در این منظومه فکری، نسبت سنجی عقل و دین از جمله چالش‌برانگیزترین مباحث بوده که طیفی از آراء را شامل می‌شود؛ از نفی کامل هرگونه ارتباط تا اعتقاد به رابطه‌ای تکاملی و ذاتی. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-تاریخی نشان می‌دهد که اوج گیری تمدن اسلامی مرهون چهار رکن اساسی بوده است: نخست، تکیه بر قرآن و سنت به‌عنوان چارچوب هویت‌ساز؛ دوم، پذیرش عقل به‌مثابه ابزاری معتبر در فهم دین؛ سوم، بنیان‌گذاری ایمان بر استدلال‌های عقلانی؛ و چهارم، نقد و بازخوانی میراث فکری اسلام. بررسی داده‌های تاریخی مؤید آن است که در دوره‌های طلایی تمدن اسلامی، تعامل سازنده عقل و دین به هماهنگی یافته‌های علمی با تعالیم وحیانی و گسترش فضای گفت و گو منجر شده بود. در این میان، نظام اجتهاد پویا به‌عنوان مکانیسمی کارآمد، انعطاف شریعت در برابر تحولات زمانی را ممکن ساخته بود. یافته‌های این مطالعه که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، گویای آن است که بازتولید این الگوی تعاملی در دوران معاصر می‌تواند سنگ بنای تمدنی نوین باشد که از سویی به مبانی اصیل اسلامی وفادار است و از سوی دیگر، توان پاسخگویی به چالش‌های پیچیده جهان امروز را دارا می‌باشد. این مسیر، احیای عقلانیت دینی را به‌عنوان پیش‌شرط ضروری هرگونه نوزایی تمدنی در جهان اسلام معرفی می‌کند.

يكي از مستشرقين معروف اروپايي سرتوماس آرنولد، اهل كشور انگلـيس، اسـت . او نظرات مهمي درباره ظهور اسلام و چگونگي دعوت و گسترش آن ارائه داد. افزون بر اين در خصوص ورود اسلام به ايران و رواج تشيع مطالبي را عرضـه داشـته اسـت ايـن امـر ناشي از حساسيت و نگرش جهان مسيحيت نسبت به رواج جهـاني اسـلام بـود كـه بـه اسلامشناسي خدشه وارد كرد. در ميان متفكران اسـلامي، مرتضـي مطهـري از جايگـاه ويژهاي برخوردار اسـت. وي در ارتبـاط بـا روش تبليغـي پيـامبر (ص) و اسـلام آوردن ايرانيان و نشر اسلام در ميان زرتشتيان نظرات قابل توجهي را مطرح كـرد. بنـابراين بـا توجه به نفوذ و جايگـاه سـرتوماس آرنولـد در ميـان مستشـرقين و مطهـر ي در ميـان انديشمندان اسلامي، در اين مقاله سعي ميشود باتكيه برآثـار و اسـناد موجـود از يـك طرف، شرقشناس مشهور انگليسي سرتوماس آرنولد مورد ارزيابي قرار گرفته و از طرف ديگر، به بيان نظرات استاد مطهري پرداخته شود. در پايان نقاط اشتراك و اختلافنظـر ميان ديدگاه سرتوماس آرنولد و استاد مطهري در باب انتشار اسلام، تجزيـه و تحليـل و استنباط ميشود.

ترجمه ماشینی: از یونانیان تا اعراب و فراتر از آن نوشته هانس دایبر، مجموعه ای شش جلدی از نوشته های پراکنده دایبر، مقالات مجلات، مقالات و مدخل های دایره المعارفی در مورد ترجمه های یونانی-سریایی-عربی، الهیات اسلامی و تصوف، تاریخ علم، اسلام در اروپا، نسخ خطی و تاریخ شرق شناسی. این مجموعه شامل آثار منتشر شده (از سال 1967) و منتشر نشده به زبان های انگلیسی، آلمانی، عربی، فارسی و ترکی، از جمله نسخه هایی از متون عربی و سریانی است. این نشریه منعکس کننده خصلت بین فرهنگی اندیشه اسلامی است و نور جدیدی را بر بسیاری از جنبه های مختلف از دوران پیشاسقراطی یونان تا نقیب العطاس فیلسوف مالزیایی می افکند. نگرانی اصلی تفسیر متون چاپی یا نسخه های خطی است که به دو فهرست (جلد پنجم و ششم) ختم می شود که حاوی توضیحاتی درباره نسخه های خطی تازه کشف شده، عمدتاً عربی، در همه زمینه ها است. جلد I: یونانی-سیریاکا و عربیکا. جلد دوم: فلسفه اسلامی. جلد سوم: از حکمت خداوند تا علم: الف. کلام و تصوف اسلامی. ب- تاریخ علم. جلد چهارم: اسلام، اروپا و فراتر از آن: الف. اسلام و قرون وسطی. ب. نسخ خطی - مبنای دانش و علم. ج. تاریخ رشته; د. درگذشت. E. شاخص ها. جلد V: نسخه های خطی عربی ناشناخته از هشت قرن - شامل یک نسخه خطی عبری و دو نسخه خطی اتیوپی: مجموعه دایبر III. جلد ششم: نسخه های خطی عربی، سریانی، فارسی و لاتین در فلسفه، کلام، علم و ادبیات. فیلم‌ها و آثار: مجموعه دایبر IV. پروفسور دکتر هانس دایبر (متولد 1942)، دکترا (1968)، استاد عربی و اسلام در دانشگاه آزاد آمستردام (1977-1995)، زبان های شرقی در دانشگاه یوهان ولفگانگ گوته فرانکفورت بود. م (1389-1374) تا زمان بازنشستگی. او a.o. آتیوس عربوس (اشتاینر 1980)، کتابشناسی فلسفه اسلامی (3 جلد، بریل 1999؛ 2007) و اندیشه اسلامی در گفتگوی فرهنگها. یک بررسی تاریخی و کتابشناختی (بریل 2012).

