مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مشهورِ متکلّمان امامیّه، معتقداند که «اعتقادات»، گمان‌بردار نیست و بر این دیدگاه، به ادله‌ای عمدتاً درون‌دینی، مانند نهی از پیروی از ظنّ در آیات قرآن، همچنین برخی ادلّه‌ی برون‌دینی تمسک کرده‌اند. از طرفی «خبر واحد»، «ظواهر متون دینی» و «تقلید» را موجب پیدایش «ظن» می‌دانند؛ در نتیجه، از نظر ایشان، این سه مورد، نمی‌تواند عقیده را ثابت کند. در مقابل امّا، برخی ـ خصوصاً در دوران متأخّر ـ به این سو گرایش پیدا کرده‌اند که فی الجمله می‌توان پاره‌ای از گزاره‌های ظنی را نیز جزء معتقدات دینی قلمداد کرد و ضمن پاسخ به ادله‌ی دیدگاه سابق، بر مدّعای خود ادلّه‌ای برپا داشته‌اند. ازاین‌رو اخبار آحاد، ظواهر یا تقلید ـ هرچند ظنی هستند ـ می‌توانند مُثبِت گزاره‌ی اعتقادی باشند. در نتیجه‌ی این نگاه، یک فرد دیندار، مجموعه اعتقادات گسترده‌تری نسبت به فردی با دیدگاه اول خواهد داشت. پژوهش حاضر بعد از طرح مباحث مقدماتی، با واکاوی ادله‌ی طرفین در لابه‌لای متون کلامی و اصولی، در نهایت، دیدگاه دوم ـ یعنی ناتوانی ظنون در اثبات اعتقادات ـ را به دلایلی متفاوت از آنچه تاکنون اقامه شده، ترجیح داده و دلایل سابق را به چالش کشیده است. امّا اطلاق ظنی بودن ظواهر متون دینی را نپذیرفته و با استناد به قواعد گفتگو، پس از احراز عدم قرینه بر خلافِ عموم، اطلاق یا معنای حقیقیِ کلام، دلالت آن را بر همان معنای عام، مطلق و حقیقت، قطعی دانسته است؛ همین‌طور نشان داده که خبر واحد، در مواردی که راویْ راستگو و دارای حواس دیداری و شنیداری سالمی باشد، همچنین از حافظه‌ای دست کم در حد معمول برخوردار بوده و دچار فراموشی نباشد، مفید قطع است؛ چنانکه تقلید نیز به طور مطلق موجب پیدایش ظن نیست، بلکه چنانچه تخصص و صلاحیت اهل خبره احراز شود، قطع به دنبال دارد؛ خصوصاً آنجا که همه بر دیدگاه واحدی اتفاق داشته باشند؛ بلکه در مواردی مقلّد می‌تواند با ورود اجمالی به استدلال، درستی مدّعا را ارزیابی کند، که اساساً این صورت، تقلید محسوب نمی‌شود.

همانا خداوند متعال پیامبران را با رسالت هایی به سوی مردم فرستاد تا آنان را هدایت کرده و از اعماق تاریکی به سوی نور کمال و سعادت در دنیا و آخرت برسانند و به همین جهت می بینیم که اصل دعوت الهی در بین پیامبران علیهم السلام مشترک می باشد که لب دین یعنی توحید خداوند متعال و عدم شرک در همه امور و کارها است و از آن جهت که توحید از مهمترین برنامه هایی است که همه پیامبران الهی علیهم السلام به آن دعوت کرده اند و خداوند متعال نیز در همه کتاب های آسمانی و به خصوص در قرآن کریم بر آن تأکید نموده است بر آن شدیم تا محوریت توحید در معرفت دینی را مورد بررسی قرار دهیم تا اهمیت اعتقاد به توحید در همه کارها را به دست آوریم و آن را به صورت مطالعه توصیفی تحلیلی و از دیدگاه تفسیری علامه طباطبایی و در قالب بررسی ابعاد توحید سپس جایگاه توحید در معرفت دینی مورد مطالعه قرار دادیم بنابراین به دست آمد که توحید به توحید نظری که همان توحید ذاتی و صفاتی و افعالی است و توحید عملی که در قالب توحید در عبادت و توحید در استعانت است تقسیم می شود آنگاه در بحث بیان جایگاه توحید و نقش آن در معرفت دینی به دست آمد که توحید دارای نقش کلیدی و اساسی و بزرگی در معرفت دینی است خواه در اصول دین؛ یعنی در بحث نبوت و معاد و عدل الهی و خواه در بحث احکام شرعی؛ یعنی عبادات و معاملات و سیاسات و ولایات و خواه در بحث شناخت اخلاق کریمانه انسانی. و دلیل آن این است که همه این اموری را که ذیل عنوان معرفت دینی قابل مطالعه هستند نمی توان به آنها دست یافت مگر پس از اعتقاد به توحید الهی. بنابراین اگر شخصی تصور نماید که خدایان فراوانی در عالم وجود دارند نخواهد توانست که پیامبر راستین را تشخیص دهد زیرا در این صورت، پیامبران فراوانی به فراوانی خدایان وجود خواهند داشت و نیز نخواهد توانست به حسن و قبح حقیقی در کارها دست یابد کما اینکه نخواهد توانست که به عدل الهی اعتماد نماید زیرا در این صورت فرض آن است که خدایان فراوان و مختلفی وجود دارند نیز نخواهد توانست که به احکام شرعی نجات بخش دست یابد و نه اخلاق کریمانه انسانی را بشناسد و آن به این دلیل است که خدایان فراوان خواهند بود و هر کدام اوامر و نواهی مختلفی خواهد داشت که به اوامر و نواهی دیگر خدایان تداخل پیدا خواهد کرد و در این حالت، انسان نخواهد توانست به کمال و سعادت در دنیا و آخرت که هدف اصلی و اساسی دین است دست پیدا کند.

