مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مساله‌ای که این رساله سعی در پاسخ‌گویی به آن دارد این است که، آیا موجودات عالم همه زنده‌اند یا حیات مخصوص دسته خاصی از موجودات است؟ و اگر همه موجودات حیات دارند به جه صورت می‌باشد؟ ملاصدرا قائل به این است که، وجود و بقای ماده بدون نیروی حیات قابل تصور نیست لذا ثابت می‌کند حیات مساوق وجود است و وجود مقول به تشکیک. با بیان اینکه حیات یک نحوه وجود است حیات را برای همه موجودات عالم اثبات می‌کند و با تشکیک نحوه و شدت و ضعف این حیات را به تصویر می‌کشد.ملاصدرا می‌گوید: عشق رسیدن به کمال نهایی در همه اجزاء و ارکان عالم سریان دارد. تکاپو و جوش و خروشی که در همه ذرات جهان وجود دارد از نیروی عشق به کمال نهایی سرچشمه می‌گیرد. و از سوی دیگر عشق بدون حیات و شعور قابل تصور نیست. بنابراین در همه موجودات نیروی حیات سریان دارد؛ البته باید توجه داشت که حیات مانند وجود مقول به تشکیک است یعنی وجود هر چیزی عین حیات است و در کمال و نقص متناسب با یکدیگر هستند.

چکیده تحقیقنظام هستی شناسانه بنیانگذاران فلسفه یونان یعنی افلاطون و ارسطو تصویری هماهنگ و جامعی از طبیعت و مابعد الطبیعه ارائه نمی کند و همواره «تعامل ناقص» و «نا متوازنی» را میان این دو مرتبه از هستی به نمایش می گذارد. از این رو این پژوهش را سعی بر آن است که این نقایص را با اتکاء به آراء ملاصدرا مرتفع گرداند. این امر با عنایت به چند مطلب محوری محقق می گردد: یک، بازنمایی، توضیح و تحلیل هستی شناسی ملاصدرا. دو: ایجاد «تعامل متعادل» و «دو سویه» میان طبیعت و مابعدالطبیعه با توجه به آموزه های حکمت متعالیه. سه: رفع، ترمیم و بهسازی نقیصه نظامهای فلسفی مذکور با استمداد از تعالیم حکمت متعالیه و ارائه تبیین معقول و رضایت بخش از ارتباط وثیق بین طبیعت و مابعد الطبیعه. چهار: در این نوشتار «شش اصل» ابداعی برای تفسیر و توضیح نحوه ارتباط و پیوند طبیعت و مابعد الطبیعه طراحی شده است. برخی از دستاورد های پژوهش از این قرار است:1.

عالم ذر از جمله معارفي است كه اعتقاد به آن ريشه در آيات و روايات دارد. آياتي كه در اين باره وجود دارد بسيار كم است و همه به صورت غير صريح و اشاره به آن پرداخته اند. در اين آيات اين عالم به عنوان ذرشناخته نشده بلكه اين عنوان براي اين عالم ريشه در روايات دارد. بحث از عالم ذر و شناخت آن و آثار و نتايجي كه به دنبال دارد، امري شيرين و در عين حال بسيار دشوار است كه همين باعث شده نظرات مختلفي در اين باره مطرح شود. از زماني كه قرآن نازل شده تاكنون هر يك از مفسران و محققان سعي در توضيح و تبيين آن كرده اند. اولين نظريه اي كه در اين باره شكل گرفت نظريه محدثان بود كه با استفاده از ظاهر روايات معتقد به حضور انسان ها در عالم ديگر با همين بدن مادي اما با حجم كوچكتر بودند كه به علت تعارض اين نظر با ادله ي عقليه متعدد مفسران نظرات ديگري را ارائه داده اند. از جمله اينكه آيه را صرفاً يك تمثيل دانسته و آن را از واقعيت و حقيقت داشتن دور مي دانند كه اين نظر هم اشتباه است چرا كه تا زماني كه كلام در معنايي ظاهر باشد نمي توان از ظاهر آن دست كشيد و آن را حمل بر كنايه كرد و آيه در وجود عالمي مقدم بر اين عالم ظهور دارد. عده اي ديگر ميثاقي كه در آيه ذكر شده را مخصوص گروه خاصي مي دانسته اند كه اين هم با ظاهر آيه در تعارض است. برخي ميثاق را به زبان عقل و وحي كه در اين دنياست، مي دانند كه اين نيز با عدم پيمان بسياري از انسان ها بر ربوبيت خدا و عبوديت خود به واسطه ي عقل و وحي مردود است. برخي آيه را مطابق با فطرت انساني مي دانند كه اين نظر نيز به دليل آنكه آيه مربوط به نظام تشريع است نه تكوين و فطرت هم بيان تكوين است، پذيرفته نيست. ملاصدرا پيمان را براي پدر عقليه ي انسان كه به صورت مجرد است مي داند كه به دليل عدم تكثر در عالم مجردات اين نظر هم نمي تواند صحيح باشد. تنها نظريه علامه باقي مي ماند كه قبل از موطن ظاهري و محسوس موطن ديگري به نام ملكوت وجود دارد كه تقدم رتبي بر اين دنيا دارد و آن موطن انسان ها به مشاهده رب خود رسيده با او پيمان بسته اند. سعي شده اين نظرات و استدلالات و نقدهاي آنها از منابع دسته اول بيان شود تا جاي هيچ شك و شبهه اي باقي نماند.