مسئلة رکود یا عدم پیشرفت فرهنگ و تمدن اسلامی و علل آن، از مسائل اصلی‌ای است که روشنفکران مسلمان به انحای مختلف، آن را عنوان و شرح و بسط داده‌اند. به نظر اکثر آنان، مانع اصلی این امر حکمت و عرفان اسلامی است که اجازه نداده است کشورهای اسلامی همچون کشورهای موسوم به غربی پیشرفت کنند. آنچه در این گفتار بررسی و سنجش می‌شود، ذکر عوامل مشهور از قبیل علمی، اجتماعی، سیاسی و جغرافیایی مؤثر که معمولاً در گسترش تمدن و فرهنگ مورد توجه است، نیست؛ بلکه تحقیق و بررسی و شرح و توضیح این مسئله است که اوّلاً، مفاهیم پیشرفت و تمدن و فرهنگ از مفاهیم بی‌سابقه و مدرن است که مسبوق به مبادی فکری خاصی (مدرن) است که فقط ابتدا در اروپا پیدا شد و گسترش یافت و لذا سابقه‌ای در هیچ‌یک از تمدن و تفکر اقوام غیر اروپایی، و از جمله اسلامی، حتی در قرون وسطای مسیحی ندارد. طرحی نو است که در تاریخ غربی عالم انداخته شده و اصولاً نه حکمت و عرفان اسلامی و مسیحی و نه چینی و هندی در بروز آن مانع و رادع نبوده‌اند؛ ثانیاً، حکیمان و عارفان مسلمان هیچ‌گاه با علم و دانایی مقابله نکرده و بلکه برعکس، در دورة قبل از مدرن، منشأ و مقوّم آنچه در دورۀ مدرن فرهنگ و تمدن خوانده می‌شود؛ مثلاً در عالم اسلام، همین حکمت و عرفان آنان بوده ‌است. بدین‌منظور، در ضمن مفاهیم اصلی مورد نظر، مثل تمدّن و فرهنگ و پیشرفت، تعریف و تاریخ پیدایش آنها بیان می‌شود.

این نوشتار، تحقیقی درباره آثار و اماکن مذهبی شهرهای مکه و مدینه است که مؤلف با بهره‌گیری از هفتاد و چهار کتاب مهم در تاریخ اسلام و مکه و مدینه؛ مانند المغازی واقدی، اخبار مدینة الرسول ابن نجار، تاریخ المدینة المنورة ابن شبه، سفرنامه ابن بطوطه، مروج الذهب مسعودی و همچنین تجربیات و مشاهدات سفر حج خود، آن را به رشته تحریر درآورده است. از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب، علاوه بر مستند و مستدل بودن آن، این است که اطلاعات مربوط به اماکن مقدسه مکه و مدینه به روز است و به منظور استفاده آسان‌تر، نقشه‌ها و تصاویر این اماکن نیز آورده شده است. در مقدمه کتاب، مهم‌ترین کتاب‌هایی که درباره تاریخ و جغرافیای مکه و مدینه از قرن دوم تا عصر حاضر نوشته شده، آمده است.

تمدن اسلامی در گذشته فراز و نشیب های بسیاری را سپری کرده و در حال حاضر گرچه کشورهای مسلمان دارای توانائی هایی هستند اما تمدّن یکپارچه اسلامی هنوز فعلیت نیافته است. برای تحلیل قدرت و توانایی اسلام بر تمدّن سازی و مدیریت همه جانبه زندگی‌، بازخوانی ادوار تاریخی تمدّن اسلامی امری ضروری است. یکی از این ادوار حساس قرن هفتم هجری است که با دو حمله از سوی صلیبیان و مغول‌ها مواجه می‌شود. ایران مستقیماٌ مورد حمله مغول ها قرار می‌گیرد و سپس مرکز خلافت اسلامی توسط مغولان تصرف می‌شود و خلافت اسلامی خاتمه می‌یابد. در چنین شرائطی خطر سقوط و انحطاط فرهنگ و تمدّن اسلامی امری اجتناب ناپذیر به نظر می رسد اما حضور آگاهانه، مسئولانه و تاثیرگذار اندیشمندان مسلمان از جمله خواجه نصیرالدین طوسی و علامه حلّی نه تنها سبب تعدیل وضع موجود می‌گردد بلکه با تاثیرگذاری بر تفکر و اندیشه مغولان، آنها را در خدمت حفظ تمدّن اسلامی و ترویج فرهنگ شیعی در می‌آورند. پس از مسلمان شدن حاکم مغول بستر توسعه علم، فلسفه ، اخلاق و سیاست فراهم می شود و خواجه نصیر و علامه حلّی از آنجایی که دانشمندان جامع الاطراف بودند و بر علوم نظری عقلی و نقلی، ریاضیات و نجوم و سیاست و امور اجرائی مسلط بودند، توانستند فرهنگ و تمدن اسلامی را ترویج و توسعه دهند. موضوع قابل تامل در مسلمان شدن مغولان فقدان اعتقاد دینی و عقلانیت مدنی ِآنها و غنای علمی و اعتقادی عالمان مسلمان است که سبب می شود مغولان مجذوب اسلام و اندیشمندان اسلامی شوند. این پژوهش با رویکرد بازخوانی توان تمدن سازی اسلام به بررسی نقش خواجه نصیرالدین طوسی و علامه حلّی در حفظ اسلام و ترویج فرهنگ و تمدّن اسلامی می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی است.