مسئله‌ی رابطه‌ی عقل و ایمان یکی از مباحث اساسی در فلسفه‌ی دین، کلام اسلامی و معرفت‌شناسی دینی است. در این پژوهش، جایگاه عقل در شناخت دین از زوایای مختلف بررسی شده و تلاش شده است تا نسبت عقل و وحی از منظر قرآن، فلسفه‌ی اسلامی، کلام و فقه مورد تحلیل قرار گیرد. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که قرآن کریم، همواره انسان را به تعقل، تدبر و استدلال دعوت کرده و در عین حال، بر محدودیت‌های عقل در درک برخی از حقایق متافیزیکی تأکید نموده است. تحلیل تطبیقی میان مکاتب اسلامی و فلسفه‌ی غرب نشان داد که دیدگاه‌های مختلفی درباره‌ی رابطه‌ی عقل و دین وجود دارد. عقل‌گرایی حداکثری، که در فلسفه‌ی مشائی و مکتب معتزله دیده می‌شود، بر استقلال عقل در شناخت دین تأکید دارد. در مقابل، ایمان‌گرایی، که در مکتب اشعری و برخی دیدگاه‌های غربی مانند اندیشه‌ی کیرکگور دیده می‌شود، معتقد است که حقیقت دینی فراتر از عقل بشری است. در این میان، عقل‌گرایی انتقادی، که در حکمت متعالیه و کلام شیعه مشاهده می‌شود، تلاش کرده است میان عقل و وحی تعادل برقرار کند و آن‌ها را مکمل یکدیگر بداند. همچنین، پژوهش نشان داد که عقل در فقه اسلامی یکی از منابع اصلی اجتهاد است و در استنباط احکام شرعی نقشی کلیدی ایفا می‌کند. با ظهور مسائل نوپدید در علوم و فناوری، نقش عقل در اجتهاد فقهی بیش از گذشته اهمیت یافته است و می‌تواند به حل چالش‌های جدید کمک کند. در نتیجه، این پژوهش چارچوبی متعادل برای فهم دین ارائه می‌دهد که در آن، عقل و وحی در تعامل با یکدیگر قرار دارند. این دیدگاه، نه‌تنها با آموزه‌های قرآنی سازگار است، بلکه می‌تواند راهگشای بسیاری از چالش‌های معرفتی و اجتماعی دنیای معاصر نیز باشد.

فهمِ دینیِ ادیان ابراهیمی همواره متن محور بوده است و متدینان، باور دینی خود را به آن استناد می‌دهند. با این حال تنوع و تکثر تفسیری از متن مقدس، نشان دهنده عوامل متعدد تاثیرگذار در فهم می‌باشد. در خلاء پژوهش‌های مستقل وجامع درباره عوامل تاثیرگذار در فهم و متن، این پژوهش، ضمن به رسمیت شناختن مقومات فهم، در پی پاسخ به این پرسش بوده که چگونه فهم دینی، متکثر بوده است. این مهم با مراجعه به آموزه‌های روایی شیعه و با تأکید بر نهج‌البلاغه، با روش تحلیل محتوا محقق شده است. یافته‌های این پژوهش، با انحصار استقرایی تامه نشان داد که تنوع فهم دینی متاثر از چهار عامل اصلی؛ «متن»، «ماتن»، «مفسر» و «فرامتن»می‌باشد که با کدگذاری‌های باز، هر یک به زیر شاخه‌های فرعی‌تری تقسیم ‌شدند. عواملی چون؛ قابلیت استعداد خطاخوانی، دشواریابی، امکان ممزوجیت، لایه‌پذیری، نظام‌مندی درحیطه‌ی متن، راهبردهایی چون تقیه، توریه ،عدم اذاعه، سروارگی، کتمان و القاءاصول که ماتن دینی با توجه به شرایط و موقعیت سیاسی و ظرفیت‌های مخاطبین اتخاذ می‌کند، انحای مختلف رویکرد مفسر با متن، دقت و خطای منابع معرفتی او و تاثیر رذائل و فضائل اخلاقی و معرفتی مخاطبین در فهم دینی و همچنین تاثیرعوامل فرامتنی چون؛ حکومت، زمانه، تربیت، محیط، قدرت و مسائل اقتصادی، با استناد به روایات بررسی شد. که گستره‌ی این عوامل، حاکی از پیچیدگی‌های فهم متن دینی برای غیر معصوم می‌باشد. ماحصل این پژوهش دارای نتایج نظری، معرفتی و عملی مختلفی است که بازتاب آن در حوزه‌‌ی نظری روی الهیات نجات، در حوزه‌ی معرفتی در لزوم تواضع و گشودگی معرفتی تاکید می‌کند و در حوزه‌ی عملی می‌تواند زمینه‌ساز مدارا، پویایی فکری و تعامل فعال‌ در زیست دینی و هم مانعی در برابر جمود، تعصب و دین‌گریزی در جهان معاصر باشد.

