مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

احکام عملی، در اکثر گزاره‌ها با بایدها و نبایدها تلازم دارند. همچنین مفاهیم دلالت کننده بر افعال ارادی انسان، از وجود مصداق خارجی آنها حکایت نمی‌کنند. بنابراین، احکام افعال ارادی انسان، اعتباری دانسته می‌شوند. بر این اساس،‌ چنین می‌نماید که این احکام، از میل و خواست انسانها پیروی می‌کنند و از حقیقت و واقعیت خالی هستند. به نظر آیت الله جوادی آملی، این خصوصیات تنها در احکام عملی صادر شده توسط عامه انسانها جریان دارند. در حالی که احکام عملی می‌توانند دارای واقعیت و پشتوانه و آثار واقعی باشند و از روش برهانی و عقل حقیقت یاب می‌توان برای شناخت این اعمال بهره برد. در این صورت، وجود مفاهیم اعتباری یا مصادیق اعتباری در این احکام، مانعی از کشف آنها توسط عقل برهانی نیست. از سوی دیگر، احکام عملی در دین وحیانی بر اساس حقیقت وجود انسان صادر می‌شوند و تکامل و سعادت حقیقت انسان را در پی دارند. پس از دیدگاه علامه جوادی آملی با روش عقلی برهانی می‌توان به همان گزاره‌هایی رسید که در دین بیان شده‌اند و میان احکام دین وحیانی و احکام عقل برهانی در زمینه اعمال ارادی، تطابق و هماهنگی وجود دارد.

این نوشتار دربردارنده بیست گفتار در باب معرفت می باشد که حاصل یک سلسله از سخنرانی های استاد در سالهای ۱۳۸۳، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ می باشد. گفتنی این سخنرانی ها به گونه ای شیوا و روان تنظیم شده و عنوان بندی مناسبی برای مطالب و موضوعات آن ذکر شده است. علاوه بر این، مصادر آیات، روایات و مطالب آن نیز به طور کامل استخراج شده است. کتاب حاضر شامل مطالب متنوع و مفیدی است که به همت مرکز نشر دارالعرفان تنظیم و منتشر شده است.

براساس مباحث کلامی، روح انسان دارای ویژگی خاصی است. با نگاهی به معنای خاص فطرت (فطرت به معنای بخشی از ساختار وجودی انسان) و صدق ویژگی‌های سه‌گانه (اکتسابی نبودن، فراگیری و زوال‌ناپذیری) اموری در بُعد ادراکات، گرایش‌ها و توانش‌ها، فطری و براساس آن خدا و امور اخلاقی و ... واقعی دانسته می‌شوند. برخی داده‌های علوم شناختی در تضاد آشکار با این مبنا است. نوشتار پیش‌رو، به منظور دفاع از رکن اساسی تولید علوم انسانی اسلامی، به چهار محور از امور فطری پرداخته و از ناحیه دو علم کلام و علوم شناختی آن‌ها را بررسی و ضمن اثبات فطری بودن این امور، اقتضائات آن‌ها را براساس روش بهترین تبیین و همچنین برهان تضایف، تبیین کرده است.

بی‌تردید، وقتی می‌توان به درکی عمیق و همه‌جانبه از معنویت دینی رسید و بر آن اساس، جایگاه و وزن آن را در مصاف با معنویت غیردینی (سکولار) تعیین نمود که مبانی این معنویت کاملاً تبیین شده باشد. این مبانی در ابعاد پنج‌گانة هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی، غایت‌شناختی و ارزش‌شناختی قابل بررسی است. این مقاله به روش تحلیلی ـ توصیفی با تمرکز بر یکی از این مبانی، یعنی مبانی معرفت‌شناختی معنویت، کوشیده است نقش و وزن منابع شناختی درون‌زای انسان، یعنی شهود، فطرت و عقل و نیز منبع برون‌زای وحی در شکل‌گیری و جهت‌دهی به معنویت را تبیین کند و در ادامه با توجه به چالش‌های اساسی که در فضای معنویت غیردینی با عقلانیت وجود دارد، نقش عقلانیت و واقع‌گرایی را در معنویت دینی و اصیل و سازوکار ارتباطی و تأثیر عقلانیت در ابعاد بینشی، گرایشی و کنشی معنویت بررسی کند. در نهایت، با توجه به نگاه روشنفکران دینی و معنوی که میان تعبد و تعقل فاصله انداخته، جمع میان آن دو را ناممکن تلقی ‌نموده‌اند، به برخی از شبهات این عرصه پاسخ داده است.

