مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

ابن‌سینا با نگاهی تیزبینانه در کتاب الانصاف، از اختلاف مشرب دو گروه حکمای غربی و شرقی سخن رانده و در منطق‌المشرقین با شکوه از جزمیت رأی مشائیان بشارت می‌دهد که طرح نویی از حکمت مشرقی در انداخته و در نمط‌های پایانی اشارات به نیکویی این نظرگاه را تئوریزه کرده است. سهروردی که به آثار ارجمند سینوی دست یافته بود، از اصلی مشرقی یاد می‌کند که مغفول بوعلی بوده است و می‌کوشد آن را احیا کند. فارغ از وجوه تمایز میان ابن‌سینا و سهروردی از حیث روش شناسی و نظام فکری به نظر می‌رسد حکمت مشرقی که ابن‌سینا تبیین آن را در سر می پروراند، در حکمت اشراق سهروردی به اوج خود رسیده است. آنچه در پی می‌آید سخنان دکتر زهرا زارع در این نشست است که توسط آناهید خزیر تنظیم شده است.

ابن‌سینا در سده چهارم و نیمه اول سده پنجم می‌زیست. سده چهارم، عصر بازشناسی و بازیابی هویت ملی است. عصر ظهور فردوسی و سرودن شاهنامه است. از جمله لوازم بازگشت به هویت ملی، توجه به حکمت ملی و روی‌آوردن بدین حکمت است. ابن‌سینا در مقام ارسطوی دوم به نقد علم و فلسفه یونان برمی‌خیزد، یونان‌گرایی متعصبانه را مردود می‌شمارد و کمر به احیای حکمت ملی، که همانا حکمت اشراقی و عرفانی‌است، می‌بندد. ابن‌سینا از معدود دانشمندانی که شرح حال خودنوشت دارد. آنچه در پی می‌آید سخنان دکتر اصغر دادبه در این نشست است که توسط آناهید خزیر تنظیم شده است.

کتاب «گفتگویی میان هگل و فیلسوفان اسلامی؛ صیرورت، دیالکتیک و ایده آلیسم» آخرین اثر دکتر سید حمید طالب‌زاده است که توجه بسیاری از اهل فلسفه را به خود جلب کرده است. آنچه به پیوست آمده، فایل صوتی نشستی است با عنوان «هم اندیشی در باب گفتگوی میان هگل و فیلسوفان مسلمان» که در اواخر سال گذشته به همت گروه روش شناسی علوم انسانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار گردید. در این نشست که در سالن اجتماعات مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار گردید، حجج اسلام والمسلمین سید یدالله یزدان پناه، حمید پارسانیا، عسکری سلیمانی امیری، و آقایان دکتر سید حمید طالب زاده، دکتر سید محمدرضا حسینی بهشتی و دکتر مجید احسن به ارائه بحث پرداخته‌اند.

رجبعلی تبریزی یکی از نظریه‌پردازان الهیات تنزیهی می‌باشد. وی بر این باورست که همه اوصاف خداوند، جنبه سلبی دارند و تنها از نوعی تنزیه حکایت می‌کنند و ارجاع اوصاف الهی به سلب مقابل آن است.مبنای این دیدگاه بر اساس آموزه‌های اصالت ماهیت و اشتراک لفظی وجود و تفسیرها و برداشت‌های ظاهری و قشری ازآیات وروایات می‌باشد ورگه‌های فکری مکتب نوع افلاطونی نیز درآن مشاهده می‌شود.حکیم بسیاری از امهات حکمت متعالیه، همچون، اصالت وجود و لوازم آن،بالاخص، عینیت ذات وصفات الهی را،در سه بعد هستی شناختی،معرفت شناسی و معناشناسی انکار کرده است. حکیم در استدلال­های خود در بعد هستی شناسی و معنا شناسی دچار خلط مفهوم و مصداق شده است . نگارنده بر اساس اصالت وجود و اشتراک معنوی وجود و تشکیک خاصی وجود و اصولی همچون قاعده بسیط الحقیقة و حیثیت تقییدیه اندماجی و قاعده معطی الشی دیدگاه­های حکیم را نقد کرده است.