‫در اين پژوهش، مراتب وجودي انسان در عالم ذر از ديدگاه ملاصدرا و مباني فلسفي وي در حکمت متعاليه، مشخص گرديده و ماهيت فلسفي و عقلي عالم ذر و نسبت آن با ساير عوالم، به ويژه عالم دنيا بيان شده است. نويسنده در سه فصل از منظري قرآني، روايي و عقلي به تبيين مشخصات اين عالم پرداخته و ديدگاه‌هاي ملاصدرا را در اين باره منعکس کرده است. فصل اول به مفهوم شناسي بحث ونيز معناي واژه‌هايي مانند عالم، ذر، ميثاق، روح و فطرت از جهت لغوي و اصطلاحي پرداخته و مباني بحث در باره عالم ذر از نگاه حکمت متعاليه بيان گرديده است. مباني هستي‌شناسي، معرفت شناسي، خداشناسي و انسان‌شناسي عالم ذر، مانند تجرّد نفس و مراتب آن و مراتب انساني و طبيعي عالم ذر؛ از جمله مطالب ديگر اين فصل مي‌باشد. در فصل دوم عالم ذر از منظر آيات قرآن، روايات و آراي صاحب نظران در فلسفه و حکمت، مانند علامه طباطبايي و آيت الله جوادي آملي در مورد عالم ذر و ويژگي‌هاي آن مطرح شده است و در ادامه رابطه عالم ذر با فطرت انسان، مفهوم عهد، ميثاق و پيمان الهي در عالم ذر و کيفيت آن، رابطه عالم ذر و مسأله ولايت، چگونگي زندگي انسان‌ها در عالم ذر و قبل از ورود به دنيا، رابطه عالم ذر با حقيقت ربوبيت الهي و تربيت انسان، عينيت عالم ذر با عالم ارواح و يا ملکوت انسان‌ها از ديدگاه قرآن کريم، روايات، ملاصدرا و برخي ديگر از دانشمندان بيان گرديده است. عالم ذر و ارتباط اين عالم با عوالم ديگر، مانند عالم لاهوت، عالم جبروت، عالم ملکوت، عالم دنيا و عوالم غيبي از منظر ملاصدرا، تقدم و تأخر اين عوالم نسبت به يکديگر از موضوعات فصل سوم اين پژوهش مي‌باشند.

