مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

موسسۀ تحقيقات اجتماعي وابسته به دانشگاه فرانکفورت، يکي‌ از دستاوردهاي مهم مارکسيسم غربي پس از لوکاچ بود که در سال 1923 در شهر فرانکفورت آلمان تاسيس شد. ميراث فکري و نظري اين موسسه، بعدها با نام«مکتب فرانکفورت» يا «نظريه انتقادي» مشهور شد. نقد مدرنیسم، صنعت تکنولوژی، نقد فرهنگ و فرآیند عقلانیت جامعة مدرن از «عصر روشنگری» تاکنون، مهمترین محورهای اندیشه اصحاب مکتب فرانکفورت است.مکتب فرانکفورت با ارائۀ نظریۀ فرهنگ، در واقع به دنبالاحیای آرمان‌های اومانیستی‌ای بود که در نظام سرمایه‌داری توسط صنعت فرهنگ مورد غفلت قرار گرفته بود. بر اساس مبانی انسان‌شناختی نظریه فرهنگ مکتب فرانکفورت، انسان به واسطه خرد خودبسنده خویش می‌تواند مسیر خود را بیابد و به سعادت برسد. در انتقاد از مبانی انسان‌شناختی نظریه فرهنگ مکتب فرانکفورت از منظر انسان‌شناسی اسلام باید گفت، به رغم خودبنیادی ذاتی انسان در اندیشه اصحاب فرانکفورت، در انسان‌شناسی اسلامی فردیت، خرد، استقلال ارادۀ انسان و خودمختاری او دارای «منشاء ماوراء طبیعی» است. دین اسلام انسان را در ارتباط با ماورای طبیعت تعریف و شأن و منزلت انسان را با بعد «متعالی» او و در نسبت با نظام هستی و خدا تبیین می‌کند.

‫پژوهش حاضر ديدگاه‌هاي ملاصدرا و پيروان حکمت متعاليه در مقوله علم خداوند متعال و ماهيت و اقسام آن را شرح مي‌دهد. نگارنده در هفت فصل ابعاد اين موضوع را از منظر فلاسفه و متکلمان بررسيده و با توجه به مباني و اصول کلي مباحث فلسفي در حکمت متعاليه، به تبيين ماهيت علم خداوند متعال مي‌پردازد. وي نخست تعريف لغوي و اصطلاحي علم را ارائه داده، سپس اقسام علم اعم از حصولي و حضوري، فعلي و انفعالي، ذاتي و فعلي و تابع و متبوع را وصف مي‌کند. آن‌گاه ديدگاه‌هاي فلاسفه و متکلمان قبل از ملاصدرا مانند اشاعره، معتزله و اماميه همچون: ابوالحسن اشعري، ابوبکر باقلاني، عبدالقاهر بغدادي، ابوحامد غزالي، فخرالدين رازي، عضدالدين ايجي، واصل بن عطا، قاضي عبدالجبار معتزلي، شيخ طوسي، خواجه نصيرالدين طوسي، علامه حلي، شيخ صدوق و شيخ مفيد و فلاسفه مشا و اشراق و عارفان شيعي را درباره علم خداوند تعالي منعکس مي‌سازد. وي در ادامه مباحث و مفاهيم اساسي موجود در فلسفه حکمت متعاليه همچون: بحث اصالت‌الوجود، تشکيک در وجود، عينيت علم با وجود و اتحاد علم و عالم و معلوم را مطرح کرده و با توجه به اين پيش‌فرض‌ها در حکمت متعاليه به تفسير ماهيت علم خداي متعال در حکمت متعاليه پرداخته و کيفيت علم خداوند قبل از خلق و ايجاد نسبت به غير خود را شرح داده و بر اساس قاعده بسيط‌الحقيقة به تبيين ماهيت و مراتب علم خداوند به ساير موجودات غير از خود مي‌پردازد. آن‌گاه کيفيت علم يافتن خداوند به امور مجرد و مادي و همچنين علم به جزئيات را بررسيده و ديدگاه‌هاي صدرالمتألهين و ابن‌سينا را در اين زمينه با هم مقايسه کرده است. نويسنده، نوع علم خداوند به همه وقايع و جزئيات موجود در عالم را از نوع علم حضوري دانسته و از اين مسأله دفاع مي‌کند.