چکیده: حکومت فاطمیان در مصر، به عنوان یکی از مذاهب شیعی، در مقاطعی از حکومت خود توجه ویژه‌ای به علوم عقلی داشته است. البته این شکوفایی علمی و عقلی در دوران نخست فاطمیان، خود معلول عواملی بود. محمد عبدالملکی، کتاب «فاطمیان و علوم عقلی» را با تمرکز بر عالمان علوم عقلی در مصر به رشتۀ تحریر درآورده است. این اثر از سوی انتشارات میراثبان با همکاری مؤسسۀ مطالعات اسماعیلیه لندن به چاپ رسیده است. عبدالملکی در مقدمۀ خود بر این اثر به این نکته اشاره می‌کند که اسماعیلیه از همان آغاز با روایت‌های تازه‌ای از دین و قدرت وارد میدان شده بودند. آنان که موجودیت سیاسی و مشروعیت دینی‌شان را از نظریه‌پردازان اولیه‌شان می‌گرفتند، علم را وسیله‌ای برای اهداف سیاسی و دینی خود می‌دانستند. از منظر حمیدالدین کرمانی که عبدالملکی در مقدمۀ خود از آن مدد گرفته است، مهم‌ترین نظریه‌پردازی‌های اسماعیلی، تحصیل علم، شناخت نظام عالم طبیعت و مابعدالطبیعه را در برمی‌گیرد. بدین ترتیب در گفتمان اسماعیلیه علم و دین توأمان شدند و در این مذهب فلسفه و منطق جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد. بنا به آنچه در مقدمه آمده است، در آن زمان که برخی حکومت‌ها نظیر غزنویان و سلجوقیان فلسفه را تهدیدی برای خود می‌دانستند، اسماعیلیه سعی در جذب علوم عقلی و یونانی داشت. حکومت فاطمیان در مصر، به عنوان یکی از مذاهب شیعی، در مقاطعی از حکومت خود توجه ویژه‌ای به علوم عقلی داشته است. البته این شکوفایی علمی و عقلی در دوران نخست فاطمیان، خود معلول عواملی بود. ثبات سیاسی و نظامی حکومت فاطمیان، شکوفایی اقتصادی این دوران، علاقۀ شخصی خلفا و وزرای فاطمی به علم، تأسیس مراکز علمی متعدد و البته ارتباط عقاید اسماعیلیه با فلسفه و حکمت از جملۀ این عوامل بوده است. از منظر عبدالملکی، تأویل، از مهم‌ترین اصول اسماعیلیان بود که در تقویت فنّ استدلال و خردورزی مستجیبان نقش مهمی داشت. همچنین اهمیت فلسفه و احترام به فلاسفۀ یونان نزد اسماعیلیه نشان از تمایل آنان به علوم عقلی به ویژه فلسفه دارد. رنگ وبوی فلسفی داشتن اسماعیلیه و اندیشه‌ورزی آزاد و بالیدن خلفا و وزرای فاطمی در چنین فضایی باعث شد تا مراکز علمی نظیر الازهر، دارالعلم، رصدخانۀ کوه مقطّم و کتابخانه‌ها و نیز توجه به مناظرات علمی در قصرها رواج یابد. با این نگاه می‌توان علوم عقلی در مصر دورۀ فاطمیان را به دو دورۀ اوج و افول تقسیم‌بندی کرد. دورۀ اوج آن در واقع دورۀ تثبیت و اقتدار سیاسی فاطمیان در مصر از ۳۶۳ ق تا آغاز حکومت مستنصر بالله است. دورۀ افول نیز با روی کار آمدن مستنصر و ضعف و آشفتگی سیاسی و نظامی در حکومت فاطمیان مصر نمایان شد. این آشفتگی منجر به انشعاب اسماعیلیه به دو فرقۀ مُستَعلَویه و نَزاریه شد. این امر در صحنه‌های علمی، فرهنگی و آموزشی هم آشکار شد و تلاش‌های آمربالله و وزیرش افضل، هرچند جان تازه‌ای به وضعیت فاطمیان در مصر داد، اما دیگر شکوفایی در حوزۀ علم و آموزش مانند قبل نشد. نگارندۀ این اثر این توضیح را نیز به خوانندگان داده است که، مقصود از علوم «عقلی» علومی هستند که با انتساب به عقل تعریف می‌شوند، مانند یک عمل