این پژوهش به بررسی سریان علم دراشیای مادی ولواحق آن می‌پردازد و در این راستا، نخست دلالت‌های قرآنی، شواهد روایی و نظریه‌های عرفانی را مورد بررسی قرار می‌دهد.ازمباحث مهم این تحقیق، اثبات علم جمادات بر اساس اندیشه‌های ابن سینا است که برای این منظور، از مبانی‌ای نظیر عشق ساری و علت غایی سخن به میان آمده و نقاط اشتراک دیدگاه‌های ملا صدرا و ابن سینا و اینکه هر دو در باب علم مادیات، تا حدودی، در پی سخنی واحدند مورد توجه قرار گرفته است .نحوه‌ی علم و شعور در ماده و لواحق آن، هم به لحاظ عالِمیت ماده و هم با ملاحظه‌ی معلومیت ماده، با تکیه بر اصول، مبانی و زیرساخت‌های حکمت متعالیه‌ی صدرایی، موضوع اصلی، اساسی و محوری این رساله است که در این میان ، مساوقت علم و وجود، اصالت وجود، تشکیک وجود، بساطت وجود، وحدت وجودو تقسیم علم به بسیط و مرکب از مباحثی است که در ذیل دلایل عقلی صدرا در باب علم جمادات، در فصل آخر ، به آن‌ها پرداخته شده است.

گفتمان جهان های ممکن شامل جملاتی است ک ضمنا یا صریحا دربررگیرنده عبارت جهان ممکن باشند این گفتمان یکی از پویاترین و جدی ترین مباحثات حال حاضر محافل فلسفی محسوب می شود دلیل عمده چنین اقبال و توجهی در اهمیت این مبحث در حل و توجیه مسائل دیرپای فلسفی است. در کلی ترین تقسیم بندی می توان فلاسفه صاحب نظر در این حوزه را دو گروه اصلی قرار داد در یک طرف لوئیس به تنهایی قرار دارد که سخنگوی واقع گرایی موجهاتی ایت و در طرف دیگر تقریبا تمامی فلاسفه ای که به نوعی تجردگرایی معتقدند واقع گرایی موجهاتی بر این نظراست که جهان های ممکن دیگر و اشیا‏‎ء‎‏ واقع در آن همان عینیتی را دارند که جهان ما و اشیا‏‎ء‎‏ واقع در آن از آن عینیت برخوردارند در حالی که سایر فلاسفه چنین شانیتی را برای این جهان ها قائل نیستند تئوری همتایی نظریه ای است که هرچند می تواند مستقل از واقع گرایی موجهاتی ارزیابی شود ولی عملا همبستگی زیادی بین مبانی آن و واقع گرایی موجهاتی وجود دارد بدون اخذ تئوری همتایی دفاع از واقع گرایی موجهاتی اگر نگوییم غیرممکن که لااقل بسیار مشکل خواهد بود. در نقطه لوئیس پلانتینگا از معروفترین منتقدین واقع گرایی موجهاتی محسوب می شود دفاع او از بالفعل گرایی نیز در همین راستا است بالفعل گرایی نظریه ای که بر مبنای آن امور امکانی از حیث وجودی برخوردار نیستند بالفعل بالفعل گرایی پلانتینگا به رغم ظاهر موجه و معقول خود خالی از اشکال نیست اتخاذ چنین موضعی بخصوص ما را در شناسائی بعد هستی شناسانه وجوه ضرورت و امکان با مشکل جدی روبرو می سازد این در حالی است که لااقل چنین مشکلی را نمی توان در امکان گرایی مشاهده کرد هرچند نمی توان از نقطه ضعف اساسی امکان گرایی که هستی شناسی فربه آن است براحتی گذشت لوئیس علیرغم اذعان به چنین مشکلی حاضر است عواقب آن را بصورت کامل بپذیرد چون معتقد است فواید فلسفی آن بیش از هزینه های است که پرداخت می شود در حالی که پلانتینگا و سایر تجردگرایان که صرفا به وجود انتزاعی جهانهای ممکن باور دارند آن را نمی پذیرند و اغلب هم معتقدند که رویکرد آنها از از پس سایر وظایف محوله نیز بر می آید البته این دعا محل چون و چراست.