در سالهای اخیر نظریه‌ی «علم دینی» به یکی از محورهای بحث‌های علمی در محافل فکری شرق و غرب تبدیل شده است. اندیشمندان و صاحب‌نظران بسیاری در پی کشف ماهیت این نظریه و ارائه راهکارهای عملی برای تحقق آن بوده‌اند. در این میان، اندیشمندانی همچون آیت‌الله جوادی آملی، سید محمد نقیب العطاس و آلوین پلانتینگا با رویکردی کاربردی به این عرصه وارد شده و تلاش کرده‌اند تا نظریه‌های جامع‌تری در باب علم دینی ارائه دهند. با این حال، ماهیت نظریه‌های علمی همواره در گرو امکان ابطال‌پذیری آن‌هاست و نظریه‌های این سه اندیشمند نیز از این قاعده مستثنی نیست و در این عرصه نیاز به تحقیق مفصل‌تر و کامل‌تری احساس می‌شود. پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این نیاز و با بهره‌گیری از روش تحلیلی-توصیفی حول محور سوال اصلی آن «علم دینی، مبانی، چالش‌ها و کارکرد‌ها از منظر آیت الله جوادی آملی، محمد نقیب العطاس و پلانتینگا چگونه است؟» انجام شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از این بوده است که مقوله علم دینی از منظر جوادی آملی، نقیب العطاس و آلوین پلانتینگا، دارای مفهوم مشخص، مبانی دینیِ روشن و تأثیرپذیری قابل توجه از ارزش‌‌ها و آموزه‌های دینی است. علاوه بر این، تحقق علم دینی در نظرگاه این سه اندیشمند، با چالش‌‌ها و مشکلات عدیده‌ای، ازجمله آلایش علوم رایج با مظاهر تمدن غربی، وجود تفکر قارونی دانشمندان، تقابل عقل و نقل و در حاشیه بودن دین مواجه است که قابل رفع‌ورجوع هستند. گذشته از این، مشخص گردید که در صورت تحقق علم دینی، نتایج و کارکردهای متعددی از قبیل وحدت دین، وحدت علم، تکامل انسان، تحول در تمدن‌سازی، جامعیت منابع معرفت و دستیابی به حیات طیبه بر آن مترتب است. گرچه پلانتینگا در این راستا تحقق معرفت‌شناسی اصلاح‌شده (باور دینی) را پیشنهاد کرده است تا بار دیگر دین از حاشیه به متن آمده و مومنان و شهر خدا غالب گردد.

مسأله­ی موردبحث در این نوشتار، تعریف، ویژگی­ها، ماهیت و نسبت علم و دین از منظر ابوالحسن عامری است. عامری علم و دین را دارای ماهیتی عقلی می‌داند و اندیشه‌های او در این زمینه در منظومه­ی فکری فیلسوفان اسلامی قابل­بررسی است. او علم را به دو دسته­ی دینی و حکمی تقسیم می­کند و برای هر یک اقسامی برمی‌شمرد. به عقیده­ی وی، علم تنها در چارچوب عقل معنا می‌یابد و ماهیتی عقلی دارد. دین از منظر عامری، مجموعه­ای از گزاره­های علمی و عملی از منبعِ وحی و دارای ضرورت عقلی است که توسط عقل تامّ و مجرد نبی درک می­شود و وحی از نظر او دریافت حقایق مفاض توسط عقل پیامبر از جانب خدا است. براین­اساس، هیچ‌یک از علوم با دین در تعارض نیستند و دین از مرتبه‌ای بالاتر برخوردار است. عامری در نسبت میان علم و دین، آن‌ها را تجلی‌های یک حقیقت واحد می‌داند و تمامی تحلیل‌های او باید در این چارچوب کلی درک شوند.