مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

در قالب پی دی اف

بر اساس تفسیر رایج، تفاوت اصلی ابن‌سینا با ارسطو بر سر چیستی و حقیقت نفس ناطقۀ انسانی است؛ اما دربارۀ نفس نباتی و حیوانی میان این‌دو اختلاف‌نظر آشکاری وجود ندارد؛ چه اینکه هر دو، نفس نباتی و حیوانی را از سنخ صورت منطبع در ماده ­می‌دانند. ما در این نوشتار می‌کوشیم تا با توجه به مبانی متافیزیکی ایشان و تفسیر خاصی که هر یک از این دو فیلسوف از رابطۀ ماده و صورت ارائه می‌دهند، نشان دهیم، حتی دربارۀ رابطۀ نفس نباتی و حیوانی با بدن نیز میان این دو اختلاف‌نظر آشکاری وجود دارد. ارسطو صورت - و به تبع آن - نفس را نه جوهر به معنای شیء، بلکه اصل یا ساختاری می‌داند که بر اساس آن ماده به عنوان یک شیء خاص مد نظر است. به همین دلیل در تحلیل ارسطو از حقیقت موجود زنده، با دو جوهر به منزلۀ دو شیء روبه‌رو نیستیم؛ بلکه موجود زنده جوهر واحدی است که دارای قابلیت یا ظرفیت خاصی است که به واسطۀ آن مبدأ اعمال حیاتی می‌شود. دقیقاً بر همین اساس است که بسیاری از ارسطوپژوهان معاصر دیدگاه عرض‌گرایانه دربارۀ نفس را بر دیدگاه جوهر‌انگارانه ترجیح می‌دهند؛ درحالی‌که در فلسفۀ ابن‌سینا صورت و مادۀ دو جوهر به معنای دو شیءاند که با هم ترکیب شده‌اند. به عبارت دیگر، در فلسفۀ ابن‌سینا در تحلیل موجود زنده - اعم از نبات، حیوان و انسان - به نوعی دوگانگی میان نفس و بدن می‌رسیم؛ هرچند این دوگانگی الزاماً به معنای تجرد و مفارقت نفس نباتی و حیوانی از بدن نیست.

استقراء و تجربه از مسائل مهم فلسفه علم در جهان معاصر است که در فلسفه ابن­ سینا و پوپر همواره مورد توجه بوده است. ابن­ سینا با استناد به مواردی چون اخذ ذاتی، قاعده اتفاقی و قیاس خفی، تلاش نمود تا تجربه را از استقراء جدا کند و برای آن یقین و کلیت مشروط خاصی را لحاظ کند؛ ضمن اینکه تقسیم او از استقراء به تام و ناقص نیز اهمیت خاص خود را دارد. پوپر با نظر به مشکل عدم­ امکان استنباطات کلی در استقراء، تلاش نمود با طرح اصل انتقال و نشان دادن همسانی نگرش منطقی و روانشناسی­ گری، مشکل استقراء را حل کند و سپس با معرفی معیار ابطال­ پذیری، معیاری کلی و تجربی برای تأیید نظریات علمی ارائه ­دهد. شباهت دیدگاه ابن­ سینا و پوپر، مواجهه نقادانه با مسئلۀ استقراء و تجربه و تلاش برای تبیین ابعاد معرفتی آنها در علم و زندگی عملی بشر است، اما در نهایت ضمن اینکه هر دو، روش علمی را در تجربه و استقراء محدود نمی­ کنند، پوپر درحالی تجربه را بعنوان یکی از معیارهای تفکیک علم از غیر علم می­ داند که برای تجربه هیچ مبنای محکمی درنظر نمی­ گیرد، ولی ابن ­سینا تأکید دارد که تجربه از بدیهیات اولیه است و بنابراین در شکل ­گیری مجموعه معرفت بشری نقش مهمی دارد. در نوشتار حاضر، با تبیین و تحلیل تطبیقی دیدگاه­های ابن­ سینا و پوپر در باب تجربه و استقراء، تلاش می­ شود توانمندهای رویکرد ابن­ سینا نشان داده شود.

مبحث خیال که از مباحث مهم و اساسی در فلسفه و عرفان اسلامی است، بعد جهان‌شناختی و معرفت‌شناختی عظیمی دارد. ابن‌سینا از نخستین کسانی است که در این باب سخن گفته است. او خیال را در حوزه جهان‌شناسی واسطه عالم مادی و عقلی دانسته و در حوزه معرفت‌شناسی، با ایجاد تفاوت میان دو قوه ادراکی خیال و متخیله، با دو رویکرد متفاوت خیال معطوف به حس و خیال معطوف به عالم عقول را مورد توجه قرار داده است. ویژگی اتصاف به اوصاف و عوارض مادی، متعلق به خیال متصل معطوف به حس است و خیال متصل معطوف به عالم متعالی از ویژگی‌های متعالی، از جمله قدرت خلاقیت، تصرف در نفس و تصرف در عالم طبیعت برخوردار است. در این مقاله با روش اسنادی‌ـ‌تحلیلی تلاش کرده‌ایم منزلت معرفت‌شناختی و وجودشناختی خیال را در اندیشه ابن‌سینا به تصویر کشیده و اثبات کنیم که تمام آنچه در عرفان و فلسفه‌های پس از وی در این باب گفته شده به‌نحوی متأثر از اندیشه‌های این بزرگ فیلسوف بوده است.