عصر ایلخانی از مهمترین دوره ها در سرزمین‌های اسلامی به ویژه ایران به شمار می رود، زیرا با هجوم مغولان به رهبری چنگیز خان، این سرزمین‌ها در بحران فرورفت.حملهمغول به ایران سبب سقوط اسماعیلیان و خلافت عباسی گردید. در این میان بسیاری از مراکز علمی، تمدنی و اقتصادی با چالش دیگری روبرو شدند و شیعه با تلاش و مدیریت بزرگانش از فرصت پیش‌آمده بهره فراوانی برد. در این دوره، عده قابل‌توجهی از عالمان شیعی(محقق حلی، سید بن طاووس، این میثم بحرانی و...) وارد مسائل سیاسی- اجتماعی شدند و تأثیر بسیاری بر ایلخانان و مغولان گذاشتند و توانستند سبب رونق تشیع شوند. از جمله نامدارترین علمای عصر ایلخانی،خواجه نصیرالدین بود کهتوانست به کمک علم و سیاست و دین و اخلاق و هم چنین تلفیق تدبیر، علم و دانش را ترویج دهد و توانست خدمات ارزنده‌ای جهت گسترش حیات تشیع انجام دهد زیرا در زمانی که افراد به فکر حفظ جان و مال خود بودند این دانشمند بزرگوار در فکر حفظ علم و دانش به‌جامانده از گذشتگان بود و با تلاش زیاد توانست در مراغه رصدخانه و دانشگاه و کتابخانه بزرگ تأسیس کند و دانشمندان و دانش‌پژوهان بسیاری را از سایر سرزمین ها جذب کند و در این کار توفیق بسیاری کسب نمود.علامه حلی (726-648) یکی دیگر علمای تاثیرگذار عصر ایلخانی است. وی با حضور در اردوی خان مغول و مناظرات و مباحثات علمیشبا علمای فرق مذهبی در حضور سلطان، نقش به سزایی در گرایش سلطان به مذهب تشیع داشته است .تمامی این خدمات موجب گسترش حیات سیاسی- اجتماعی شیعیان و رشد فزاینده تألیفات کتب و رساله‌های مختلف در علوم متفاوت توسط دانشمندان شیعی در عصرایلخانی شد.

سوره توحید از سوره‌های کوچک قرآن بشمار می‌رود اما براساس برخی روایات ثلث آن محسوب شده؛ و بر مبنای کلام حضرت سید الساجدین می‌توان نزول آن را برای متعمقان آخرالزمان دانست. از میان مختصر مفردات این سوره واژه صمد اهمیت ویژه‌ای دارد و در روایات معصومین (ع) و همچنین نوشته‌های فلاسفه مسلمان مورد توجه قرار گرفته است.از سوی دیگر تبیین رابطه واجب‌الوجود و عالم امکان در افق فکری صدرالمتألهین جایگاه ویژه‌ای در موضوعات فلسفی داشته است در حکمت متعالیه صدرایی رابطه واجب‌الوجود و عالم امکان به‌گونه‌ای متفاوت تبیین می‌شود. در پژوهش حاضر تلاش شده تا رابطه واجب تعالی و عالم امکان از دیدگاه ملاصدرا و براساس تفسیری که وی از صفت صمدیت خداوند متعال دارد تبیین شود.براساس دیدگاه ملاصدرا صمد بودن واجب تعالی دو معنا دارد یکی جوف نداشتن و دیگری مقصود در حوائج بودن است. در پرتو لا جوف له بودن حق تعالی که ملازم با نفی هرگونه کثرت از هر جهت و حیثیت از ذات حضرت صمدی و میان‌تهی بودن و زائد بودن وجود بر ذات ممکنات اجوفی است. نظریه توحید وجودی و فقر وجودی و در نتیجه رابطه فقر و غنی را بین واجب تعالی و ممکنات موجب می‌شود. معنای دوم صمد یعنی مصمودیت و تحلیل آن در تبیین رابطه واجب و ممکن با توجه به استجماع ذات واجب نسبت به همه کمالات و منشأ خیرات و برکات بودن آن و نیازمندی تمامی مخلوقات از تمامی جهات به آن مصمود و مقصود عالم، موجب جریان عشق در سراسر عالم و حرکت به سوی او می‌گردد.