در سال‌های اخیر بازخوانی سنت و اندیشة اسلامی به جهت مواجهه مسلمانان با مسئله انحطاط از مسائل بااهمیت و ویژه در جهان اسلام برشمرده می‌شود. ارکون؛ ناقد رادیکال سنت، با دغدغة دیرینة انحطاط و عقب‌ماندگی مسلمانان، برای نخستین بار به نقد تاریخی عقل اسلامی دست می‌زند. وی عقل اسلامی را که سازوکار و نظام حاکم بر اندیشه در تاریخ اسلام معرفی می‌نماید، عامل اصلی عقب‌ماندگی سرزمین‌های اسلامی تشخیص می‌دهد. به باور ایشان، عقل اسلامی ضمن متعدد بودن، با ویژگی‌هایی نظیر فراتاریخی بودن، نقش اسطوره‌ای داشتن، دگماتیک بودن و نص‌گرا بودن زمینه عقب‌ماندگی مسلمین را فراهم کرده است. او تحت تأثیر متفکران فرانسوی هم‌عصر خود نظیر پیر بوردیو و ژاک دریدا در تلاش است تا با روش‌های نوین علوم انسانی نظیر روان‌شناسی تاریخی، انسان‌شناسی، زبان‌شناسی، تبار‌شناسی و واسازی به نقد اندیشة اسلامی پرداخته و با دو رویکرد آسیب‌شناسی و اسلام‌شناسی تطبیقی، پروژة خروج از رکود اندیشه در جهان اسلام را طراحی ‌نماید. مرتضی مطهری نیز متفکری از عالم تشیع با دغدغه‌ای مشترک با ارکونِ سنی مذهب، دوری از فکر اسلامی را سبب اصلی انحطاط مسلمین می‌داند. وی ضمن معرفی آسیب‌های فکر دینی، احیای هویت و "من" اسلامی و درک صحیح از مقتضیات زمان را راه‌حل رهایی از رکود اندیشه ذکر می‌کند. اما به نظر می‌رسد پروژة ارکون به دلیل گستردگی نقد و عبور از سنت؛ و طرح مطهری به جهت ناکافی بودن، نمی‌توانند به‌مثابه راه‌حل نهایی برای خروج از بن‌بست انحطاط مسلمین محسوب گردند.

موضوع رابطه عقل و دین و نسبت آن‌ها با هم و این‌که عقل چه نقشی را در اعتقادات دینی عهده‌دار است، همواره در طول تاریخ تفکر بشر چالش برانگیز بوده و موجب شکل‌گیری نظام‌های فکری و عقیدتی گوناگونی شده است. از سویی، این پرسش که عقل چه جایگاهی در اعتقاد دینی دارد و در چه موضوعاتی می‌تواند ایفای نقش کرده و در چه مواضعی نباید دخالت کند، پرسشی است که ممکن است برای هر فرد دینداری مطرح شود؛ در واقع این مسأله و پاسخ آن با زندگی هر انسانی پیوندی عمیق دارد و می‌تواند در سرنوشت او تأثیری بسزا داشته باشد. برای پاسخگویی به این سؤال مهم و ضروری، تلاش‌های فراوانی از سوی متفکرین و اندیشمندان صورت گرفته است. در این تحقیق، جایگاه عقل در اعتقادات دینی به صورت تطبیقی میان دو متفکر و اندیشمند بزرگ جهان اسلام که هر کدام از آن‌ها تأثیری بس عمیق و ماندگار بر تفکر بشریت گذاشتند، یعنی غزالی و خواجه نصیر طوسی، مورد بررسی و تحلیل واقع شده و درصدد پاسخگویی به این سؤال مهم هستیم که آیا عقل، نقشی در اعتقادات دینی ایفا می‌کند یا خیر؟ اگر پاسخ این پرسش مثبت است، محدوده و حوزه دخالت و ایفای نقش آن در اعتقادات چیست و عقل انسانی در کدامیک از موضوعات اعتقادی کاربرد دارد؟غزالی و خواجه نصیرالدین طوسی متعلق به دو حوزه فکری مختلف هستند و در اصول و مبانی فکری با یکدیگر تفاوت دارند، هرچند در برخی اصول اعتقادی مشابهت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد. غزالی اندیشمندی مخالف فلسفه و برهان و استدلال عقلی تلقی می‌شود که تمایل به ایمان‌گرایی و عدم دخالت عقل در حوزه اعتقادات دینی دارد. البته نظریات او در همه مواضع یکسان نبوده و خود او گاهی از براهین عقلی جهت اثبات عقاید دینی بهره می‌گیرد؛ ولی مجموعه نظریات او دلالت بر عجز عقل از اثبات عقاید دینی دارد. البته حیات فکری غزالی دارای تحولات چشمگیری است که همین امر سبب ارائه نظریات متفاوت و بعضا متناقض دراین حوزه شده است. خواجه نصیرالدین طوسی که می‌توان او را یک فیلسوف و متکلم نامید، عقل را زیربنای اعتقادات دینی معرفی کرده و اصول عقلانی را حاکم بر نقل می‌داند، به این صورت که صحت اعتقادات دینی از طریق عقل مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌گیرد. از نظر او، عقل جایگاهی بس رفیع در اعتقادات دارد و خود او، براهین عقلی گوناگونی برای اعتقادات دینی ارائه می‌کند. نظریات وی از انسجام بیشتری برخوردار بوده و با قرآن و سنت دینی ما سازگاری بیشتری دارد