ابن‌سینا بر اساس وجودشناسی، خداشناسی را تبیین می‌کند و برای اثبات خدا استدلالی مبتنی بر وجودشناسی بیان می‌کند. اصل مهم وجودی او تمایز میان وجود و ماهیت است. بر اساس این تمایز، موجودات به دو قسم واجب و ممکن تقسیم می‌شوند. در واجب‌الوجود تمایز وجود و ماهیت بی‌معناست و در ممکنات چنین تمایزی برقرار است. پرسش اولیه این است که ابن‌سینا چه تصوری از خدا دارد؟ مفهوم خدا نزد او چیست؟ ویژگی‌های آن کدام است؟ مفهوم خدا نزد ابن‌سینا با دو بیان مطرح شده است «الحقیقه الأول الإنیه» و نیز «واجب‌الوجود ماهیته آنیته». حال پرسش اصلی این است که این دو عبارت در نتیجة بحث چه تفاوتی باهم دارند؟ آیا این‌که یک‌بار ابن‌سینا واجب‌تعالی را «انیّت محض» می‌داند و در جای دیگر از عینیت وجود و ماهیت او سخن می‌گوید به تناقض‌گویی دچار نشده است؟ در این نوشتار برآنیم پس از بررسی این دو عبارت به حل این مسئله بپردازیم و برای این امر، از تحلیل ویژ‌گی‌های واجب‌الوجود نیز بهره می‌گیریم.

از نکات مهم کتاب این است که، به موضوعی بدیع که در آثار حکمای مسلمان به طور مستقل نیامده است، پرداخته و سعی می‌کند مسائلی را که در معرفت‌شناسی جدید در خصوص ادراک حسی به چشم می‌خورد، از سنّت فلسفه اسلامی استخراج و به بحث بگذارد. در جای جای مباحث، به مناسبت، دیدگاه‌های مختلف، به طور عام، و دیدگاه شیخ اشراق و صدرالمتألهین، به خصوص، آورده شده‌اند. ضمناً از آرای علامه طباطبایی و غیره، بعضاً، استفاده شده است، به طوری که با رنگ تطبیق گرفتن، مباحث بهتر و جامع‌تر فهمیده می‌شود و ضمناً دیدگاه‌های این دو فیلسوف مهم جهان اسلام هم درباره ادراک حسی روشن می‌شود. نکته دیگر آن است که، در این اثر، خواننده با نظراتی از شیخ آشنا خواهد شد که خلاف نظریه‌ایست که مشهور به او نسبت داده‌اند؛ از قبیل نقش بیست‌گانه احساس، تعداد هشت‌گانه حواس ظاهری و غیره.مؤلف در این اثر با مراجعه به متون دست اول فیلسوفان مسلمان به خصوص ابن‌سینا دیدگاه‌های آن‌ها را استنباط می‌کند و با سنجیدن آنها با مبانی فلسفه اسلامی آن‌ها را تبیین می‌کند. مؤلف از روش مطالعه تطبیقی هم بهره می‌برد و دیدگاه‌های ابن‌سینا را با دو فیلسوف صاحب مکتب دیگر یعنی شیخ اشراق و ملاصدرا می‌سنجد و نقاط اشتراک و اختلاف آن‌ها را بر می‌شمرد این اثر در پی اثبات فرضیه خاصی در خصوص دیدگاه ابن‌سینا درباره ادراک حسی نیست بلکه سعی می‌کند نظریه ادراک حسی ابن‌سینا را تنظیم و تبیین کند. در این مسیر البته نظریات ابداعی ابن‌سینا در این‌باره و نیز آنچه او از مشائیان پیشین پذیرفته یا رد کرده معلوم و مشخص می‌شود. مطالب کتاب «ادراک حسی از دیدگاه ابن‌سینا» در پنج بخش صورت‌بندی شده است. بخش اول، شامل مباحثی است درباب حقیقت «نفس» و ویژگی‌های آن. در بخش دوم، «قوای نفس» و ارتباط آنها با نفس، با یکدیگر و با بدن مورد بررسی واقع شده‌اند؛ مبحث «ادراک»، ارزش ادراکات و مراحل ادراک در بخش سوم کتاب ملاحظه خواهد شد، بخش چهارم احساس و نقش آن را بررسی می‌کند و در بخش پنجم به «حواس» پرداخته شده است.