که به دین منتسب می‌شود و دینی خوانده می‌شود. علوم عقلی در این پژوهش در مقابل علوم نقلی است. «علوم اوائل»، «علوم قدما»، «علوم قدیمه» یا «علوم عقلیه» نام‌هایی است که مسلمانان بر علوم عقلی گذارده‌اند تا آنها را از «علوم عرب»، «علوم حدیثه» و به خصوص از «علوم شرعیه» تمیز دهند. محمد عبدالملکی، در کتاب «فاطمیان و علوم عقلی» چهار فصل را پیش‌روی مخاطبان قرار داده است. «علوم عقلی و عالمان در مصر دورۀ فاطمی» عنوان فصل نخست است. نویسنده در این فصل به علم نجوم و منجمان برجستۀ دورۀ فاطمیان مانند ابن‌یونس و ابن‌هیثم به عنوان منجمان برجستۀ آن دوره پرداخته است. از دیگر مطالب این بخش حامیان علم نجوم در مصر دورۀ فاطمی است. علم پزشکی، چشم‌پزشکی، گیاه‌پزشکی و پزشکی کودکان دیگر مباحث این بخش است. فلسفه نیز در بین علوم عقلی و در فصل اول دیده می‌شود. خاستگاه فلسفۀ اسماعیلی و ارتباط آن با جهان‌بینی اسماعیلیه، وحدت بین شریعت و فلسفه در عقاید اسماعیلی و سخن از شخصیت‌های فلسفی مانند حمیدالدین کرمانی، مؤید فی الدین شیرازی و ابن‌هیثم از دیگر مطالب این فصل است. نویسنده در فصل دوم به مراکز علمی و آموزشی مصر در دورۀ فاطمیان و علوم عقلی پرداخته است. مساجد دورۀ فاطمی، الازهر و علوم عقلی، افول این مرکز علمی، دارالعلم و اساتید آن، مجالس الحکمه و علوم عقلی و قصرهای فاطمیان از جمله مطالبی است که عبدالملکی در این فصل به آنها اشاره کرده است. مفهوم و ماهیت «علم» از منظر اسماعیلیان، لزوم کسب آن و عقاید اسماعیلیه و علوم عقلی از جمله مباحثی است که در فصل سوم با عنوان «عقاید اسماعیلی و علوم عقلی» به آنها پرداخته شده است. خوانندگان در ادامۀ مطالعۀ این فصل با امامان اسماعیلی و علم، دعوت اسماعیلی و علم و نیز با جایگاه علوم عقلی در مذهب اسماعیلیه، آزادی «اندیشه» و «اختیار» نزد اسماعیلیه، تأویل و اندیشه‌های عقل‌گرایانه آشنا می‌شوند. فصل پایانی کتاب «فاطمیان و علوم عقلی»، «خلفا و وزرای فاطمی و علوم عقلی» نام دارد. نویسنده در این فصل به دوره‌های اوج و افول علوم عقلی در نزد فاطمیان به طور مفصل پرداخته است. وی دوران معزّ لدین الله، عزیز بالله و یعقوب بن کِلَس، حاکم بالله و ظاهر لاغزاز دین الله را دوران اوج فاطمیان خوانده است و در مقابل دوران مستنصربالله، آمر باحکام الله، افضل شاهنشاه بن بدر الجمالی و حافظ لدین الله را دورۀ افول فاطمیان توصیف کرده است. عبدالملکی در پایان به تأثیر سیاست‌های فرهنگی و آموزشی فاطمیان بر گسترش علوم عقلی به ویژه فلسفه و حکمت پرداخته است. وی در این مطلب به بحث هژمونی (استیلا) اشاره کرده است که براساس آن تمام جوامع برای ادامۀ حیات خود نیازمند ساختن «معنا» برای اعضای خود هستند؛ چرا که دوام و بقای جوامع به ایجاد مشروعیت بستگی دارد که از آن طریق فرد با جامعه هم‌نوا می‌شود. فاطمیان نیز با اتخاذ سیاست فرهنگیِ مبتنی بر آموزش، سیاست و دعوت تلاش کردند تا از این طریق گفتمانی مخصوص به خود بیافرینند. «فاطمیان و علوم عقلی» با نمایه این اثر به پایان می‌رسد. «فاطمیان و علوم عقلی» از سوی انتشارات میراثبان در ۳۲۹ صفحه منتشر شده است. (مریم مرادخانی- میراث مکتوب)