عالمان دینی و از جمله متکلمان امامیه در موارد متعددی نصوص دینی را تأویل کرده‌اند؛ یعنی ظواهر نصوص دینی را کنار گذارده و معنایی غیرظاهری برای آنها ارائه نموده‌اند. سرچشمه چنین اقدامی بیشتر این است که اندیشمندان پیش‌گفته معنای ظاهری آیه یا روایتی را با یکی از باورهای خود – که گاه از آموزه‌های وحیانی اخذ شده است، گاهی متکی بر احکام عقل نظری یا عملی است و گاهی در محسوسات و مجرّبات ایشان ریشه دارد - ناسازگار یافته‌اند و آن باور را بر معنای ظاهری آیه یا روایت ترجیح داده‌اند. این نوشتار با روش کتابخانه‌ای و با تمرکز بر آثار شیخ صدوق، شیخ مفید و سید مرتضی، آن دسته از تأویلات ایشان را که در آنها باورهای حسی و تجربی بر ظواهر نصوص دینی ترجیح یافته است، مورد بحث و تحلیل و مقایسه قرار می‌دهد. این تحلیل و مقایسه، شباهت‌ها و تفاوت‌های تأویل در اندیشۀ متکلمان پیش‌گفته را آشکار می‌کند و از این رهگذر، تصویر روشن‌تری از رویکرد کلامی و میزان پایبندی ایشان به ظواهر نصوص دینی به دست می‌دهد.

این مقاله با تأکید بر اندیشه پیتر برن، که یکی از مهم‌ترین چهره‌های شاخص فلسفه دین معاصر است، افزون بر تبیین دیدگاه او درباره رئالیسم و نارئالیسم و همچنین خداباوری، دین و الاهیات، به واکاوی و بررسی بنیان‌های فلسفی این مسئله پرداخته است. نظرگاه پیتر برن با این که یک رویکرد انتقادی به ابعاد مختلف نارئالیسم است، دربردارنده تمییزی اساسی میان خداباوری و الاهیات در اتخاذ نظرگاه رئالیستی و نارئالیستی درباره آن‌هاست. با توجه به تفکیک دو ساحت الاهیات و خداباوری، می‌توان چنین گفت که وی معتقد به نارئالیستی بودن الاهیات -لیبرال- به عنوان یک رشته علمی و آکادمیک و رئالیستی بودن دین، خدا و گفتمان خداباورانه است. در نظرگاه او، غایت گفتمان خداباورانه به موجودی فراذهنی، فرادنیایی و متعالی اشاره دارد. این نوشتار در نهایت به واکاوی و بررسی مبانی فلسفی این موضوع پرداخته و اشارت اجمالی پیتر برن در بررسی ریشه تمایز رئالیسم و نارئالیسم و همچنین تفسیر نارئالیستی مدرن از دین را مورد مداقه قرار داده و افزون بر واکاوی ریشه‌های مسئله رئالیسم و نارئالیسم دینی و با تأکید بر نسبت سوژه و ابژه - بالاخص در فلسفه کانت - به نقد و بررسی این بنیان فلسفی در نظرگاه پیتر برن پرداخته است.